Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi Presidente Cyril Ramaphosa

Ravumune, 12 Nyenyanyana 2026, EHolweni ya Dorobakulu ra Kapa

Xipikara xa Huvo ya Rixaka (NA), Mnn Thoko Didiza;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu (NCOP), Mnn Refilwe Mtshweni-Tsipane; 
Khale ka Puresidente wa Afrika-Dzonga, Ttn Kgalema Motlanthe;
Khale ka Mutshamaxitulu wa NCOP, Ttn Amos Masondo;
Khale ka Mutshamaxitulu wa NCOP, Dkd Naledi Pandor; 
Meyara wa Dorobankulu ra Kapa, Alderman Geordin Hill-Lewis,
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na Makhoisan, Kgosi Thabo Seatlholo; 
Isithwalandwe Seaparankoe, Mam’ Sophie de Bruyn;
Puresidente wa Contralesa, Kgoshi Mathupa Mokoena;
Swirho swa Palamende;
Vaholobye va swifundzankulu swa hina;
MaAfrika-Dzonga varikwerhu.

Makumenkombo wa Malembe lawa ya nga hundza, magidi ya vavasati kusuka eka tinxaka hinkwato va mache kuya eUnion Buildings – timbilu ta vona ti ri karhi ti ba hi xikongomelo xo fana.

Va hlomile hikwalaho ka vuxisi lebyi nga tolovelekangiki ni ku tiyimisela, vavasati lava va ve ni xivindzi etindhawini ta maphorisa to kambela ni ku xanisiwa.

Hi rito ra mpfumawulo wa le henhla ni ku twakala, va ku:

“A hi nge wisi ku kondza hi hlulela vana va hina timfanelo ta vona ta nkoka ta ntshunxeko, vululami na nsirhelelo.”

Hi tsundzuka xifaniso xa matimba xa Lilian Ngoyi, Helen Joseph, Sophie de Bruyn na Rahima Moosa va rhwale swikombelo leswi tateke mavoko ku ya andlala enyangweni wa Holobyenkulu loyi a nga ri na xivindzi xo hlangana na vona.

Xikombelo xin’wana na xin’wana lexi va xi nyikeke a xi rhwale ntiko wa vululami, wun’wana na wun’wana wa misayino ya 100 000 leyi va yi hlengeleteke a yi kombisa ku navela ntshunxeko na ku ringana.

Ku ringana 30 wa timinete, vavasati lava a va yime eswitepisini swa Amphitheatre va miyerile, va nga yimbeleli, va nga vulavuli.

Swifaniso swa matimba swa vavasati lava a va yime va miyerile swi kombise ku tiyimisela ka vona ni ku tinyiketela ka vona ku cinca.

Ku miyela ka vona ku kombise ku vava lokukulu ka mitlhaveko ni ku vilela loku vangiweke hi ku tshikileriwa loku ka fambiselo ra xihlawuhlawu.

Ku miyela ka vona ku kombisile gome na vukarhi lebyi va byi tweke eka ku lwela ka vona vululami na ku ringana.

Ku miyela ka vona a ku lehe ku ringana eka vatirhelamfumo va xihlawuhlawu lava a va va langutile ku va va pfumala ntshamiseko.

Hi nkarhi wolowo wo miyela, va kombise misava leswaku a hi ku huwelela ka vukari, kambe ku miyela ka ku tiyimisela, loku susumetaka tintshava.

Endzhaku ka ku miyela, ku sungule ku yimbeleriwa ka risimu leri sweswi ri dumeke hilaha ku nga heriki leri nga ya endzeni ka matimu ya hina ya ku lwa, leri kombisaka xiave xa matimba lexi tlangiweke hi vavasati eka ku lwisana na xihlawuhlawu:

“Wathint’ abafazi, wathint’ imbokodo. 

       “You strike a woman; you strike a rock”.

Ku vuriwa leswaku risimu ra vavasati ri rhendzelekile eka tindlela ta Union Buildings, ri hundzula xitulu xa matimba ya mfumo xiva xiteji xa ku kombisa ku vilela, laha xivindzi xi hlanganaka na vulawuri.

Madyambulawa, hi xiximiwile ku va exikarhi ka hina Mam’ Sophie de Bruyn, un’wana wa varhangeri va ku macha koloko na mutivi wa ku lwela ntshunxeko wa hina.

Yena na vavasati van’wana vo tala lava va tinyiketeleke swinene eka ku lwela ka hina ntshunxeko va hi tsundzuxa leswaku vavasati va tshama va ri emahlweni eka ku cinca, va tiyimisele ku yima, va vulavula na ku nga tshuki va tlhelela endzhaku eka ku lwela vululami.

Ku fungha siku leri, ndzi kombela leswaku mi tlakuka mi  yima mi bela vavasati lava nga macha va ya eUnion Buildings hi 1956 na vavasati hinkwavo va tiko ra hina lava yaka emahlweni va lwela timfanelo ta xisekelo ta ntshunxeko, vululami na vuhlayiseki mavoko.

A kuri malembe ya 50 lawa ya hundzeke, eka moya walowo waku kaneta na ku lwela, laha vantshwa va le Soweto a va humile eswikolweni kutani va macha kuya erivaleni ra mintlangu ra Orlando kuya kanetana na ku sindzisiwa ka Xibunu tanihi ririmi ro dyondzisa xikan’we na mafambiselo lawa ya vengiwaka ya Dyondzo ya Bantu.

Xivindzi xa vona emahlweni ka mfumo lowu tshikilelaka hi tihanyi xi twala emisaveni hinkwayo naswona xi tise nyingiso lowuntshwa eka ku lwela ka hina.

Ku tiyimisela na ku tinyikela ka vantshwa va 1976 na ka tinxaka ta vantshwa leti a ti ta landzela, ku ya emahlweni ku hi hlohlotela.

Makumenharhu wa malembe lama hundzeke, hi 1996, Nhlengeletano ya Vumbiwa yi amukerile tsalwa leri rixaka ra hina ra xidemokirasi ri simekiweke eka rona.

Vumbiwa ra hina ri kombisa moya wa vavasati lava nga macha eUnion Buildings hi 1956, vantshwa va 1976 na vanhu va Afrika-Dzonga vo tala kusuka eka swiyimo hinkwaswo leswi lweleke ntshunxeko wa hina.

I Vumbiwa leri kombisaka ku navela ka vanhu va Afrika-Dzonga eka rixaka leri nga na vun’we na ku rhula; rixaka leri lahleke mabawuti ya ntshikelelo ni nkarhi lowu hundzeke lowu avaneke.

I Vumbiwa leri hi kombelaka ku nga ri ntsena ku lulamisa ku pfumaleka ka vululami ka nkarhi lowu hundzeke, kambe ku ya emahlweni hi lemuka mfanelo ya vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo eka tindlu, nhlayiso wa rihanyo, swakudya, mati, nsirhelelo wa vaaki, dyondzo na vutomi byo antswa no humelela eka hinkwavo.

Namuntlha, hi fanele hi lemuka ku navela loku emisaveni leyi cincaka hi ku hatlisa. Misava leyi eka yona ku titsakisa lokutsongo ku sivaka leswinene leswi tolovelekeke. Misava leyi eka yona mabindzu ya tirhisiwaka tanihi xitirho xo sindzisa.

Misava leyi eka yona matimba ma lulameke naswona lava nga ni matimba va tisindzisa eka lava tsaneke. Leswaku hi fambisa misava leyi leyintshwa, hi fanele hi tirhisa matimba ya hina tanihi tiko.

Matimba ya hina ya huma eka mipimanyeto ya hina. Mipimanyeto ya xindzhuti na ku ringana, ya ku nga ri na xihlawuhlawu na ku nga hambanisiwi hi rimbewu, ku hambana na ya nkoka wa ntumbuluko wa munhu un’wana na un’wana.

Swi huma eka vanhu vaka hina, ku tiyisela ka hina, ku hanana, musa na vun’we.

Swi huma eka ku tinyiketela ka hina loku tiyeke ku seketela timfanelo na ku tiyisisa xindzhuti xa vanhu eka vaaki va hina lava langutaneke na xihlawulambala na xihlawuhlawu, ku katsa na vanhu lava nga na vulema na swirho swa vaaki swa LGBTQI+.

Matimba ya hina ya huma eka ku tiyimisela ni ku vutiyimiseri bya hina. Swi huma eka vutumbuluxi bya hina na ku hlohloteriwa.

Matimba ya hina ya huma eka vuswikoti bya hina bya ntumbuluko, timinerali leti nga emisaveni ya hina na ku fuwa ka misava ya hina, eka ku saseka ka tintshava na mihlaluko ya hina.

Matimba ya hina ya huma eka swivandla swa hina, leswi tiyeke na ku tiyimela, na le ka moya wa xidemokirasi na ntshunxeko lowu hanyaka exikarhi ka hina.

Matimba ni ntamu wa hina swi huma eka un’wana ni un’wana. Swi huma eka leswi hi nga swi fikelelaka loko hi tirha swin’we.

Matimba ya hina ya huma eka ku xiximana ka hina, hambileswi hi nga ha hambanaka etimhakeni to hambanahambana.

Matimba ya hina ya tlhela ya huma eka vatlangi na vavasati lava yaka emahlweni va tlakusa mujeko wa Afrika-Dzonga exitejini xa misava na ku tisa ku dzuneka eka rixaka ra hina.

Loko hi ri karhi hi anakanyisisa hi xiyimo xa rixaka ra hina, hi nga vula leswaku namuntlha hi tiyile ku tlula lembe leri nga hundza. 

Ikhonomi ya hina ya kula nakambe, naswona ku kula loku ku hlengeleta rivilo.

Loko hi ri karhi hi kuma tikotara ta mune hi ku landzelelana ta ku kula ka vuhumelerisi bya laha kaya hinkwabyo, ha swi tiva leswaku byi fanele ku kula hi ku hatlisa swinene ku langutana na mitlhontlho ya hina ya ntshamiseko na ikhonomi.

Hi fikelerile ku tlula ka mpimanyeto wa masungulo mambirhi hi ku landzelelana.

Xiyimo xa hina xa swikweleti xi antswisiwile, mipimo ya ntswalo yi ya ehansi naswona ntlakuko wa mixavo wu le ka xiyimo xa wona xa le hansi eka 20 wa malembe.

Hi le ndleleni leyi nga erivaleni yo tiyisisa xikweleti xa hina xa rixaka. Rhandi yi tiyile loko yi pimanisiwa na Dolara.

Johannesburg Stock Exchange, ku nga xitolo lexikulu xa switoko eka tikonkulu ra Afrika, xi tirhile kahle swinene eka lembe leri nga hundza.

Ku kula loku ku kombisa ku vuyelela ka ikhonomi hi ku anama, ku tshemba ka vavekisi na ku tsakela loku engetelekeke eka mindzingano ya Afrika-Dzonga.

Tihakelo ta hina to lomba ti hungutekile.

Hi ku tirhisa Operation Vulindlela, hi endlile nhluvuko lowukulu eka ku hatlisisa mpfuxeto wa ikhonomi na ku pfula ndlela ya vuvekisi na mphikizano.

Hi herisile mphakelo wa gezi hi ku siyerisana naswona hi ake sisiteme ya eneji leyi cincacincaka swinene na ku tiyisela.

Hi endlile nhluvuko eku antswiseni ka matirhelo ya swikepe swa hina na milayeni ya switimela swa nhundzu, hi ya emahlweni hi engetela mpimo wa nhundzu leyi hi yi rhurhelaka na ku huma etikweni ra hina.

Hi vuyiserile sisiteme ya hina ya switimela swa vakhandziyi, tanihileswi vafambi vo tala sweswi va kotaka ku famba ku ya tirha eka switimela leswintshwa leswi endliweke laha kaya – leswi hungutaka swinene ku durheriwa ka vona ka vutleketli.

Hi vekisa etikweni ra hina hinkwaro eka magondzo, mabuloho, milayeni ya swiporo, swikepe, madamu, mapurasi ya moya na dyambu.

Hi tumbuluxile swivandlanene swo tlula 2.5 wa timiliyoni hi ku tirhisa Swihanano swa Ntirho swa Puresidente, ngopfungopfu eka vantshwa na vavasati.

Minongonoko ya Mitirho ya Mfumo leyi Andzisiweke (EPWP) na Ntirho wa Vaaki (CWP) yi ya emahlweni yi nyika swivandlanene swa mitirho eka votala etikweni ra hina hinkwaro.

Lembe leri nga hundza ri vonile mpimo wa le henhla wa ku pasa ka Matiriki eka matimu ya hina, laha ku tlula mbirhi xa nharhu xa mapaselo hinkwawo ya Bachula ya humaka eswikolweni eka miganga leyi pfumalaka ngopfu.

Loko ikhonomi yi ri karhi yi kula, mpimo wa ku pfumaleka ka mitirho wu sungula ku hunguteka.

Hi ku ndlandlamuxa sisiteme ya hina ya nsirhelelo wa vaaki hi ku tirhisa Mali ya Mpfuneto wa Vanhu lava nga Nhlomulweni (SRD), hi hungute nhlayo ya vanhu lava hanyaka eka vusweti bya swakudya.

Hi le ku tiyiseni ka milawu ya hina yo lwisana na vukungundzwana.

Tiko ra hina ri susiwile eka nxaxamelo wa ku lwisana na ku yiviwa ka mali wa Ntlawa wa Ntirho wa Matirhelo ya swa Timali eka ku yiviwa ka mali na ku nyikiwa ka timali ta vutherorisi.

Ntirho lowu hi wu endleke ku pfuxeta swivandlanene swa nkoka kusuka eka ku khomiwa ka mfumo wu kombisa mbuyelo. Vukorhokeri bya Xibalo xa Afrika-Dzonga byi tlhela byi va vulawuri bya xibalo xa xiyimo xa misava.

Ndzawulo ya Vulavisisi yo Lwisana na Vukungundzwana yi le ku humeleleni eka ku xupula milandzu ya xiyimo xa le henhla. Xa nkoka swinene, sisiteme ya hina ya xidemokirasi ya vupfa no kula yi tiya.

Mfumo wa Vun’we bya Rixaka (GNU) wu kombisile leswaku swa koteka leswaku vanhu va Afrika-Dzonga va hlangana kusuka eka swiyenge hinkwaswo swa tipolitiki ku tirha eka ajenda leyi fanaka ya ku kula na nhluvuko.

Lembe leri nga hundza, hi rhurherile varhangeri va misava eka Samiti ya G20 leyi humeleleke, leyi kombiseke matimba ya tiko ra hina eka xiteji xa misava hinkwayo.

Ku tshemba ku le ku tlakukeni exikarhi ka vavekisi, van’wamabindzu na vatirhisi.

Ku antswisiwa loku i mbuyelo wa matshalatshala lama tiyimiseleke eka mfumo hinkwawo na vaaki hinkwavo. Ma kombisa leswi kotekaka loko hi tirha hi ri un’we ni hi xikongomelo.

Sweswi, hi na fasitere ro hlawuleka ra nkarhi wo hundzuluxa ku vuyeriwa loku eka ku kula loku nga heriki. Swi nga ri na mhaka hi ku humelela loku, hi fanele hi tshembeka eka swiphiqo leswi ha ha langutanaka na swona.

Hambileswi hi yaka emahlweni, a hi fanelanga hi vula leswaku hi hlule hi ku olova.

Ha ha ri kule ni laha hi faneleke hi va kona.

Eka vanhu vo tala ngopfu, vutomi bya ha tika. Mitirho ya kayivela naswona nkarhi a wu fikeleleki. Vanhu va Afrika-Dzonga va vilerisiwa hi vugevenga bya madzolonga na vukungundzwana.

Va vilerisiwa hi xiyimo xa mfumo wa miganga na ku tsandzeka ka wona ku nyika vukorhokeri bya masungulo eka swiphemu swo tala swa tiko.

Ehenhla ka hinkwaswo, va heleriwe hi ntirho ni muholo wo wundla mindyangu ya vona.

Hi nga tiya ntsena loko hi ringana, loko nhluvuko lowu hi wu endleke wu averiwa vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo.

Vumbiwa ri hi kombela ku tirhela eka rixaka leri eka rona muAfrika-Dzonga un’wana na un’wana a nga na nkarhi lowu faneleke wo tiendlela vutomi byo antswa; laha n’wana un’wana ni un’wana a kumaka dyondzo leyi faneleke ni mfanelo yo tirha ni ku humelela.

Rixaka leri eka rona hi vuyisaka tindhawu ta hina ta mani na mani na ku hlangana exitarateni tanihi lava ringanaka. Eka yona mfumo wu tirhela vanhu naswona va endla milandzu va langutana na mbuyelo.

Mbulavulo lowu hi Xiyimo xa Rixaka (SoNA) wu andlala magoza lawa hi ma tekeke kusukela lembe leri nga hundza na magoza lawa hi nga ta ma teka lembe leri kuyisa emahlweni swilo swa nkoka swa maqhinga ya GNU.

Swirhangana leswi swa nkoka hi leswi:

Xo sungula, ku fambisa ku kula loku katsaka hinkwavo na ku tumbuluxiwa ka mitirho.

Xa vumbirhi, ku hunguta vusweti na ku langutana na ku durha lokukulu ka vutomi.

Xa vunharhu, ku aka xiyimo lexi nga na vuswikoti, xa mahanyelo na nhluvukiso.

Madyambu lawa, hi boxa ntirho lowu hi faneleke ku wu endla swin’we ku aka miganga yo tiya na rixaka leri tiyeke.

Hi boxa ntirho lowu hi faneleke ku wu endla swin’we ku aka Afrika-Dzonga leri humelelaka swinene, leri katsaka hinkwavo, leri nga na ku rhula, leri nga na vun’we naswona ekuheteleleni ri ringana.

Afrika-Dzonga leri tiyeke ri fanele ku va ri hlayisekile no sirheleleka.

Ku tlakuka ka vugevenga ku pimiwa hi vutomi lebyi lahlekeke ni vumundzuku lebyi tsemiweke. Swi twiwa na hi ku chava loku hangalakeke eka vaaki va hina na ku kanakana ka mabindzu ni ku vekisa.

Vana laha Kapa-Vupeladyambu va khomiwa hi ku hlangana ka tinyimpi ta swigevenga. Vanhu va hlongoriwa emakaya ya vona hi vatirhi va le mugodini lava nga riki enawini eKagiso eGauteng. Vavasati va dlayiwa hi vanghana va vona emakaya ya vona. Tindhawu to aka ti pfariwile hi swigevenga.

Leswi swi fanele swi cinca naswona swi ta cinca.

Vugevenga lebyi hlelekeke sweswi i nxungeto wa xihatla swinene eka xidemokirasi xa hina, vaaki va hina na nhluvukiso wa hina wa ikhonomi.

Nkongomiso wa hina wo sungula lembe leri i ku ndlandlamuxa ku lwisana na vugevenga lebyi hlelekeke na tisindikheti ta vugevenga hi ku tirhisa thekinoloji, vuhlayiseki na ku sindzisiwa ka nawu loku hlanganisiweke.

Hi ta lwisana na vugevenga lebyi hlelekeke hi ku hlanganisa vuhlayiseki eka xiyimo xa rixaka, ku kuma tisindikheti leti rhangisaka emahlweni na ku tirhisa swipano swa ku nghenelela leswi hlawuriweke hi mavoko, swa swiyenge swo hambana leswi kongomisiweke eka ku herisa tinetiweke ta vugevenga.

Ku tiyisa nyimpi ya hina yo lwisana na madzolonga ya swigevenga, ndzi rhumela Vuthu ra Vusirheleri bya Rixaka ra Afrika-Dzonga (SANDF) ku seketela maphorisa, tanihilaha hi endleke hakona hi vuyelo lebyikulu eka migodi leyi nga riki enawini.

Ndzi lerisile Holobye wa Maphorisa na SANDF ku tumbuluxa pulani ya maqhinga laha mavuthu ya hina ya vusirheleri ya faneleke ku rhumeriwa eka masiku mangarimangani lamataka eKapa-Vupeladyambu na Gauteng ku tirhana na madzolonga ya swigevenga na migodi leyi nga riki enawini.

Tanihilaha swi lavekaka hakona hi Vumbiwa, ndzi ta tivisa NA na NCOP mayelana na nkarhi, ndhawu ya ku rhumeriwa ka masocha ya hina na leswaku swi ta durha mali muni.

Hi fanele hi teka goza ro susa madzolonga ya mitlawa ya swigevenga etikweni ra hina.

Hi nkarhi lowu fanaka, hi tirhisa maqhinga lama hlanganisiweke ku lulamisa swivangelo swa rimitsu swa vugevenga hi ku nghenelela loku hlanganeke eka vaaki hinkwavo, kusuka eka ku voninga ka switarata ku ya eka mfikelelo eka vukorhokeri bya vaaki.

Hi ta lwisana na vugevenga bya swibamu hi ku olovisa milawu na swiletelo eka tilayisense, ku phurosesa na ku xaviselana swibamu na swibalesa. Hi ta engetela ku sindzisiwa ka milawu ya swibamu leyi nga kona.

Hi engetela vatirhi ehansi hi ku thoriwa eka lembe leri ka 5 500 wa maphorisa yo engetela, ku engetela eka 20 000 wa maphorisa lamantshwa lawa hi ma tiviseke eka tiSoNA ta khale.

Hi tlhela hi langutana na nxungeto lowu vangiwaka hi ku nghenelela ka nhundzu leyi nga riki enawini na ya vuxisi eka mitirho na indasitiri ya Afrika-Dzonga.

Hi le ku simekeni ka Nongonoko wa Rixaka wo Kavanyeta Ikhonomi leyi nga riki enawini lowu hlanganisaka tiejensi ta nkoka ta mfumo na vakhomaxiave van’wana, ku katsa na sekithara ya phurayivhete.

Hi ku tirhisa hi ndlela leyinene eka vuxopaxopi bya datha na Vutlhari byo Endliwa, hi ta kongomisa eka tisekithara leti nga ekhombyeni lerikulu ku fana na fole, mafurha, byala na switirhisiwa swin’wana swa vuxisi.

Ku yingiseriwa ka Khomixini ya Vulavisisi ya Madlanga ku paluxe vukungundzwana lebyi hangalakeke eka Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga (SAPS) na tindzawulo tin’wana ta Maphorisa ya Metro hi ku tirhisa matimba hi ndlela yo biha.

A hi nge swi tiyiseli leswi. Vulawuri bya nawu byi titshege hi vukorhokeri bya maphorisa lebyi nga na mahanyelo, lebyi hlamulaka na ku dzima timitsu eka miganga leyi byi tirhelaka yona.

SAPS yi simekile ntlawa wa ntirho ku tiyisisa leswaku vulavisisi lebyi humaka eka Khomixini ya Madlanga byi endliwa hi xihatla naswona handle ko kavanyetiwa.

Ejensi ya Vuhlayiseki bya Mfumo yi ta kambela nakambe Vufambisi bya le Henhla bya tindzawulo ta SAPS na Maphorisa ya Metro. Endlelo ro kambela ri ta katsa tioditi ta mahanyelo.

Tanihilaha hi endleke hakona hi ndlela leyi humelelaka eka tikhomixini ta khale, hi ta tirhisa swibumabumelo swa Khomixini ya Madlanga ku endla ku cinca loku fikaka ekule.

Hi tiyimisele leswaku swikumiwa na switsundzuxo swa khomixini swi ta veka masungulo ya mpfuxeto wa masungulo wa sisiteme ya hina ya vululami bya vugevenga.

Hi na ku tshemba leswaku matshalatshala lawa ya ta humelela hikuva vunyingi lebyikulu bya maphorisa ya tinyiketerile ku seketela nawu na ku tirhela vanhu va Afrika-Dzonga hi ku hiseka.

Hi ku tirhisa ku humelela ka Operation Vulindlela ekuyiseni emahlweni mpfuxeto wa ikhonomi, hi ta tirhisa endlelo ro fana ku simeka kungu lerintshwa ra mpfuxeto wa vululami bya vugevenga leri hlaselaka swinene.

Leswi swi ta herisa vugevenga lebyi hlelekeke, vukungundzwana na bindzu ra swibamu leswi nga riki enawini hi ku tirhisa ntlawa lowu tinyiketeleke eka Presidente ku tiyisisa leswaku ku cinca ku tirhisiwa eka sisiteme hinkwayo.

Hi ya emahlweni hi tiyisisa ku lwisana na vukungundzwana hi ku tiyisisa mihlangano yo fana na Yuniti yo Hlawuleka ya Vulavisisi, Vulawuri bya Vuchuchisi bya Rixaka na Ndzawulo ya Vulavisisi bya Vugevenga bya Nkoka (DPCI/Hawks).

Hi ta hetisisa maendlelo ya mfumo eka xitsundzuxo xa Huvo yo Tsundzuxa ya Rixaka yo Lwisana na Vukungundzwana eka ku simekiwa ka huvo ya nkarhi hinkwawo, yo tiyimela, yo lwisana na vukungundzwana.

A hi nge swi amukeli leswaku lava vulavulaka hi ku lwisana ni vukungundzwana va xanisiwa ni ku chavisiwa.

Nawumbisi wa Nsirhelelo wa Valumandleve wu ta nghenisiwa ePalamende. Exikarhi ka swin’wana, leswi swi ta endla leswaku ku rihisela ku va vugevenga na ku nyika nseketelo wa swa miehleketo, swa nawu na swa timali eka valumandleve.

Ku ta va na ku kongomisiwa ko hlawuleka eka ku lulamisa hi vuntshwa sisiteme ya hina ya ku xava hi xikongomelo xo herisa vukungundzwana.

Oditara-Jenerala wa Afrika-Dzonga (AGSA) u vikile leswaku vunyingi bya timhangu ta vukungundzwana ti huma eka sisiteme ya ku xava. A hi nge pfumeleli mfukuzana leyi yi ya emahlweni naswona hikwalaho hi fanele ku teka goza.

Magoza ya ta katsa ku tirhisiwa ka thekinoloji na ku hetisisiwa ka milawu leyintshwa ya Nawu wa ku Xava ka Mfumo exikarhi ka 2026.

A hi nge swi koti ku lwisana ni swigevenga leswi hlelekeke hi ku kandziya hi ku olova. Hi fanele ku endla hi ku tiyisela ka ku nga pfumeleli ku tlula nawu wihi na wihi no tisa matimba hinkwawo ya nawu ku wu landzelela.

Rungula leri a ri ve erivaleni: a ku nge vi na ku pfumaleka ka xigwevo eka swiendlo swa vukungundzwana na vugevenga.

Ku engetela eka vugevenga, sweswi mati i mhaka yin’we ya nkoka swinene eka vanhu votala eAfrika-Dzonga, kusuka eka madoroba lamakulu yo fana na Joni kuya eka madoroba lamatsongo yo fana na Knysna na tindzhawu ta le makaya to fana na Giyani.

Hinkwerhu hi swi vonile ku vava loku vanhu vaka hina va nga tshama va ku kombisa hi ku kombisa ku vilela eka tindhawu to hambanahambana ta Gauteng. Ku kombisa ku vilela loku ku hlohloteriwile hi ku vilela hikwalaho ka mfikelelo lowu nga ringanelangiki na lowu nga tshembekiki eka vukorhokeri bya nkoka byo fana na mati.

Ndzi lerisile Holobye wa Mati na Nkululo na vayimeri va yena xikan’we na Holobye wa swa Mafumelo ya Vutirhisani na Timhaka to Ndhavuko ku tekela enhlokweni xiphiqo xa ku pfumaleka ka mati na ku burisana na miganga ya hina.

Va kona eka nkarhi wa sweswi, va hlamusela vanhu hi ku kongoma hilaha mfumo wu kunguhataka ku hatlisa ku tirhana na mitlhontlho leyi vanhu vaka hina va hlanganaka na yona.

Va ndzi tivise leswaku tiphayiphi leti a ti onhakile ta karhi ku lunghisiwa naswona mathangi ma ta tlhela ma tala.

Ku pulana loku nga riki kahle na ku nga hlayisiwi kahle ka tisisiteme ta mati hi timasipala to tala hi swona swi vangaka ngopfu swiphiqo leswi hi hundzaka eka swona sweswi naswona hi swona swi endlaka leswaku tipompi ti tala ku oma.

Ku hava xitlhantlho xa nkoka no olova ku lulamisa ntlhontlho lowu, lowu nga na timitsu ta wona eka ku tsandzeka ka sisiteme na malembe yo tala ya ku honisa switirhisiwa.

Ku tiyisisa nsirhelelo wa mati eka nkarhi wo leha, hi le ku akeni ka madamu lamantshwa na ku ndlandlamuxa switirhisiwa leswi nga kona.

Hi tinyiketerile ku tlula R156 wa tibiliyoni eka mali ya mfumo eka switirhisiwa swa mati na nkululo eka malembe manharhu lamataka.

Ku akiwa ka Phurojeke ya Mati ya Lesotho Highlands na tiphurojeke tin’wana letikulu to fana na Damu ra Ntabelanga, xiphemu xa Phurojeke ya Mati ya Mzimvubu eKapa-Vuxa, ku ya emahlweni, naswona hi le ka switeji swo hetelela swo simeka Ejensi ya Switirhisiwa swa Mati ya Rixaka ku lawula na ku hlengeleta mali hi ndlela leyinene eka switirhisiwa swa mati swa tiko.

Hambiswiritano, ntlhontlho wa xiviri a wu le ka ku kumeka ka mati, kambe eka ku yisa mati eka tipompi ta vanhu.

Nawumbisi wa Ndzulamiso wa Vukorhokeri bya Mati wu ta endla leswaku hi kota ku endla leswaku vaphakeri va vukorhokeri bya mati va tihlamulela eka matirhelo ya vona na ku hoxa layisense ya vona loko va tsandzeka ku fikelerisa.

Loko masipala wu nga tiyimiselanga kumbe ku nga swi koti ku nyika vukorhokeri eka vaaki va wona, swi fanele ku endliwa hi xivumbeko xin’wana lexi nga swi kotaka.

Mpfuxeto lowu wu ta lulamisa swivangelo swa rimitsu swa xiphiqo xa mati.

Eka nkarhi wo koma, hi fanele ku lulamisa xiphiqo xa xihatla laha ku yimisiwa ka mati ku humelelaka sweswi.

Malembe manharhu lama hundzeke, loko hi ri karhi hi hlangana na ku tsemiwa ka gezi ka siku na siku, hi simekile Komiti ya Xiphiqo xa Eneji ya Rixaka (NECC) ku endlela leswaku ku va na nhlamulo ya rixaka leyi kongomisiweke.

Hi hlule leswi a swi vonaka swi ri ntlhontlho lowu nga hluriwiki hi ku amukela pulani leyi nga erivaleni ni ku yi hetisisa.

Hi ku tirhisa endlelo leri fanaka, sweswi hi ta tlakusa nhlamulo ya hina eka xiphiqo xa mati ku ya eka Komiti ya Rixaka ya Xiphiqo xa Mati, leyi ndzi nga ta va mutshamaxitulu.

Xivumbeko lexi xi ta hlanganisa matshalatshala hinkwawo lama nga kona eka huvo yin’we yo hlanganisa.

Yi ta tirhisa vativi va xithekiniki na switirhisiwa kusuka eka mfumo wa rixaka ku ya eka timasipala leti langutaneke na mitlhontlho ya mati.

Swi ta tiyisisa leswaku magoza ya tekiwa hi xihatla na hi ndlela leyinene ku lulamisa xiphiqo.

Ku lulamisa mitlhontlho hi ndlela leyinene a hi nge kanakani ku tirhisa matimba lama vekiweke eka Vumbiwa na le ka Nawu wa Vukorhokeri bya Mati wa 1977 ku nghenelela eka timasipala laha swi lavekaka.

Hi ta endla leswaku lava faneleke ku tihlamulela lava honisaka vutihlamuleri bya vona byo phakela mati eka vanhu vaka hina va va ni vutihlamuleri.

Mfumo se wu vekile swihehlo swa vugevenga eka 56 wa timasipala leti nga tsandzeka ku fikelela swiboha swa tona. Sweswi hi ta ya emahlweni hi veka swihehlo eka Vafambisi va Masipala hi xiyimo xa vona xa munhu hi yexe hi ku tlula Nawu wa Mati wa Rixaka wa 1998.

Xiphiqo xa nkoka hileswaku eka timasipalankulu to tala, madoroba na swidorobana, mali leyi nghenaka ya mati yi tirhisiwa eka swikongomelo swin’wana naswona switsongo swinene yi vekisiwa eka ku ndlandlamuxa na ku hlayisa switirhisiwa swa mati.

Ku lulamisa tlhontlho lowu, hi ku fambisana na ku tinyiketela loku hi ku endleke lembe leri nga hundza, hi nghenise nsusumeto wuntshwa wa R54 wa tibiliyoni eka timasipalankuluo ku pfuxeta vukorhokeri bya tona bya mati, nkululo na gezi.

Leswi swi ta tiyisisa leswaku mali leyi nghenaka eka matirhiselo ya mati yi tlheriseriwa endzhaku hi ku kongoma eka tiphayiphi to lunghisa, mathangi ya mati na switichi swo pompa.

Ku yimisiwa ka mati i xikombiso xa sisiteme ya mfumo wa miganga leyi nga tirhiki.

Ku lulamisiwa lokukulu sweswi ku le ku endliweni ku lulamisa swivangelo swa rimitsu swa ku nga tirhi kahle eka timasipala to tala.

Etindhawini to tala, vufambisi bya mfumo wa miganga byi tsanile naswona byi lawuriwa hi ku seketeriwa ematshan’weni ya vuswikoti bya xithekiniki ni ku faneleka.

Eka xiviko xa yena xa sweswinyana eka mfumo wa miganga, AGSA u vule leswaku mfumo wa miganga wu tiveka hi vutihlamuleri lebyi nga enelangiki, ku tsandzeka ka mphakelo wa vukorhokeri, vufambisi bya timali na vulawuri byo biha, vuswikoti bya nhlangano lebyi tsaneke na ku nga tshamiseki loku hangalakeke.

U vula leswaku ku khoma ku hunguteka ka mfumo wa miganga swi ta lava goza ra hina ra nhlengeletano, leri sweswi hi ri tekaka.

Hi ku dyondza eka ntokoto wa hina eka malembe ya 30 lama hundzeke, hi ta, eka tin’hweti leti taka ku hetisisa Nawumbisi lowu pfuxetiweke wa Mfumo wa Miganga.

Leswi swi ta nyika switshuxo swa matirhelo ya sisiteme ya mfumo wa miganga leyi tirhaka. Nawumbisi wu ta tlhela wu ehleketa hi ndlela leyi mfumo wa miganga wu tirhaka ha yona.

Endlelo ra sweswi ri rharhanganile swinene naswona ri hambanisiwile, ri langutele leswaku hambi ku ri timasipala letitsongo na leti tsaneke ti teka vutihlamuleri byo tala.

Hi ta ringanyeta ku cinca ka xisekelo loku lemukaka ntiyiso wa leswaku timasipala tin’wana ti nga teka mitirho yo tala ku tlula tin’wana, na leswaku hi lava maendlelo yo hambana eka matimba na vutihlamuleri bya timasipala.

Hi tlhela hi ringanyeta ntirhisano lowu hlelekeke swinene exikarhi ka timasipala na swivandla swa vurhangeri bya ndhavuko na swa MaKhoi-San ku endlela leswaku ku va na ku nghenelela ka vaaki na ku avelana ku tlhantlha swiphiqo.

Hi ta tiyisisa leswaku vatirhelamfumo lavakulu eka mfumo wa miganga va na swikili leswi lavekaka naswona va thoriwa hi ku tirhisa phurosese yo tiyimela leyi nga riki na ku nghenelela ka tipolitiki.

Laha timasipala ti tsandzekaka kona, hi ta tiyisisa vuswikoti bya mfumo wa rixaka ku nghenelela hi xihatla na ku kongomisa magoza yo lulamisa hi ku tsakela ku tirhela vanhu vaka hina ku antswa.

Ku cinca loku ku nga ha tika. Kambe swi fanele swi endliwa.

Loko mpfuxeto lowu wa masungulo wu ri karhi wu ya emahlweni, hi ta ya emahlweni hi tirhisa nseketelo lowu kongomisiweke eka ku antswisa ka mphakelo wa vukorhokeri bya nkoka hi ku tirhisa Mitlawa ya Ntirho ya Presidente eThekwini na le Joni.

Loko hi ri karhi hi endla nhluvuko ekutiyisiseni ka eThekwini, leswi nga endla leswaku ku tshemba ka vavekisi ku vuya, ku na swo tala leswi lavaka ku endliwa eJoni ku tirhana na switirhisiwa leswi nga wa, vulawuri byo biha bya timali na ku kavanyetiwa ka gezi na mati.

Kuna vanhu votala lava tinyiketeleke lava nga na vutshila na ntokoto wo tirha eka mfumo wa miganga. I vutihlamuleri bya hina ku endla hi vuntshwa, ku hlela hi vuntshwa na ku antswisa switirhisiwa swa timasipala leswaku swi kota ku endla ntirho wa swona.

Tanihi tiko, hi ya hi va ekhombyeni ra maxelo yo biha swinene.

Mavhiki mangarimangani ntsena lama hundzeke, ndhambi ya khombo eLimpopo na Mpumalanga yi vange ku lahlekeriwa hi vutomi bya kwalomu ka 45 na ku onhiwa lokukulu ka makaya, swikolo, titliliniki na switirhisiwa swin’wana.

Ku hlawuriwa ka ndhambi tanihi Khombo ra Rixaka swi endle leswaku mfumo wa rixaka na wa xifundzankulu wu rhangisa mali ku lulamisa swilaveko swa xihatla swinene swa vanhu lava khumbekaka.

MaAfrika-Dzonga varikwerhu,

Afrika-Dzonga leri tiyeke ri titshege hi ikhonomi leyi kulaka.

Ku tlula malembe ya 15, ikhonomi ya hina yi vile na ku kula ka le hansi.

Swiendlo swa hina hinkwaswo swa sweswi swi hlohloteriwa hi xilaveko xa ku kula ka ikhonomi hi xihatla na ku katsa hinkwavo ku tumbuluxa mitirho yo tala na mitirho ya khwalithi yo antswa.

Ku endla leswaku Kungu ra Nhluvukiso ra Nkarhi wa le Xikarhi (MTDP) ri tirha, Khabinete yi pasisile pulani ya matirhiselo yo angarhela ku fambisa ku kula na ku katsa hinkwavo.

Hi ku tirhisa pulani leyi, hi le ku tirheni ku pfuxeta ku kula hi ku tumbuluxa swiyimo swa tifeme ku vekisa hi ku hlayisa Rimba ro Angarela ra Dyondzo ya Ikhonomi leri nga erivaleni no tshamiseka, ku vekisa eka switirhisiwa leswi tirhaka, ku tumbuluxa rimba ra milawu leri pfunaka leri seketelaka ku kula na ku endla leswaku ku va na mphikizano, na Pholisi ya Vumaki leyi kongomisiweke na ku languta emahlweni.

Masungulo ya pulani leyi i vuvekisi, ngopfungopfu eka switirhisiwa swa mfumo, xikan’we na tisekithara ta ku kula leti lavaka vatirhi vo tala leti kotaka ku kula ka nkarhi lowu taka.

Leswi swi katsa ikhonomi ya xidijitali na ya rihlaza, laha vantshwa va nga ta kuma swivandlanene swa mitirho.

Switirhisiwa swi tlula ngopfu vuvekisi eka switina, xikontiri, khonkhiriti na nsimbi. I vuvekisi eka mitirho, vuhumelerisi na ku kula.

Ku ringana malembe yo tala, vuvekisi lebyi nga cinciki byi ri karhi byi hunguteka. Sweswi hi cinca sweswo.

Mfumo wu tinyiketerile ku tlula R1 wa tithiriliyoni eka vuvekisi bya mfumo eka malembe manharhu ku aka na ku hlayisa switirhisiwa.

Lowu i nkavelo lowukulu swinene wa muxaka wa wona eka matimu ya tiko ra hina. Swi ta va leswi cincekaka.

Hi ku tirhisa Nkwama wa Switirhisiwa na milawu leyintshwa ya vutirhisani bya mfumo na phurayivhete, hi tirhisa timodeli ta vutumbuluxi bya timali, ku hunguta khombo na ku koka rinoko ra vavekisi eka tiphurojeke leti hatlisisaka eka eneji, mati, vutleketli na switirhisiwa swa xidijitali.

Hi sungurile bondo ya hina yo sungula ya switirhisiwa ku hlengeleta mali ya pfhumba ra switirhisiwa, leri nga tsarisiwa ku tlula mpimo ku tlula kambirhi.

Mikanerisano leyi humaka eka ku tirhisiwa ka tithendara yi tala ku hlwela ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi lavekaka.

Ku sivela ku hlwela loku nga fanelangiki eka tiphurojeke ta nkoka, hi ta simeka tikhoto to hlawuleka ta timhaka ta mabindzu na vaavanyisi lava tinyiketeleke na nxaxamelo wa tikhoto leti tinyiketeleke ku tiyisisa mivuyelo yo hatlisa eka timhaka leti nga na nkucetelo eka ikhonomi na nhluvukiso.

Lembe leri, hi ta sungula ntirho wo simeka Khamphani ya Nhundzu ya Mfumo ya xiphurofexinali ku hundzula miako ya 88 000 na ntlhanu wa timiliyoni ta tihekitara ta misava leyi nga ya Mfumo ku va tinjhini leti lawuriwaka hi xiphurofexinali ta ku kula na nhluvukiso.

Hi ku tirhisa Operation Vulindlela, hi le ku tirheni ku hundzula xivumbeko xa ikhonomi ya hina, ku lulamisa switirhisiwa swa hina na ku endla leswaku tisekithara ta hina ta gezi, mati na vutleketli ti phikizana no tirha kahle.

Leswi hi vekeke mphakelo wa gezi hi ku siyerisana endzhaku ka hina, sweswi hi fanele ku hundzula sisiteme ya hina ya eneji ku tiyisisa vuhlayiseki bya eneji bya nkarhi wo leha.

Ku ringana makume wa malembe, ikhonomi ya hina yi kurile hikwalaho ka gezi ro chipa.

Kambe endzhaku ka sweswo ku lawuriwa ka mfumo, vufambisi byo biha, ku pfumaleka ka vuhlayiseki lebyi ringaneleke na tiphurojeke letikulu leti tlakusiweke swi tlakusile ntsengo wa gezi eka mabindzu na le ka vaaki vaka hina.

Sweswi, hi ku cinca loku fikaka ekule loku hi ku endlaka eka sekithara na hi switirhisiwa swa hina swo tala swa dyambu na moya, hi ta kota ku hunguta ntsengo wa gezi.

Ku cinca ka milawu ku endle leswaku ku va na phayiphi leyikulu na leyi kulaka ya vuvekisi eka eneji leyi pfuxetiwaka.

Hi 2030, ku tlula 40% wa mphakelo wa hina wa eneji wu ta huma eka swihlovo swa eneji swo chipa, leswi tengeke na leswi pfuxetiwaka.

Hi le ku simekeni ka ndhawu yo ringana ya mphikizano, leswaku hi nga ha tlheli hi hlangana na khombo ro titshega hi muphakeri un’we ku fikelela swilaveko swa hina swa eneji.

Hi le ku lulamiseni ka Eskom hi vuntshwa na ku simeka nhlangano wo hundzisela lowu nga ehansi ka mfumo lowu tiyimeleke hi ku hetiseka.

Nhlangano lowu wu ta va na vun’wini na vulawuri bya nhundzu ya vuhundzisi naswona wu ta va na vutihlamuleri byo fambisa makete wa gezi.

Hi ku languta nkoka wa ku lulamisiwa loku hi vuntshwa eka mpfuxeto wo anama wa sekithara ya gezi, ndzi simekile ntlawa wa ntirho lowu tinyiketeleke ehansi ka NECC ku lulamisa timhaka to hambana leti fambelanaka na phurosese ya ku lulamisa hi vuntshwa, ku katsa na swipimelo swa nkarhi leswi nga erivaleni swa ku tirhisiwa ka yona hi swiyenge. Komiti yi ta ndzi vikela ku nga si hela tin’hweti tinharhu.

Ku engetela kwalaho, lembe leri, hi ta sungula rhengu ro sungula ra tiphurojeke ta vuhundzisi lebyi tiyimeleke ku endlela leswaku vuvekisi bya phurayivhete byi kota ku ndlandlamuxa giridi ya hina ya rixaka.

Hi ta tirha eka xifundzankulu xin’wana na xin’wana ku lulamisa ku tlula mpimo ka tithiransifoma, ku nghenisiwa ka gezi loku nga riki enawini na ku tsandzeka ka switirhisiwa hi xikongomelo xo herisa ku hungutiwa ka mphakelo wa gezi eka lembe leri taka.

Hi tinyiketerile eka ndlela leyi hi nga sungula ku endla leswaku sisiteme ya hina ya eneji yi va ya manguvalawa.

Hi sungurile ku hundzula matirhelo ya sisiteme ya hina ya swiporo na mihlaluko, leswaku mabindzu ya hina ya ta kota ku yisa swikumiwa swa wona eka timakete ta misava hinkwayo.

Sweswi hi endlile leswaku vafambisi va switimela va phurayivhete va kota ku fikelela netiweke ya hina, leswi nga ta pfumelela tikhamphani to hambana ta swiporo ku phikizana na ku fambisa tivholumo kusuka eka magondzo ku ya eka swiporo.

Ekuheleni ka lembe leri, hi ta sungula vutirhisani lebyikulu bya mfumo na phurayivhete eka titheminali ta hina ta le ribuweni na tiphaseji ta swiporo hi ku tirhisa modele wa mpfumelelo lowu hlayisaka vun’wini bya mfumo loko hi ri karhi hi hlengeleta vuvekisi bya phurayivhete na vutshila.

Hi N’wendzamhala 2025, hi gimetile ntirhisano na mufambisi wa ribuwa ra matiko ya misava ku lawula Durban Pier 2 Container Terminal, leyikulu swinene etikweni ra hina.

Ntirhisano lowu wu ta endla leswaku ku va na vuvekisi lebyintshwa eka switirhisiwa na switirhisiwa eka ribuwa naswona wu ta swi tlherisela eka swiyimo swa xiyimo xa misava.

Hi yisa emahlweni malulamiselelo ya ku sunguriwa ka switimela swa rivilo lerikulu eAfrika-Dzonga, leswi hlanganisaka tindlela to fana na Joni ku ya eMusina, na eThekwini ku ya eJoni.

Kwalomu ka 30 wa tikhamphani ti kombisile ku tiyimisela ka tona ku nghenelela eka tiphaseji ta switimela swa rivilo lerikulu loko hi humesa Xikombelo xa Vuxokoxoko lembe leri nga hundza.

Hi le ku tilulamiseleni ku rhumela Xikombelo xa Swiringanyeto, lexi nga ta nghenisa nguva leyintshwa ya maendzo yo leha ya switimela eAfrika-Dzonga.

Hi tiyimisele ku phikizana eka ikhonomi ya misava hinkwayo leyi cincaka hi xihatla.

Pholisi ya hina ya Tiindasitiri yi kongomisa eka tindhawu leti hi nga na ku humelela ka mphikizano, laha hi nga tumbuluxaka mitirho na laha hi nga fambisaka ku xaviseriwa matiko mambe.

Pholisi ya hina ya Mabindzu yi kongomisiwile eka ku tlakusa nhluvukiso lowu nga heriki, ku kula na ku tiyisisa vutirhisani bya hina bya matiko ya misava.

Emisaveni leyi matiko ya languteleke ku andzisa tindlela  ta wona ta mphakelo, hi na nkarhi wo engetela ku xaviseriwa ka hina ka matiko mambe emisaveni hinkwayo.

Hi na ikhonomi yo hambana, switirhisiwa swa vumaki swa xiyimo xa le henhla na swivumbeko swa milawu leswi tiyeke.

Hi le ku tiyisiseni ka vuswikoti bya hina eka mikanerisano ya mabindzu na ku ndlandlamuxa vurhumiwa bya hina ematikweni mambe ku fambisa vudipulomasi bya ikhonomi.

Exikarhi ka mpfilumpfilu eka ikhonomi ya misava hinkwayo, hi seketela tiindasitiri ta hina leti simekiweke emahlweni ka mimoya ya matimba ya le mahlweni.

Hi rhurhile ku pfuxa indasitiri ya hina ya ferokhurume na ku sirhelela mitirho eka swiyenge swa hina swa nsimbi, mimovha na swin’wana leswi tholaka madzana ya magidi ya vanhu va Afrika-Dzonga eka mitirho ya xiyimo xa kahle.

Hi tirhisana na mabindzu na vatirhi ku pfala swivandla eka xivumbeko xa hina xa tihakelo na ku tumbuluxa magoza yo engetela ku sirhelela na ku kurisa xisekelo xa hina xa vumaki.

Loko hi ri karhi hi sirhelela mitirho eka tiindasitiri leti nga sirhelelekangiki, hi tshamile hi kongomisiwile eka tisekithara leti nga ta fambisa ku kula ka nkarhi lowu taka.

Ha swi tiva leswaku hi nga tumbuluxa timiliyoni ta mitirho ya xiyimo xa kahle eka swiyenge swo fana na vurimi, migodi, vukorhokeri na ikhonomi ya rihlaza.

Leti i tindhawu leti hi nga vaka ku tlula ku phikizana. Hi nga va vo antswa ngopfu emisaveni. Sekithara ya hina ya vurimi yi le ku kuleni hi xihatla.

Eka nkarhi wa sweswi, hi va vumbirhi hi vukulu eka vaxavisi va mihandzu ya xilamula emisaveni hinkwayo.

Hi pfula timakete tintshwa eka swixavisiwa swa hina, kusuka eka xilamula na mahafukhada kuya eka mavele, swifuwo, madiriva na wayeni.

Hi ku tirhisa Xikimi xa Timali leti Hlanganisiweke, hi tirhisana na Bangi ya Misava na tibangi ta mabindzu, hi nyikile R7.8 wa tibiliyoni ta timali ta vutumbuluxi eka vahumelerisi va vantima.

Hi ta rhumela 10 000 wa Vaofisiri vo Engetela lavantshwa ku seketela van’wamapurasi na ku antswisa vuhumelerisi bya vurimi. Leswi swi ta nyika swivandlanene swo tala eka vantshwa ku thoriwa eka sekithara ya vurimi

Loko sekithara ya hina hinkwayo ya vurimi yi ri karhi yi humelela, bindzu ra tihomu namuntlha ri langutane na rin’wana ra ku tumbuluka ko biha swinene ka mavabyi ya swindzomundzomu (FMD) lawa tiko ra hina ri nga si tshamaka ri hlangana na wona.

Vuvabyi lebyi byi onha ikhonomi ya hina, leswi endlaka leswaku ku va na ku yirisiwa ka ku xaviseriwa ka matiko mambe, swipimelo swa mabindzu na ku onhiwa ka mitlhambi.

Hi tekile xiboho xo tshungula ntlhambi wa rixaka wa tihomu ta 14 wa mamiliyoni. Leswi swi lava 28 wa mamiliyoni ya mitlhavelo eka tin’hweti ta 12 leti taka.

Mfumo wu ta fambisa ku kumiwa ka mitlhavelo exikarhi ku tiyisisa leswaku hi kuma murhi wo tshungula lowu faneleke eka muxaka wo karhi wa xitsongwatsongwana eAfrika-Dzonga.

Hi ta tirhisana swinene na sekithara ya phurayivhete ku endlela leswaku ku humesiwa hi ndlela leyinene naswona xa nkoka swinene, hi ta tiyisisa leswaku van’wamapurasi va mabindzu, va phurayivhete na va vaaki va na mfikelelo wa xihatla eka mitlhavelo.

Ndzi simekile ntlawa wa ntirho lowu vumbiweke hi mihlangano ya van’wamapurasi na vativi, va tirha swin’we na Holobye wa Vurimi na ndzawulo ya yena, lowu nga ta ndzi vikela n’hweti na n’hweti mayelana na nhluvuko lowu hi wu endlaka ekulangutaneni ka ntungu lowu.

Hi hlawule vuvabyi bya swindzomundzomu tanihi khombo ra rixaka naswona hi ta va hi hlengeleta vuswikoti hinkwabyo lebyi lavekaka endzeni ka mfumo ku tirhana na xiphiqo lexi.

Sekithara ya hina ya vukorhokeri, kusuka eka thekinoloji ya xidijitali ku ya eka vukorhokeri bya swa timali, ya kula.

Tihlengeletano ta hina ta swa timali hi tin’wana ta letinene emisaveni naswona ti na vuswikoti byo phikizana eAfrika na le misaveni hinkwayo.

Hi le ku kokeni ka rinoko ra vuvekisi lebyikulu eka switirhisiwa swa xidijitali, laha ku nga na 55 wa tisenthara ta datha leti se ti akiweke na ku tlula R50 wa tibiliyoni ta vuvekisi lebyi languteriweke eka malembe manharhu lamataka.

Vupfhumba i xihlohloteri xa nkoka xa ku kula ka ikhonomi, laha vaendzi van’wana na van’wana va 13 va matiko ya misava lava fikaka va seketelaka ntirho wun’we.

Sekithara ya hina ya vupfhumba yi endlile matimu lembe leri nga hundza, yi tsarisile ku fika ka 10.5 wa timiliyoni ta vaendzi.

Sweswi hi fanele ku tlakusa swilo swo hlawuleka swa ndhavuko, matimu na ntumbuluko leswi kombisaka vumunhu bya tiko.

Leswi swi nga katsa mikhuvo ya ndhavuko, mitirho ya mavoko ya laha kaya, tindhawu ta matimu na swivumbeko swa ntumbuluko etikweni ra hina hinkwaro na le tindhawini ta le makaya na tona.

Loko hi ri karhi hi tiyisisa sisiteme ya hina ya vululami bya vugevenga, hi ta endla leswaku tindhawu ti hlayiseka leswaku vapfhumba va ti endzela.

Eka lembe leri taka, hi ta ndlandlamuxa Sisiteme ya Mpfumelelo wa Maendzo ya Xielekitironiki eka matiko hinkwawo lama lavaka vhisa, ku endla leswaku swikombelo swa vapfhumba swi endliwa hi xidijitali ku nga si hela tiawara ta 24.

Nkarhi lowukulu eka hinkwaswo wu le ka ku kula ka rihlaza. Hi le ku tlheriseleni ka ikhonomi ya hina ku va muphakeri lonkulu wa swikumiwa leswi misava yi nga ta titshega ha swona eka makume wa malembe lama taka.

Hi le ku ndlandlamuxeni ka nseketelo wa vumaki bya swikumiwa swa rihlaza eka timakete ta misava hinkwayo, kusuka eka manyoro ku ya eka mafurha ya jeti, tikhemikhali ku ya eka nsimbi.

Kusukela hi Nyenyankulu lembe leri, hi ta sungula ku hungutiwa ka xibalo ka 150% eka vuvekisi eka mimovha leyintshwa ya eneji, loko hi ri karhi hi seketela vuhumelerisi bya laha kaya bya tibetiri.

Switshembiso swa matiko ya misava eka Kungu ra Vuvekisi bya Ncinco wa Eneji ya Vululami sweswi swi yime kwalomu ka R250 wa tibiliyoni. Leswi i ku seketela hi timali vuvekisi bya xiyimo xa le henhla eka vumaki, switirhisiwa na vuswikoti.

Afrika-Dzonga ri na yin’wana ya vuhlayiselo lebyikulu bya timinerali ta nkoka emisaveni hinkwayo.

Vuhlayiselo bya hina bya nsimbi byi ringanisiwa ku tlula R40 wa tithiriliyoni, leswi endlaka leswaku migodi yi va bindzu ra ku huma ka dyambu.

Endzhaku ka malembe yo tala ya ku hunguteka ka vuvekisi eka ku lavisisa, hi nyiketela mali eka ku endla mimepe ya matshamelo na ku lavisisa ku tirhisa vuhlayiselo bya hina bya timinerali bya nkoka.

Vhiki leri ntsena, Nhlangano wa Nhluvukiso wa Tiindasitiri wu tivise ku tlula R300 wa timiliyoni ta timali ta Phurojeke ya Frontier Rare Earths eKapa-N’walungu

Leswi swi na vuswikoti byo va un’wana wa vahumelerisi lavantshwa lavakulu na ntsengo wale hansi swinene emisaveni hinkwayo va timinerali leti lavekaka eka tiqingho ta manguvalawa, tibetiri ta lithiyamu na switirhisiwa swin’wana.

Ku tshemba eka vumundzuku bya migodi ya Afrika-Dzonga swi vonakile swinene hi nkarhi wa Mining Indaba leyi khomeriweke kwala eKapa vhiki reri.

Migodi leyintshwa ya nsuku, koporo, misava leyi nga tolovelekangiki, pulatinamu na malahla ya pfuriwa.

Eka Samiti ya Varhangeri va G20 hi Hukuri lembe leri nga hundza, matiko ya G20 ya seketerile xiringanyeto xa hina xo ndlandlamuxa ku vuyeriwa ka laha kaya ka timinerali ta nkoka na ku rhumeriwa ka swikumiwa leswi hetiweke.

Eka nkarhi wa Tikhonferense ta ntlhanu to sungula ta Vuvekisi bya Afrika-Dzonga, hi kotile ku hlengeleta R1.5 wa tithiriliyoni eka ku tinyiketela ka vuvekisi.

Kufikela sweswi, ku tlula R600 wa tibiliyoni ti khulukerile eka tiphurojeke. Tifekitiri letintshwa, migodi na switirhisiwa swin’wana swa pfuriwa lembe na lembe.

Sweswi hi tivekele xikongomelo xo hlengeleta R2 wa tithiriliyoni eka vuvekisi lebyintshwa eka malembe ya ntlhanu lamataka.

Hikwalaho hi langutele ku rhurhela Khonferense ya vutsevu ya Vuvekisi bya Afrika-Dzonga hi siku ra 31 Nyenyankulu 2026.

Ku aka ikhonomi leyi katsaka hinkwavo, hi ta seketela lava va tumbuluxaka nkarhi.

Loko bindzu rin’wana na rin’wana leritsongo na ra le xikarhi eAfrika-Dzonga ri nga thola munhu un’we wo engetela, hi ta tumbuluxa mitirho leyintshwa ya timiliyoni tinharhu; hambiswiritano, yo tala ya mabindzu lawa, lawa nhlayo ya wona ya nga ya vavasati na vantshwa, a ma swi koti ku kuma mali yo sungula kumbe ku kula. Vo tala va lwela ku kuma timakete ta nhundzu ni vukorhokeri bya vona.

Kwalomu ka mabindzu hinkwawo lamatsongo na ya le xikarhi ya fanele ku lwisana na milawu yo tala, milawu ya le hansi, swilaveko swa tilayisense na swihinga swa vukorhokeri.

Hi teka swi ri swa nkoka swibumabumelo swa vaaki eka mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa Tilayisense ta Mabindzu naswona hi ta tiyisisa leswaku Nawumbisi wo hetelela wu endla leswaku swi olova, ku nga ri ku tika, ku sungula na ku fambisa bindzu leritsongo eAfrika-Dzonga.

Lembe leri, hi ta nyika mali yo tlula R2.5 wa tibiliyoni eka ku tlula 180 000 wa mabindzu lamatsongo na ya le xikarhi, na ku engetela R1 wa tibiliyoni tin’wana to tiyisisa.

Hi ntumbuluko hi ta lava ku tlhela hi kongomisa eka mabindzu lama kongomisiwaka hi vavasati na vantshwa ku kurisa ku havexerisiwa matimba ya vona.

Hi ta cinca milawu ya Nawu wa Swikweleti wa Rixaka ku olovisa ku fikelela swikweleti hi ntsengo wa le hansi.

Ku cinca ka ikhonomi ya hina swa laveka ku fambisa ku kula loku nga heriki, ku hunguta ku nga ringani na ku lulamisa ku pfumaleka ka vululami ka nkarhi lowu hundzeke.

Hi le ku endleni ka nkambisiso ku antswisa, ku ringanisa nakambe na ku tiyisisa rimba ra hina ra ku Havexerisa Matimba ya Ikhonomi ya Vantima leri anameke ku tiyisisa leswaku ri seketela ku cinca lokukulu na ku kula loku katsaka hinkwavo.

Swiendlo leswi hinkwaswo swi ta tumbuluxa ikhonomi yo tiya no lulamisa masungulo lawa ya tshovekeke.

I mhaka ya ku vilela ka rixaka leswaku vanhu va Afrika-Dzonga vo tala va tshama va nga tirhi naswona vantshwa vo tala ngopfu va lwela ku kuma ntirho wa vona wo sungula.

Hi yona mhaka leyi loko hi ri karhi hi pfuxeta ikhonomi, hi tumbuluxa swivandlanene swa ntirho na ku tihanyisa hi xikalo lexikulu hi ku tirhisa minongonoko ya mitirho ya mfumo na ya vaaki.

Eka tindhawu to fana na Standerton eMpumalanga, Swihanano swa Mitirho hi Puresidente swi tumbuluxa ntirho lowu nga wa nkoka, ku hundzula tindhawu to lahlela thyaka ti va tiphaki na majarata lama nga riki na nchumu ma va majarata ya vaaki.

Pulatifomo ya Vantshwa ya SA yi nyikile timiliyoni ta vantshwa mfikelelo eka mitirho na swivandlanene swo dyondza ro sungula.

Vukorhokeri bya Ntirho wa Vantshwa (YES), ntirhisano exikarhi ka mabindzu na mfumo, wu vekile ku tlula 200 000 wa vantshwa eka swivandlanene swa ntokoto wa ntirho wa lembe hinkwaro.

Lembe leri, hi ta nghenisa ku cinca ka milawu loku nga ta olovisa swinene eka mabindzu ku nghenelela eka nongonoko wa YES na ku tumbuluxela vantshwa mitirho.

Eka lembe leri taka, hi ta ndlandlamuxa minongonoko ya hina ya mitirho ya mfumo, ku katsa na CWP, EPWP na Swihanano swa Mitirho hi Puresidente.

Hi ta tiyisisa leswaku va hlanganisiwa ku antswa ku nyika nseketelo wa miholo, nhluvukiso wa vuswikoti na tindlela to nghena entirhweni wa nkarhi wo leha, ngopfungopfu eka vantshwa na vavasati.

Ku tiyisisa leswaku a ku na munhu loyi a nga ta sala endzhaku, hi le ku tirhiseni ka xiboho xo engetela swikongomelo swa ku ringana ka mitirho ya vanhu lava nga na vulema eka Vukorhokeri bya Mfumo ku ya eka 7% hi 2030, na ku lerisa xikongomelo xa 7% xa ku xava loku hlawulekeke eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo na swa mani na mani.

Ehenhla ka hinkwaswo, hambiswiritano, ikhonomi leyi tiyeke yi titshege hi vaaki lava dyondzekeke kahle, lava nga na vuswikoti na vutshila. Nkoka wa hina sweswi i ku simeka masungulo lama tiyeke ya ku dyondza eka malembe yo sungula ya vutomi bya n’wana.

Hi le ku ndlandlamuxeni ka mfikelelo eka nhluvukiso wa vana va tindzumulo (ECD) hi ku tirhisa ku tsarisiwa ka vunyingi ka Bana Pele ka switirhisiwa swa ECD na ku engeteriwa ka swipfuno eka vadyondzi va ECD. Hi ku endla leswaku Giredi R yi boha, hi endla leswaku vana hinkwavo va sungula kahle.

Hi le ku tiyisiseni matshalatshala yo lulamisa sisiteme ya dyondzo ya masungulo, hi ku kongomisa eka ku dyondza ka ha ri ekusunguleni, ku hlaya na ku tsala na vuswikoti bya tinhlayo, na dyondzo ya tindzimi timbirhi leyi simekiweke eka ririmi ra manana.

Hi hoyozela Tlilasi ya Matiriki ya 2025, leyi fikeleleke nhlayo ya ku pasa ya 88%.

Lowu i mpimo wa le henhla wa ku pasa eka matimu ya hina, lowu kombisaka ku tinyiketela ka vadyondzi na ku nghenelela loku hi ku endleke ku antswisa ku dyondza na ku dyondzisa eswikolweni.

Tanihileswi hi amukelaka ku antswisiwa ka mpimo wa ku pasa ka Matiriki, hi fanele ku lulamisa mpimo wa le henhla wa ku tshika xikolo eka malembe mangarimangani yo hetelela ya xikolo. Vadyondzi vo tala va fanele ku kota ku tsala Matiriki na ku hlawula tidyondzo to fana na tinhlayo na sayense, leswi nga ta va endla va kota ku ya emahlweni.

Ku endlela leswaku vantshwa va namuntlha va kota ku hundzula vaaki vaka hina na ku tiyisisa vumundzuku bya vona, hi le ku lulamiseni ka misava ya nhluvuko wa vuswikoti.

Hi le ku endleni ka mpfuxeto wa masungulo wa sisiteme ya nhluvukiso wa vuswikoti ku tirhisa modele wa ndzetelo wa swiyenge swimbirhi lowu hlanganisaka dyondzo na ntokoto lowu tirhaka wa le ntirhweni.

Hi ta pfuxeta no hunguta nhlayo ya Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Sekithara ku antswisa vulawuri, ku tiyisisa ku nghenelela ka indasitiri, ku tlakusa khwalithi ya vuleteri na ku ringanisa ku antswa nhluvukiso wa vuswikoti na swilaveko swa ikhonomi.

Leswi swi katsa ku antswisa matirhiselo ya tikholichi ta Dyondzo na Vuleteri bya Xithekiniki na Vutshila (TVET) tanihi tindhawu ta masungulo ta ndzetelo wa mitirho na nhluvukiso wa vatirhi va mavoko.

Ku seketela dyondzo leyi tirhaka leyi simekiweke entirhweni, hi ta engetela xiphemu xa xibalo xa nhluvukiso wa vuswikoti lexi tlheriseriweke eka vathori, hi xi vuyisela eka xiyimo xa xona xo sungula xa 40%.

Hi ta tlhela hi hundzula Nkwama wa Vuswikoti bya Rixaka wu va xitirhisiwa xo hatlisa swinene, lexi fambisiwaka hi mivuyelo leyi seketelaka vantshwa lava nga tirhiki ku fikelela ntokoto wa le ntirhweni na mitirho, hi aka eka migingiriko leyi humelelaka yo fana na Jobs Boost.

Milulamiso leyi yi ta tiyisisa leswaku minongonoko yo hambana ya ndzetelo leyi hi nga na yona eka mfumo i nyangwa wa nkarhi, ku nga ri ndlela leyi nga fangiki.

Ku tswonga nhlayo leyi andzaka ya vantshwa lava pasaka Matiriki, hi ta ndlandlamuxa swivandlanene swa vantshwa ku nghena eka swivandla swa tidyondzo ta le henhla.

Ndzi lerisile Vaholobye va Timali na Dyondzo ya le Henhla ku tirha eka xiringanyeto xo aka tiyunivhesiti to tala na tikholichi ta TVET leti nga na tindhawu to hlawuleka to kongomisa eka tona.

Xiphiqo xa xihatla i ku pfumaleka lokukulu ka vutshamo bya swichudeni eka swivandla swa hina swa tidyondzo ta le henhla. Ndzi lerisile Holobye wa Dyondzo ya le Henhla ku lulamisa tlhontlho lowu, ku tirha na swivandla swa timali eka tindlela ta vutumbuluxi leti mfumo wu nga nyikaka vutshamo bya swichudeni.

Afrika-Dzonga leri tiyeke ri akiwile eka miganga yo tiya, naswona miganga leyi tiyeke yi langutela vana va yona.

Ku tlula kotara ya vana lava nga ehansi ka malembe ya ntlhanu va tsanile, leswi engetelaka khombo ra vona ro khomiwa hi mavabyi naswona swi khumba vuswikoti bya vona byo dyondza ni ku kula. Leswi swi onha ngopfu eka vana na mindyangu ya vona naswona swi na nkucetelo eka vaaki vaka hina hi ku angarhela.

Lembe leri, hi ta sungula vurhumiwa byo herisa ku tsandzeka ka vana hi 2030 na ku lwisana na ku pfumaleka ka swakudya leswi ringaneleke eka vana lavatsongo, hi ku fambisana na Kungu ra Rixaka ro Hatlisisa Goza ra Vana.

Hi ta kongomisa eka masiku ya nkoka yo sungula ya 1 000 ya vutomi bya n’wana.

Hi ku aka eka nseketelo lowu nga kona ku fana na Mpfuno wa Nseketelo wa Vana, hi ta tirhisa ku nghenelela loku kongomisiweke ku tiyisisa leswaku vavasati lava tikeke na vana lava nga na ntiko wa le hansi loko va velekiwa va kuma tiphurotheyini na swakudya leswi va swi lavaka.

Lexi i xiphiqo lexikulu lexi lavaka nyingiso ni switirhisiwa. Xitatimende xa Pholisi ya Mpimanyeto wa Nkarhi wa le Xikarhi xi ta veka avelo lowu nga erivaleni wa magoza lawa hi faneleke ku ma teka.

Lexi hoxaka xandla swinene eka ku tsandzeka ka vana i ku nwa byala ku tlula mpimo, leswi nga khumbaka ku kula ka n’wana loko a tikile.

Ku dzaha hi ndlela yo biha swi yisa eka madzolonga, timhangu ta le magondzweni na vugevenga.

Ku lulamisa ntungu lowu, hi kombela mimfumo ya swifundzankulu ku tiyisisa milawu ya byala hi ku hunguta ku tala ka tindhawu to xavisa byala, ku siveriwa ka tiawara ta mabindzu na ku herisa ku xavisiwa ka byala hi swibye leswikulu.

Tanihi mfumo wa rixaka, hi ringanyete magoza yo hunguta ku tirhisiwa ka byala ku tlula mpimo, ku katsa na nxavo wa le hansi wa tiyuniti kumbe swibalo swa le henhla swa swilo leswi xavisiwaka na swipimelo leswikulu eka swinavetiso swa byala, leswi hi burisanaka na vakhomaxiave.

Kusukela loko wu sunguriwile hi nkarhi wa COVID-19, Mpfuneto wa SRD wu hlayise timiliyoni ta vanhu va Afrika-Dzonga ehandle ka vusweti bya swakudya.

Tanihi xitirhisiwa xo hundzula ku antswisa vutomi bya vanhu lava pfumalaka swinene na lava nga sirhelelekangiki, mpfuneto lowu wu ta yisiwa emahlweni.

Lembe leri, hi ta pulana hi vuntshwa mali ya mpfuneto ku seketela hi ndlela leyinene ku tihanyisa, nhluvukiso wa vuswikoti, swivandlanene swa ntirho na migingiriko leyi humelerisaka.

Ha swi tiva leswaku mali yo tala leyi nyikiwaka hi ku tirhisa swipfuno swa vaaki yi tirhisiwa eka swakudya na swo famba. Emadorobeni lamakulu na le swidorobani swa hina, vanhu vo tala va tshama ekule na tindhawu ta ntirho na vukorhokeri.

Hi le ku endleni hi vuntshwa madoroba ya hina na ku hunguta ntsengo wa vutomi eka mindyangu leyi tirhaka hi ku ndlandlamuxa tindlu to ringanela na ku pfuxeta switimela swa vafambi.

Hi nghenisa modele wuntshwa wa tindlu, laha vanhu va nyikiwaka swipfuno swa vun’wini na ku hirha eka tindhawu leti va faneleke.

Hi cinca kusuka eka ku aka tindlu ta vanhu ku ya eka ku va seketela ku aka, ku xava kumbe ku hirha tindlu ta vona.

Tolo ku funghe malembe ya 60 ya ku tivisiwa ka District Six tanihi Ndhawu ya Ntlawa wa Valungu.

Madzananyana ya timitara kusuka laha hinga kona sweswi, kutlula 60 000 wa vaaki va susiwile hi nkani kutani va rhurhela eCape Flats.

Ku herisiwa ka District Six i xitsundzuxo xo vava xa vutihlamuleri bya hina lebyi avelaniwaka ku lulamisa ku pfumaleka ka vululami ka nkarhi lowu hundzeke na ku aka miganga leyi hanyaka na ku hlangana.

Xikombelo xa ku tlheriseriwa lexi endliweke hi 1998 xi tiyise mfanelo leyi nga enawini ya khale ka vaaki ni vatukulu va vona yo vuya ekaya. Mbuyelo wolowo wu lave vulawuri bya khoto, ku pulana hi vuxokoxoko na vuvekisi bya mfumo lebyi nga heriki.

Tindlu to tala ti hetiwile naswona ti nyiketiwile eka vakomberi lava tiyisisiweke. Hi ku averiwa ka R500 wa timiliyoni eka ntirho lowu, hi ya emahlweni na Xiyenge xa ​​4 xa ku aka. Ku vuyiseriwa ka District Six i xikongomelo lexi hinkwerhu hi xi lavaka na vutihlamuleri lebyi hinkwerhu hi faneleke ku byi rhwala.

Hi le ku tirheni ku aka rixaka leri hanyeke kahle.

Tanihi xiphemu xa malulamiselelo ya Ndzindzakhombo wa Rihanyo wa Rixaka, hi vekisa eka switirhisiwa swa rihanyo, vatirhi na tisisiteme ku antswisa mfikelelo wa nhlayiso wa xiyimo xa le henhla.

Hi ta va hi endla vuvekisi lebyikulu eka switirhisiwa swa rihanyo, hi rhangisa emahlweni ku akiwa na ku pfuxeta swibedlhele swa dyondzo. Hi nkarhi wa rendzo ra sweswinyana eXibedlhele xa George Mukhari eGa-Rankuwa, ndzi vone vuyelo byo biha bya switirhisiwa swa rihanyo leswi nga ringanelangiki.

Ku sungula hi Xibedlhele xa George Mukhari, hi ta tirhisana na swivandla swo hambana swa timali swa mfumo na swa phurayivhete ku seketela hi timali ku aka na ku pfuxeta switirhisiwa swa nhlayiso wa rihanyo.

Tanihi rixaka, ekuheteleleni hi swi kotile ku anakanya hi tiko leri nga riki na AIDS.

Ku seketela minongonoko ya hina yo sivela na ku hetelela ku herisa Human Immunodeficiency Virus(HIV), hi ta va hi endla ku humesiwa lokukulu ka Lenacapavir, murhi wa tin’hweti ta tsevu lowu tikombiseke wu tirha swinene ekusiveleni ka ku tluleriwa ka HIV.

Hi tlhela hi tirha ku herisa mfukuzana ya nomo wa xivelekelo etikweni ra hina hi ku hlengeleta vaaki ku tiyisisa leswaku nhwanyana un’wana na un’wana lontsongo wa malembe ya le xikarhi ka 9 na 15 u kuma murhi wo tshungula wa HPV.

Lembe leri nga hundza, hi hlawule madzolonga lama simekiweke eka rimbewu na ku dlayiwa ka vavasati (GBVF) tanihi khombo ra rixaka.

Hi ku tirhisa ku hlawuriwa loku, hi kota ku hlanganisa ku antswa nhlamulo ya hina na ku kongomisa matshalatshala eka ku nghenelela loku nga na nkucetelo swinene.

Hi ku aka eka Kungu ra Maqhinga ra Rixaka eka GBVF, hi ta hlengeleta tisekithara hinkwato ta vaaki hi ku tirhisa vuhlanganisi na ku hlengeletiwa ka vaaki ku tlhontlha mavonelo na maendlelo lama nga na khombo.

Hi ta ya emahlweni hi tlakusa matimba ya ikhonomi ya vavasati hi ku tirhisa ndzetelo, nseketelo wa timali na ku xava loku hlawulekeke.

Hi ta tiyisisa ku sindzisiwa ka nawu hi ku tirhisa vulavisisi byo hatlisa, ku antswisiwa ka vulawuri bya milandzu, ku ndlandlamuxiwa ka tikhoto ta milandzu ya swa masangu na magoza yo lwisana na vadyohi lava phindhaphindhaka.

Hi ta ndlandlamuxa nseketelo lowu kongomisiweke eka vaponi, ku tiyisisa mfikelelo eka tindhawu to tumbela eka tona, tisenthara ta vukorhokeri bya xiyimo xin’we, ku fikelela ku fambafamba na le makaya na ku vekiwa ka Mukondleteri wa swa Vaaki eka switichi swa maphorisa.

Vuhlapfa lebyi nga riki enawini byi tisa khombo eka vuhlayiseki bya hina, ntshamiseko na nhluvuko wa ikhonomi.

Hi ta lulamisa xiphiqo lexi hi ri karhi hi tiyisisa leswaku timfanelo ta xisekelo ta ximunhu ta munhu un’wana na un’wana etikweni leri ta seketeriwa no sirheleriwa.

Lembe leri, hi ta teka magoza yo engetela ku sirhelela mindzilakano ya hina. Mali yo tiyisisa vuhlayiseki bya mindzilekano yi ta rhangisiwa emahlweni, ku katsa switirhisiwa, thekinoloji na vanhu.

Swivandla swa nkoka swa le ndzilakaneni swi ta hluvukisiwa nakambe hi ku tirhisa vutirhisani bya mfumo na phurayivhete naswona swi ta ndlandlamuxa Mpfumelelo wa Maendzo ya Xielekitironiki eka timbala ta swihahampfhuka hinkwaswo swa matiko ya misava na swikepe swa misava leswi nga tala ni ku tirha ngopfu leswi nghenaka.

Se hi tirhisa tidironi na thekinoloji ku va na mbuyelo lowukulu hinkwako eka layini ya hina ya ndzilekano.

SAPS, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (DHA) na Vakamberi va Vatirhi va ta tirhisana ku herisa ku tlula milawu leyi nga kona ya vuhlapfa, vatirhi na yin’wana.

Vathori lava tholaka vaaki va matiko mambe handle ka tivhisa leti lavekaka va ta langutana na matimba hinkwawo ya nawu. Ku tiyisisa ku sindzisiwa, hi ta thola vahloti va vatirhi vo engetela va 10 000 lembe leri.

Loko hi ri karhi hi endla ku nghenelela loku, hi sindzisa leswaku milawu ya tiko ra hina yi fanele ku landzeleriwa hi un’wana na un’wana.

A hi nge pfumeleli madzolonga na swiendlo swin’wana swa ku pfumala nawu leswi kongomisiweke eka vaaki va matiko mambe.

Ku hava muakatiko wa matiko mambe loyi a faneleke ku yirisiwa swi nga ri enawini ku nghena eka switirhisiwa swa mfumo, ku katsa na swikolo na switirhisiwa swa rihanyo.

Ku aka Afrika-Dzonga leri tiyeke, hi lava mfumo lowu nga na mahanyelo, na vuswikoti, na nhluvukiso.

Mfumo lowu nga na vuswikoti wu lava vatirhelamfumo lava tinyiketeleke na ku tshembeka lava nga na vuswikoti lebyi faneleke na ndhavuko lowu dzikeke wa vutirheli.

Eka lembe leri nga hundza, hi pasisile milawu leyintshwa ya nkoka ku endla leswaku Vukorhokeri bya Mfumo byi va bya xiphurofexinali.

Nawumbisi wa Ndzulamiso wa Vukorhokeri bya Mfumo wu ta sirhelela ku thoriwa ka nkoka eka ku nghenelela ka tipolitiki na ku tiyisisa leswaku vanhu lava nga na vuswikoti na ku ringanela va thoriwa eka swivandla swa le henhla hi ku ya hi ku ringanela ka vona eka ntirho.

Tioditi ta vutomi ti endliwile ku va xiboho eka vatirhelamfumo lavakulu, ku fikelela 93% wa ku landzelerisa eka tindzawulo hinkwato lembe leri nga hundza.

Hi le ku simekeni ka rhijisitara ra le xikarhi ra milandzu ya ndzayo eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo. Leswi swi ta sivela vanhu lava langutaneke kumbe lava nga hundza eka magoza ya ndzayo ku thoriwa kun’wana eka Mfumo.

Hi ya emahlweni hi antswisa mafambiselo na matirhelo ya mabindzu ya mfumo (SOE) yo fana na Eskom, Transnet, Denel, Prasa na man’wana yo hlaya.

Leswi swi katsa ku tirhisiwa ka swipimelo leswi nga erivaleni swa ku thoriwa ku tiyisisa leswaku varhangeri va swiyenge leswi va na swikili na ntokoto lowu faneleke.

Hi ta ya emahlweni hi tirha hi ndlela ya swiyenge ku ya eka modele lowu nga exikarhi wa ku lawula photifoliyo ya hina ya SOE leswaku hi ta kota ku veka swiyimo, ku antswisa vulawuri na ku tiyisisa ku tshamiseka ka swa timali ku humelerisa swileriso swa vona.

Leswi swi katsa ku hetisisa Nawumbisi wa Mabindzu ya Mfumo wa Rixaka hi ku fambisana na endlelo leri.

Hi ta tirhisa ku cinca ka xidijitali tanihi xifambisi xa ku kula, ku katsa hinkwavo na mphakelo wa vukorhokeri lowu tirhaka.

Lembe leri, DHA yi ta simeka pasi ra Xidijitali ku endlela leswaku ku tirhisiwa vukorhokeri bya xidijitali hi ndlela leyi hlayisekeke no sirheleleka eka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwawo.

Hi ta endla tilayisense to chayela, switifikheti swa Matiriki na vukorhokeri bya xidijitali eHofisini ya Mulanguterikulu. Vaaki va ta kota ku tata switatimende swa maphorisa eka inthanete naswona ku faneleka eka tihakelo ta Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga ku nga kamberiwa u ri ekule.

Vukorhokeri lebyi hinkwabyo byi ta endliwa byi kumeka eka pulatifomo ya MyMzansi.

Ku nga ri khale, MuAfrika-Dzonga un’wana na un’wana u ta kota ku fikelela vukorhokeri byo tala lebyi a byi lavaka handle ko endzela hofisi ya mfumo kumbe ku tata tifomo ta mavoko.

Lembe leri ntsena, madzana ya marhavi man’wana ya tibangi sweswi ya ta nyika vukorhokeri bya Pasi ra khadi na vukorhokeri bya tiphasipoto, ku hunguta tilayeni na mikarhi yo rindza.

Hi ta tlhela hi tirha na vaaki ku tiyisisa leswaku nsirhelelo wa vaaki na timfanelo ta hlayisiwa hi ku tirhisa nhluvuko lowu wa xidijitali.

Leswaku Afrika-Dzonga ri tiya, tikonkulu ra Afrika ri fanele ku va na ku rhula naswona ri fanele ku humelela.

Ku yisa emahlweni mipimanyeto ya Vumbiwa ra hina, ku tlakusa ku tsakela ka hina ka rixaka, hi lava misava leyi nga ta tshamiseka, leyi lulameke na ku katsa hinkwavo.

Eka misava leyi yi nga ka yi nga tshamisekangi, Afrika-Dzonga ri khomelela swinene eka milawu leyi hlamuseleke Vupuresidente bya hina bya G20 na ku seketela Pholisi ya hina ya Matiko ya le Handle: Vun’we, Ku Ringana, Ku Tiyisa.

Hi ku tirhisa xiyimo xa hina eka Nhlangano wa Afrika (AU) na Nhlangano wa Nhluvukiso wa Dzonga wa Afrika (SADC), hi le ku yiseni emahlweni nhlanganiso wa miganga, ku rhula na ntshamiseko.

Hi tirhisa vuxaka bya hina bya matiko ya misava ku seketela swilo swa nkoka swa ikhonomi ya laha kaya, ku katsa na vumaki, ku engeteriwa ka nkoka na ku kula ka ku rhumela ematikweni mambe.

Hi hoxa xandla eka ku tirhisiwa ka Ndhawu ya Mabindzu ya Ntshunxeko ya Matikonkulu ya Afrika ku ndlandlamuxa mabindzu exikarhi ka matiko ya Afrika, ku fambisa vumaki bya tiindasitiri na ku tumbuluxa mitirho.

Tifeme ta Afrika-Dzonga – tibangi ta hina, van’wamapurasi na vamaki – va ta va va rhangela vaphakeri eka makete wa Afrika wa 1.4 wa tibiliyoni ta vanhu lava vaaki va vona va malembe yo tirha va nga ta andzisa kambirhi eka malembe ya 25 lamataka.

Hi le ku akeni ka vuxaka lebyi vuyerisanaka na matiko hinkwawo hi mayelana na ku ringana na ku xixima.

Emisaveni leyi matiko ya matimba ya talaka ku tiyisisa vulawuri bya wona na nkucetelo eka matiko lama nga riki na matimba yo tala, ku tinyiketela ka tiko ra hina eka vulawuri na ku tiyimela i ku kwetsima. A swi kanerisaneki na swona.

Hi ta yima hi tiyile eka vuhosi bya hina na ku tlakusa swilaveko swa hina swa rixaka, mipimanyeto na timfanelo ta vanhu vaka hina.

Hi le rivaleni leswaku hi ta ya emahlweni hi xixima timfanelo na vuhosi bya matiko man’wana, kambe hi fanele ku va erivaleni hi ku ringana leswaku a hi nge xanisiwi hi tiko rin’wana.

Hi ta vumba vutirhisani byo tiya na matiko lama nga na miehleketo yo fana ku engetela ku tiyisela ka hina loku avelaniwaka eka ku kavanyeteka ka misava hinkwayo.

Hi ku aka eka Vupuresidente bya hina bya G20, lebyi hinkwabyo byi tiyisisaka leswaku byi humelerile, hi ya emahlweni hi yisa emahlweni swilo swa nkoka swa Dzonga wa Misava Hinkwayo.

Leswi swi katsa ku kula loku katsaka hinkwavo, ku hungutiwa ka swikweleti, magoza ya maxelo, mpfuxeto wa swivandla swa vulawuri bya misava hinkwayo na timinerali ta nkoka ta ku vuyeriwa eka xihlovo.

Hi ku tirhisa ntirho wa Komiti yo Hlawuleka ya G20 eka ku nga Ringani ka Misava hinkwayo hi tirha na vatirhisani va hina va matiko ya misava ku ya ekusimekeni ka Phanele ya Matiko ya Misava eka ku nga Ringani.

Leyi i phuphu ya nkoka ya matshalatshala ya misava hinkwayo yo hunguta ku nga ringani endzeni na le xikarhi ka matiko. Hi ya emahlweni hi lwela vumaki bya matiko yo tala na ku tiyisisa vudipulomasi bya vumunhu.

Afrika-Dzonga ri tshama ri ri rito leri nga erivaleni na leri nga cinciki eka nawu wa matiko ya misava, vululami na timfanelo ta ximunhu.

Afrika-Dzonga ri ta ya emahlweni ri seketela ku sivela timholovo na matshalatshala yo hlayisa ku rhula ya Nhlangano wa Matiko (UN), AU na SADC. Ha tinyungubyisa hi ku nghenelela ka masocha ya Afrika-Dzonga eka mitirho yo hlayisa ku rhula eka swiphemu swo tala swa tikonkulu ra Afrika kusukela loko ku fike xidemokirasi.

Hi komberile UN ku hi pfumelela ku humesa masocha ya hina eka Mixini wa UN eDemocratic Republic of the Congo hi xikongomelo xo hlanganisa Vuthu ra hina ra Vusirheleri.

A hi nge titeki hi ntshunxekile loko ntsena vanhu va Palestina, Cuba, Sudan, Western Sahara na kun’wana va xaniseka hi ku tekeriwa, ku tshikileriwa na nyimpi.

MaAfrika-Dzonga varikwerhu,

Rixaka ra hina ri fikelele xiyimo xa ku cinca.

Hi siya nguva ya ku hohloka hi hundzukela eka nguva ya ku humelela na ku kula.

Hi endlile swo tala ku hlula switandzhaku swa ku khomiwa ka mfumo, ntungu wa COVID-19, mpfilumpfilu wa vaaki wa 2021 na ndhambi leyi onheke sweswinyana.

Hi hundzukela eka ntshembo na ntiyiso wa vumundzuku byo antswa eka hinkwavo.