Labone la 12 Dibokwane 2026, Cape Town City Hall
Sepikara sa Seboka sa Maloko a Palamente (NA), Mme Thoko Didiza,
Modulasetulo wa Lekgotla la Bosetšhaba la Diprofense (NCOP), Mme Refilwe Mtshweni-Tsipane,
Mopresidente wa maloba Kgalema Motlanthe,
Modulasetulo wa maloba wa NCOP, Morena Amos Masondo,
Modulasetulo wa maloba wa NCOP, Ngaka Naledi Pandor,
Meyara wa Mmasepala wa Motsekapa, Morena Geordin Hill-Lewis,
Modulasetulo wa Ntlo ya Bosetšhaba ya Baetapele ba Setšo le ba Ma-Khoi-San, Kgoši Thabo Seatlholo,
Seaparankwe, Mme Sophie de Bruyn,
Mopresidente wa Contralesa, Kgoši Mathupa Mokoena,
Maloko a Palamente
Ditonakgolo tša diprofense tša rena,
MaAfrika Borwa ao a rategago.
Mengwaga ye 70 ya go feta, basadi ba diketekete go tšwa merafeng ka moka ba ile ba gwantela Union Buildings – dipelo tša bona di betha ka mošito o tee. Ka bohlale le maikemišetšo ao a makatšago, basadi ba ba ile ba kgotlelela go huputšwa le go tlaišwa ke maphodisa.
Ka lentšu le legolo ebile le hlakilego ba rile:
“Re ka se ke ra lapa go fihlela ge re fihleletše ditokelo tša motheo tša tokologo, toka le tšhireletšo bakeng sa bana ba rena.”
Re gopola seswantšho se maatla sa Lilian Ngoyi, Helen Joseph, Sophie de Bruyn le Rahima Moosa ba swere diphethišene tšeo ba bego ba di iša go Tonakgolo yoo a bego a tšhaba go kopana le bona.
Phethišene ye nngwe le ye nngwe yeo ba e išitšego e be e imelwa ke bonyakatoka, gomme wo mongwe le wo mongwe wa mesaeno e 100 000 yeo ba e kgobokeditšego o be o gatelela tumo ya tokologo le tekatekano.
Basadi ba ba ile ba ema manamelong a Amphitheatre ka setu ba sa opele, ba sa bolele, tekano ya metsotso e 30.
Seswantšho se maatla sa basadi ba ba eme ka setu se bontšha maikemišetšo le boikgafo bja bona go phetogo.
Setu sa bona se bonagaditše bohloko bjo bo tebilego bja maikutlo le tlhakahlakano yeo e hlotšwego ke kgatelelo ya mmušo wa kgethollo.
Setu seo se laeditše mahlomola le pefelo yeo ba bego ba na le yona ge ba lwela toka le tekatekano.
Setu sa bona e bile se setelele kudu moo se ilego sa dira gore bahlankedi ba mmušo wa kgethollo bao ba bego ba ba hlapeditše ba se sa dudišega.
Mo nakong yeo ya setu, ba ile ba bontšha lefase gore ga se mašata a pefelo ao a šutišago dithaba, eupša ke setu sa maikemišetšo.
Morago ga setu go ile gwa latela mogobo wo o tumilego go ya go ile woo e lego karolo ya histori ya rena, woo o laetšago karolo ye maatla yeo e bapetšwego ke basadi ntweng ya bona kgahlanong le kgethollo:
“Wathint’ abafazi, wathint’ imbokodo. You strike a woman; you strike a rock”.
Go thwe mogobo woo o ile wa akaretša Union Buildings fao o fetotšego lefelo leo la pušo go ba sefala sa megwanto, fao go ba le sebete go ilego gwa lebana thwii le babuši.
Mathapameng a re hlomphegile gore mo gare ga rena re na le Mme Sophie de Bruyn, e lego yo mongwe wa baetapele ba mogwanto woo gape ebile e le molwelatokologo ya rena.
Yena mmogo le basadi ba bangwe ba bantši bao ba ilego ba bea maphelo a bona kotsing ntweng ya rena ya go lwela tokologo, ba re gopotša gore basadi ke kgale ba dutše ba etile pele ntwa ya go nyaka phetogo, ba phela ba ikemišeditše go ema ka maoto, go bolela ka tšeo di sa lokago gomme ebile ga sa ka ba tšhaba go lwela toka.
Go gopola nako ye ye bohlokwa, ke kgopela gore ka moka re eme ka maoto gomme re phaphathele basadi bao ba ilego ba gwantela Union Buildings ka 1956 matsogo, mmogo le basadi ka moka ba ka mo nageng ya rena bao ba tšwelago pele go lwela ditokelo tša motheo tša tokologo, toka le tšhireletšo.
Ke mengwaga e 50 ye e fetilego, ka wona moya wola wa go se obamele molao wa kgatelelo mmogo le go lwela tokologo, moo baswa ka Soweto ba ilego ba tšwa ka dikolong gomme ba gwanta ba lebile Lepatlelong la Orlando go yo lwa le kgapeletšo ya go šomiša polelo ya Afrikaans bjalo ka polelo ya thuto mmogo le lenaneo la thuto leo le bego le hloilwe la Bantu Education.
Bogale bja bona e le ge ba lebagane le mmušo o šoro wa kgethollo bo ile bja kwagala leboelela lefaseng ka bophara gomme seo se ile sa dira gore ntwa ya rena ya tokologo e thome go fiwa šedi ka leswa
Maikemišetšo le go bea maphelo kotsing ga baswa ba 1976 mmogo le baswa bao ba latetšego ka morago di tšwela pele go re hlohleletša.
Mengwaga ye 30 ya go feta, Seboka sa Semolaotheo se ile sa amogela sengwalwa seo setšhaba sa rena sa temokrasi se theilwego go sona.
Molaotheo wa rena o bonagatša moya wa basadi bao ba gwantetšego Union Buildings ka 1956, baswa ba 1976 le Maafrika Borwa a mantši go tšwa maemong a go fapafapana ao a lwetšego tokologo ya rena.
Wo ke Molaotheo wo o bonagatšago ditumo tša batho ba Afrika Borwa tša go nyaka go ba setšhaba seo se kopanego ebile se phelago ka khutšo; setšhaba seo se lahlilego mathata a kgatelelo le setšhaba seo se arogantšwego.
Ke Molaotheo wo o ipiletšago go rena gore re se šogane fela le bohlokatoka bja peleng, efela re tšwele pele re gopole tokelo ya Maafrika Borwa ka moka ya go ba le bodulo, tlhokomelo ya maphelo, dijo, meetse, tšhireletšo ya leago, thuto le bophelo bjo bokaone ebile bjo bo atlegilego go bohle.
Lehono re swanetše re gopole ditumo tše ka lefaseng leo le fetogago ka lebelo. Lefase leo go lona go se naganelane go tsenego legatong la go šomišana. Lefase leo kgwebišano e šomišwago bjalo ka sedirišwa sa go gokagoketša.
Lefase leo go lona go ba le maatla e lego tokelo gomme bao ba nago le maatla ba gatelelago ba go a hloka.
Maatla a rena a tšwa go dikokwane tša rena. Dikokwane tša seriti le tekatekano, tša go se be le semorafe, tša go se kgetholle go ya ka bong, tša kopano ya merafe ya go fapafapana gape tša mohola wa motho yo mongwe le yo mongwe.
A tšwa go batho ba borena, kamogelano ya rena, go se timane ka tše bohlokwa, botho le kopano.
A tšwa go boikgafo bja rena bja go se tekateke go tšwetšapele ditokelo le go tiišeletša seriti sa batho ba gaborena bao ba lebaganago le kgethollo, go balwa le batho ba go phela ka bogolofadi le maloko a setšhaba sa LGBTQI+.
Maatla a rena a tšwa go boikgafo le maikemišetšo a rena. A tšwa go boihlamelo le tlhohleletšo ya rena.
Maatla a rena a tšwa go mahumo a rena a tlhago, diminerale tšeo di lego ka tlase ga lefase la rena, le go nona ga mobu wa rena, go tšwa go bobotse bja dithaba tša rena le mabopo.
Maatla a rena a tšwa go ditheo tša rena tšeo di nago le mafolofolo ebile di ikemego, gape le go tšwa go moya wa temokrasi le tokologo woo o phelago ka garegare botebong bja rena.
Maatla a rena le go tielela ga rena di tšwa thekgong yeo re fanago yona. A tšwa go seo re kgonago go se fihlelela ge re šoma mmogo.Maatla a rena a tšwa go hlomphano ya rena le ge re ka fapana ka ditaba tša go fapafapana.
Maatla a rena a tšwa gape le go boradipapadi le bommadipapadi bao ba tšwelago pele go phagamiša folaga ya Afrika Borwa lefaseng ka bophara le go tliša lethabo setšhabeng sa gaborena.
Ge re lebeledišiša maemo a setšhaba sa gaborena, re ka re re tiile lehono go feta ka moo re bego re le ka gona ngwageng wo o fetilego.
Ikonomi ya rena e thomile e gola gape, gomme kgolo ye e gare e a tielela.
Le ge e le gore re itemogetše dikotara tše nne ka go latelana tša kgolo ya palomoka ya ditšweletšwa tša ka gare ga naga, re a tseba gore e swanetše e gole ka lebelo go feta mo gore e kgone go lwa le ditlhohlo tša leago le ikonomi.
Re fihleletše maemo a go ba le tšhelete ya tlaleletšo ya tekanyetšo makga a mabedi ka go latelana.
Maemo a rena a sekoloto a kaonafetše, dikelo tša tswala di a theoga gomme le infleišene e tlasetlase la mathomo mo mengwageng ye 20.
Re tseleng ye botse ya go theoša sekoloto sa naga. Ranta e tieletše kgahlanong le Dolara.
Mmaraka wa Kgwebišano wa Johannesburg, e lego mmaraka wo mogologolo wa kgwebišano kontinenteng ya Afrika, o šomile botse kudu mo nakong ya ngwaga ye e fetilego.
Kgolo ye e bonagatša tsošološo ye e nabilego ya ikonomi, go ba le tshepo ga babeeletši le kgahlego ye e golago go dišere tša dikhamphani tša ka mo nageng.
Ditshenyagalelo tša rena tša go adima di theogile.
Ka Operation Vulindlela re bile le kgatelopele ye kgolo ka potlakišong ya phetošo ya ikonomi le go bula tsela ya dipeeletšo le phenkgišano.
Re fedišitše kgaotšo ya mohlagase le go aga lenaneo la mohlagase leo le sepelago le mabaka ebile le kgotlelelago.
Re bile le kgatelopele ge go etla kaonafatšong ya mokgwatšhomo wa maemakepe le diporo tša rena, gomme seo se gare se oketša dithoto tšeo di tšwago le go tsena ka nageng gannyane-gannyane.
Re tsošološitse lenaneo la rena la ditimela, gomme bjale batho ba bantši ba kgona go ya mešomong ka ditimela tše diswa tšeo di dirilwego ka mo nageng, gomme seo se tloga se fokotša ditshenyagalelo tša bona tša tšhelete ya go namela.
Re beeletša go kgabaganya naga ya borena ka ditsela, maporogo, diporo, maemakepe, matamo, phefo le dipolasa tša sola.
Re tlile ka menyetla ya dimilione tše 2.5 ka Lenaneo la Mešomo ka Mopresidente, kudu bakeng sa baswa le basadi.
Lenaneo leo le Katološitšwego la Mešomo ya Setšhaba (EPWP) le Lenaneo la Mošomo wa Setšhaba (CWP) a tšwela pele go fa ba bantši menyetla ya mošomo go phatlalala le naga.
Ngwageng wa go feta re bone palomoka ya godimodimo ya go tšwelela ga barutwana ba Marematlou historing ya rena, fao peditharong ya bao ba tšweletšego ka Petšhula e tšwago dikolong tša ka ditšhabeng tšeo di ihlokelago kudu.
Ge ikonomi e gola, tlhokego ya mošomo le yona e thoma go theoga.
Ka go katološa lenaneo la rena la tšhireletšo ya leago ka Mphiwafela wa Kimollo ya Mathata a tša Leago (SRD), re fokoditše palo ya batho bao ba hlokago dijo.
Re matlafatša melao ya rena ya kgahlanong le bomenetša.
Naga ya rena e tlošitšwe lenaneong la dinaga tšeo di fokolago ge go etla twantšhong ya bosenyi bja go amana le ditšhelete la Sehlophatšhomo sa Mešomo ya Ditšhelete ge go etla go tshepetšo ya tšhelete ka bofora le go thekga ditiro tša botšhošetši ka ditšhelete.
Mošomo wo re o dirilego go aga leswa ditheo tše bohlokwa go tšwa bothateng bja go gogwa ga mmušo ka nko o bontšha dipoelo. Tirelo ya Lekgetho ya Afrika Borwa (SARS) e boetše ke setheotaolo sa maemo a boditšhabatšhaba.
Bolaodi bja tša Dinyakišišo Kgahlanong le Bomenetša bo gatela pele tabeng ya go šogana le melato ya maemo a godimo. Se bohlokwa le go feta ke gore lenaneo la rena la temokrasi le a gola ebile le a tielela.
Mmušo wa Botee wa Bosetšhaba (GNU) o bontšhitše gore go bohlokwa go Maafrika Borwa ao a tšwago mekgatlong ya go fapafapana ya dipolotiki go šoma mmogo bakeng sa kgolo le kgatelopele.
Ngwageng wa go feta re ile ra ba benggae ba baetapele ba lefase bakeng sa Samiti ya G20 yeo e ilego ya atlega, yeo e bontšhitšego maatla a naga ya rena lefaseng.
Boitshepo go naga ye bo a gola go babeeletši, dikgwebo le badiriši.
Dikaonafalo tše di hlotšwe ke maitapišo a maikemišetšo go kgabaganya mmušo le setšhaba ka moka. Di bontšha seo se kgonagalago ge re šoma mmogo le gona ka morero o tee.
Bjale re na le monyetla wa go fetolela diphihlelelo tše go ba kgolo ye e swarelelago. Le ge go na le kgatelopele ye, re swanetše re bolele nnete ka ditlhohlo tšeo re sa tšwelago pele go lebagana natšo.
Le ge e le gore re tšwela pele, re se ke ra ikgogomoša ra bona okare re fihlile mo re yago. Re sa le kgole kudu le mo re hlokago gore re be gona.
Go batho ba bantšintši, bophelo bo sa tšwela pele go ba boima. Mešomo ga e go gomme menyetla ga e fihlelelege. Maafrika Borwa a tshwenyegile ka bosenyi bja dikgaruru le bomenetša.
Ba tshwenyegile ka maemo a mmušo wa selegae le go šitwa ga wona go iša ditirelo tša motheo bathong ka dikarolong tše ntši tša naga.
Godimo ga seo, batho ba tloga ba le tlalelong ya go nyaka mešomo le go ba le letseno la go hlokomela malapa a bobona.
Re ka kgona go tielelela fela ge re lekalekana, ge kgatelopele yeo re e dirilego e le ya Maafrika Borwa ka moka.
Molaotheo o ipiletša go rena go šoma gore re be le setšhaba seo Moafrika Borwa yo mongwe le yo mongwe a nago le sebaka se sebotse sa go itirela bophelo bjo bokaone; yeo go yona ngwana yo mongwe le yo mongwe a hwetšago thuto ye hlwahlwa le monyetla wa go kgona go šoma le go atlega.
Setšhaba seo go sona re tsošološago mafelo a rena a setšhaba le go kopana mmileng re lekalekana. Seo go sona mmušo o šomelago batho gomme bao ba dirago bomenetša ba lebaganago le ditlamorago tša seo.
Polelo ye ya Maemo a Setšhaba (SoNA) e hlaloša magato ao re a tšerego e sa le go tloga ngwaga wa go feta, mmogo le magato ao re tlo a tšeago ngwaga wo go tšweletšapele ditlapele tša togamaano tša GNU.
Ditlapele tšeo ke:
Sa mathomo, go tšweletšapele kgolo yeo e akaretšago bohle le tlholo ya mešomo.
Sa bobedi, go fokotša bohloki le go lwa le ditheko tša godimo tša didirišwa tša motheo.
Sa boraro, go aga mmušo wo o kgonago, wa go šoma ka maleba ebile wo o hlabollago.
Mathapameng a ke hlaloša mošomo woo re swanetšego go o dira mmogo go aga ditšhaba tše tiilego le naga yeo e tiilego le go feta.
Re hlaloša mošomo woo re swanetšego go o dira mmogo go aga Afrika Borwa yeo e atlegilego, e akaretšago bohle, ya khutšo, yeo e kopanego ebile yeo mafelelong e tlo lekalekanago.
Afrika Borwa ye e tiilego e swanetše e bolokege e be e lotege.
Ditlamorago tša bosenyi di bonala ka dipalopalo tša batho bao ba lahlegelwago ke maphelo le bao ba lahlegelwago ke bokamoso bja bona pele ga nako. Di kwagala gape letšhogong leo le kekago ka setšhabeng sa gaborena le ka moo dikgwebo di lakalelago go beeletša ka gona.
Bana ka mo Kapa Bodikela ba ikhwetša ba le ka gare ga dintwa tša digongwana. Batho ba rakwa ka metseng ya bona ke borameepo bao ba sego molaong ka lefelong la Kagiso, ka Gauteng. Basadi ba bolawa ke balekani ba bona ka magaeng a bona. Mafelo ao go agwago go ona a phuhlamišwa ke basenyi.
Se se swanetše, ebile se tla fela.
Bosenyi bjo bo beakantšwego gabjale ke bjona bo tšhošetšago temokrasi ya rena, setšhaba sa gaborena le tlhabollo ya ikonomi ya rena.
Šedi ya rena ye kgolo ngwaga wo ke go ema ka maoto ra lwa le bosenyi bjo bo beakantšwego le dihlopha tša bosenyi re šomiša theknolotši, bohlodi le phethagatšo ya molao yeo e kopantšwego.
Re tla lwa le bosenyi bjo bo beakantšwego ka go kopantšha bohlodi maemong a bosetšhaba, ka go hlaola dihlopha tša bosenyi tšeo di swanetšego di beiwe leihlo gape le go kgoboketša dihlopha tša kimollo tšeo maloko a tšona a tšwago ka makaleng a go fapafapana, tšeo di beilego šedi tabeng ya go hlahlamola dihlopha tša bosenyi.
Go matlafatša ntwa ya rena kgahlanong le dikgaruru tša digongwana, ke romela Sešole sa Bosetšhaba sa Afrika Borwa (SANDF) go yo thekga maphodisa, bjale ka ge re kile ra dira bjalo ka taba ya meepo yeo e sego molaong.
Ke laetše Tona ya Maphodisa le SANDF gore ba tle ka leano la go šoma leo le hlalošago fao bahlankedi ba phethagatšo ya molao ba swanetšego go romelwa gona ka Kapa Bodikela le ka Gauteng mo matšatšing a se makae ao a tlago go yo lwa le dikgaruru tša digongwana le meepo yeo e sego molaong.
Bjale ka ge se se nyakwa ke Molaotheo, ke tla tsebiša Seboka sa Maloko a Palamente le Lekgotla la Bosetšhaba la Diprofense ka ga nako, mafelo ao mašole a tlo romelwago go ona gape le gore tšeo ka moka di tlo ja bokae.
Re swanetše re tšee magato a go fediša dikgaruru tša digongwana ka mo nageng ya rena.
Re sa le fao, re phethagatša leano leo le kopantšwego go šogana le dilo tšeo di hlolago bosenyi, ka dikimollo tšeo di kgokaganego; go tloga go mabone a mmileng go ya go phihlelelo ya ditirelo tša leago.
Re ilo lwa le bosenyi bja dithunya ka go beakanya melao le melawana ya mabapi le go fiwa ga dilaesense tša dithunya, go ba le sethunya le go gweba ka dithunya le dikolo tša tšona. Re tlo oketša phethagatšo ya melao yeo e lego gona ya dithunya.
Re oketša bahlankedi ba phethagatšo ya molao ka go thwala maphodisa a 5 500 a tlaleletšo ngwageng wo, ao a tlo tlaleletšago a 20 000 a maswa ao re boletšego ka ona mo Dipolelong tša Maemo a Setšhaba tšeo di fetilego.
Re šogana gape le bothata bjoo bo tlišwago ke go tsentšhwa ga dithoto tšeo di sego molaong ebile e lego tša bofora ka mešomong le diintasetering tša ka Afrika Borwa.
Re tlo hloma Lenaneo la Bosetšhaba la go Hlahlamola Ikonomi ye e sego Molaong, leo le tlo kopantšhago makala a bohlokwa a mmušo le batšeakarolo ba bangwe, go balwa le lekala la praebete.
Ka tšhomišo ya maleba ya ditsitsinkelo tša tshedimošo le Mahlale a Theknolotši ya Sekhomphutha (AI), re tla lebagana le makala ao a lego kotsing ye kgolo a bjalo ka lekala la motšoko, makhura a dinamelwa, bjala le ditšweletšwa tše dingwe tša bofora.
Ditheeletšo tša Khomišene ya Dinyakišišo ya Madlanga di utolotše bomenetša bjo bo tšwelego taolong ka go Tirelo ya Maphodisa a Afrika Borwa (SAPS) le ka mafapheng a se makae a Maphodisa a Mebasepala ka tšhomišompe ya maatla.
Re ka se ke ra amogela se. Kobamelo ya molao e ithekgile ka maphodisa ao a nago le mekgwa ye mebotse, a arabelago ge a bitšwa, gape ebile a šomelago ditšhaba tšeo a beilwego go tšona.
SAPS e hlomile sehlophatšhomo go netefatša gore dinyakišišo tšeo di tšwelelago go tšwa go Khomišene ya Madlanga di tšeelwa hlogong ka potlako ebile di sa šitišwe.
Etšensi ya Tšhireletšo ya Naga e tla dira tekodišišoleswa ya Balaodibagolo ba SAPS le ba Maphodisa a Mebasepala. Tshepedišo ya tekodišišo e tla akaretša le nyakišišo ya mekgwa ya bona ya go phela go lebeletšwe merero ya bona ya ditšhelete.
Bjale ka ge re atlegile ka dikhomišene tše fetilego, re tla šomiša ditigelo tša Khomisane ya Madlanga go dira diphetogo tše bohlokwa tša go ba le seabe.
Re na le tshepo ya gore dikutullo le ditigelo tša khomišene ye di tla thea motheo wa phetošo ye bohlokwa ya lenaneo la rena la toka go tša bosenyi.
Re na le boitshepo bja gore maitapišo a a tla atlega ka gore bontši bja maphodisa ba ikgafile go phethagatša molao le go hlankela batho ba Afrika Borwa ka bokgwari.
Ka go bea motheo wa rena go Operation Vulindlela ge go etla go tšweletšopele ya phetošo ya ikonomi, re tla šomiša mokgwa wo o swanago go hloma lesolo le leswa leo le tiilego la phetošo ya lekala la toka go tša bosenyi.
Se se tla kgona go lwa le bosenyi bjo bo beakantšwego le kgwebišano ka dithunya tšeo di sego molaong ka go šomiša sehlopha seo se kgobokeleditšwego seo ka Ofising ya Mopresidente go netefatša gore diphetošo di phethagatšwa go phatlala le lekala le.
Re tšwela pele re matlafatša ntwa kgahlanong le bomenetša ka go matlafatša ditheo tše bjalo ka Yuniti ya Dinyakišišo tše Ikgethilego, Botšhotšhisi bja Bosetšhaba le Bolaodi bja Dinyakišišo tša Bosenyi bjo Bogolo (DPCI/Di-Hawks)
Re tla phetha mokgwa wa mmušo go tigelo ya Lekgotla la Bosetšhaba la Boeletši go Ntwa Kgahlanong le Bomenetša mabapi le go hlongwa ga setheo sa go ya go ile, seo se ikemego ebile se nago le dintlha ka moka sa go lwa le bosenyi.
Re ka se ke ra amogela gore bao ba bolelago kgahlanong le bomenetša ba a hlokofatšwa ebile ba lotwa mehlala.
Molaokakanywa wa Tšhireletšo ya Batlalei o tla tsebagatšwa ka Palamenteng. Gareng ga tše dingwe, Molaokakanywa wo o tlo dira gore go itefeletša go batlalei e be molato o be o fe batlalei thekgo ya tša monagano, ya semolao le ya ditšhelete.
Go tlo ba le šedi ye ikgethilego ya go beakanya leswa lenaneo la rena la go reka ka go akaretša ka maikemišetšo a go fediša bomenetša.
Mohlakišipharephare wa Afrika Borwa (AGSA) o begile gore bontši bja ditiragalo tša bomenetša bo tšwa ka lenaneong la go reka ka go akaretša. Re ka se ke ra dumela bothata bjo bo keka go ya pele, gomme re swanetše re bo tšeele magato.
Magato ao a tla akaretša a tšhomišo ya theknolotši le go phethwa gareng ga ngwaga wa 2026 ga melawana ye meswa ya Molao wa Dithendara wa Ditheo tša Setšhaba.
Re ka se ke ra lwa le bosenyi bjo bo beakantšwego ka go sepela re gata mae. Re swanetše re be le tsela ya go se rapeletšane gomme re be re phethagatše le molao ka botlalo.
Molaetša wo nke o o kwagale: ga go na yo a tlo kwelwago bohloko ge go etla go ditiro tša bomenetša le bosenyi.
Go tlaleletša go bothata bja bosenyi, meetse bjale ke bjona bothata bjo bogolo go batho ba bantši ka Afrika Borwa, go tloga go ditoropokgolo tše bjalo ka Johannesburg go ya go ditorotswana tše bjalo ka Knysna le mafelo a metsemagae a bjalo ka Giyani.
Ka moka re bone bohloko bjoo batho ba gaborena ba bo laeditšego ka megwanto ka dikarolong tša go fapafapana ka Gauteng. Megwanto ye e hlotšwe ke tlalelo ya go amana le go hlaela le kabo ya go se tshepagale ya ditirelo tša motheo tše bjalo ka meetse.
Ke laetše Tona ya Meetse le Kelelatšhila mmogo le batlatši ba gagwe mmogo le Tona ya Pušotirišano le Merero ya Setšo go yo šogana le taba ya tlhokego ya meetse le go boledišana le ditšhaba tša gaborena.
Ba gona fao ka ye nako, ba hlalošetša batho go kwagala ka tsela yeo mmušo o ikemišeditšego go šogana ka potlako le ditlhohlo tšeo batho ba gaborena ba itemogelago tšona.
Ba ntsebišitše gore diphaephe tšeo di senyegilego di a ntšhwa gomme go lokelwa tše diswa, gomme ebile matamo a go lota meetse a gare a tlala meetse gape.
Dipeakanyo tšeo di fokolago mmogo le tlhokomelo ye e hlaelelago ya mananeokgoparara a meetse ka mebasepala ye mentši ke sona sehlolasegolo sa mathata ao re lebaganego nao gabjale, gape ebile ke lona lebaka la gore dipompi di fele di sa tšwe meetse.
Ga go na tharollo ye bonolo ya go šogana le tlhohlo ye, yeo e ikepetšego ka go šitweng ga pušo le mengwaga ye mentši ya go hlokomologwa ga mananeokgoparara.
Go netefatša gore meetse a šireletšega lebaka le letelele, re aga matamo a maswa le go mpshafatša mananeokgoparara ao a lego gona.
Re ikgafile go ba le thekgo ya tšhelete ya setšhaba ya go feta R156 bilione ya go thekga mananeokgoparara a meetse le kelelatšhila mo mengwageng ye meraro ye e tlago.
Go agwa ga Protšeke ya Meetse ya Lesotho Highlands le diprotšeke tše dingwe tše kgolo tše bjalo ka Letamo la Ntabelanga, yeo e lego karolo ya Protšeke ya Meetse ya Mzimvubu ka Kapa Bohlabela, go tšwela pele, gomme re legatong la mafelelo la go hloma Etšensi ya Bosetšhaba ya Mananeokgoparara a Meetse go kgona go laola le go šomiša tšhelete ka maleba bakeng sa mananeokgoparara a meetse a naga.
Le ge go le bjalo, tlhohlo ye kgolo ga se ya tlhokego ya meetse, eupša ya go kgona go iša meetse dipompong tša batho.
Molaokakanywaphetošwa wa Ditirelo tša Meetse o tlo re kgontšha go rweša baabi ba ditirelo tša meetse maikarabelo bakeng sa mokgwatšhomo wa bona gape le go gogela morago dilaesense tša bona ge ba ka palelwa ke go dira mošomo wa bona.
Ge eba mmasepala ga se wa ikemišetša go fa badudi ba wona ditirelo, gona seo se swanetše se dirwe ke setheo se sengwe seo se kgonago.
Diphetošo tše di tlo šogana le modu wa bothata bja meetse.
Mo lebakeng le lekopana, re hloka go šogana le mathata a tšhoganetšo fao go kgaoga ga kabo ya meetse go diregago ka ye nako.
Mengwaga ye meraro ya go feta, ge re be re itemogela kgaotšo ya mohlagase ya tšatši ka tšatši, re ile ra hloma Komiti ya Bosetšhaba ya Mathata a Mohlagase (NECC) go kgontšha karabelo ya bosetšhaba yeo e beilego šedi go seo.
Re fentše seo se bego se bonagala bjalo ka tlhohlo ye kgolokgolo yeo e bego e ka se rarollege ka go tla ka leano leo le hlakilego le go le phethagatša.
Ka go šomiša mokgwa wa go swana le woo, re tla fetišetša karabelo ya rena go bothata bja meetse go Komiti ya Bosetšhaba ya Bothata bja Meetse yeo ke tlo bago modulasetulo wa yona.
Setheo se se tlo kopantšha maitapišo ka moka ao a lego gona go ba setheo se tee sa kgokaganyo.
Sona se tla thwala ditsebi tša sethekniki le didirišwa go tšwa go mmušo wa bosetšhaba go ya go mebasepala yeo e lebaganego le ditlhohlo tša meetse.
Se tla netefatša gore go tšewa magato ka pela ebile ka maleba go šogana le bothata bjo.
Go šogana le ditlhohlo tše ka tsela ya maleba, re ka se ke ra senya nako gore re šomiše maatla ao a lego ka gare ga Molaotheo le ka go Molao wa Ditirelo tša Meetse wa 1977 go tla ka ditharollo ka mebasepaleng moo go hlokegago.
Re rweša bao ba hlokomologago mošomo wa bona wa go abela batho ba gaborena meetse maikarabelo.
Mmušo o šetše o butše melato kgahlanong le mebasepala ye 56 yeo e paletšwego ke go phethagatša ditshepišo tša ona. Go tloga gabjale re tlo bula melato kgahlanong le Balaodi ba Mebasepala ka bobona bakeng sa go se obamele Molao wa Bosetšhaba wa Meetse wa 1998.
Bothata bjo bogolo ke gore ka mebasepaleng ye mentši ya setoropo, ka ditoropongkgolo le ka ditoroswaneng, letseno la meetse le šomišetšwa merero ye mengwe gomme go šomišwa le lennyane kudu go mpshafatša le go hlokomela mananeokgoparara a meetse.
Go šogana le tlhohlo ye, ka tshepelelano le tshepišo yeo re e dirilego ngwaga wa go feta, re tsebagaditše thekgo ya mašeleng ye mpsha ya go ja R54 bilione bakeng sa mebasepala ya setoropo go fetoša ditirelo tša yona tša meetse, kelelatšhila le mohlagase.
Se se tla netefatša gore letseno leo le dirilwego go tšwa tšhomišong ya meetse le šomišwa go lokiša diphaephe, matamo a go lota meetse le ditiši tša go pompa meetse.
Dikgaotšo tša meetse ke seka sa lenaneo la mmušo wa selegae leo le sa šomego.
Mpshafatšoleswa ye bohlokwa e gare e a dirwa go šogana le modu wa bofokodi ka mebasepaleng ye mentši.
Ka mafelong a mantši, balaodi ba mmušo wa selegae ba a tekateka gomme ebile ba laolwa ke tšhomišompe ya maatla gona le bokgoni bja sethekniki le maswanedi a go dira mošomo.
Ka pegong ya gagwe yeo e sa tšwago go lokollwa ya mabapi le mmušo wa selegae, Mohlakišipharephare wa Afrika Borwa (AGSA) o boletše gore mmušo wa selegae o bopilwe ke tlhaelelo ya go rwala maikarabelo, kabo ya ditirelo yeo e palelwago, taolo ya ditšhelete le pušo ye e fokolago, bokgoni bjo bo nyefilego, le go tekateka ka bophara.
Yena o boletše gore go emiša go theoga ga mmušo wa selegae go nyaka magato a rena ka moka, ao re lego gare re a tšea.
Go ithuta go tšwa maitemogelong a rena mo mengwageng ye 30 ye e fetilego, mo dikgweding tše di latelago re tlo phetha Pholisi ya Tshedimošo ya mabapi le Mmušo wa Selegae.
Se se tla tla ka ditharollo bakeng sa go šoma ka maleba ga lenaneo la mmušo wa selegae. Pholisi ye ya Tshedimošo e tla lebelela leswa tsela yeo mmušo wa selegae o šomago ka yona.
Lenaneo la gabjale le hlakahlakane kudu ebile le arogane kudu, gomme le letela gore le mebasepala ye mennyane e rwale maikarabelo a mantši.
Re tla šišinya diphetogo tše bohlokwa tšeo di lemogago gore mebasepala ye mengwe e ka kgona go dira mešomo ye mentši go feta ye mengwe, gape le gore re hloka mokgwa woo o fapanego ge go etla go maatla le maikarabelo a mebasepala.
Re šišinya gape le tšhomišano ye e rulagantšwego gabotse magareng ga mebasepala le ditheo tša boetapele bja setšo le bja Ma-Khoi-San go kgontšha dipoledišano tša setšhaba le kgathotema ya bohle ka tharollong ya mathata.
Re tla netefatša gore bahlankedibagolo ka mmušong wa selegae ba na le mangwalo a dithuto a maleba gomme ebile ba thwalwa ka tshepedišo ye e ikemego gomme ebile e sa tsenatsenwego ke dipolotiki.
Moo mebasepala e palelwago, re tla matlafatša bokgoni bja mmušo wa bosetšhaba go tsena ka bogare ka potlako go tla ka magato a phošollo gore go hlankelwe batho ba gaborena gabotse.
Diphetogo tše di ka no ba di le thata, efela di swanetše di dirwe.
Ge diphetogo tše tše bohlokwa di le gare di dirwa, re tla tšwela pele go phethagatša thekgo yeo e nepilego go kaonafatša kabo ya ditirelo tša motheo ka Dihlophatšhomo tša Mopresidente ka eThekwini le ka Johannesburg.
Le ge e le gore re bile le kgatelopele ka go bušetšeng eThekwini sekeng, e lego seo se bušitšego boitshepo bja babeeletši, go sa na le tše ntši tšeo di hlokago go dirwa ka Johannesburg go šogana le mananeokgoparara ao a senyegago, taolompe ya ditšhelete le dikgaotšokgaotšo tša mohlagase le meetse.
Go na le batho ba bantši bao bao ba ikgafilego, bao ba nago le mabokgoni le maitemogelo a go šoma ka mmušong wa selegae. Ke maikarabelo a rena go bopa ka leswa, go beakanyaleswa, le go tlabela mebasepala ka didirišwa tša maleba go e kgontšha go šoma.
Bjalo ka naga, re tloga re se ra bolokega go maemo a boso a mabe.
Dibeke di se kae tšeo di fetilego, mafula a masetlapelo ka Limpopo le Mpumalanga a hlotše mahu a 45 le go senya dintlo, dikolo, dikliniki le mananeokgoparara a mangwe.
Go goeletša mafula ao bjalo ka Masetlapelo a Bosetšhaba go kgontšhitše mmušo wa bosetšhaba le wa profense go bea pele thekgo ya mašeleng go šogana le dihlokwa tša batho bao ba amegilego.
Maafrika Borwa a gešo,
Afrika Borwa ye e tiilego e ithekgile ka ikonomi yeo e golago.
Mo mengwageng ya go feta ye 15, ikonomi ya rena e be e gola ka go nanya.
Magato a rena ka moka a gabjale a hlohleletšwa ke tlhokego ya kgolo ya ikonomi ka lebelo ebile ye e akaretšago go hlola mešomo ye mentši ebile ye mekaone ya go ba le boleng.
Go phethagatša Leano la Tlhabollo la Nako ya Gare (MTDP), Kabinete e dumeletše leano leo le feletšego go hlohleletša kgolo le kakaretšo ya bohle.
Ka leano le, re šoma go tsošološa kgolo ka go hlama mabaka a go kgontšha difeme go beeletša ka go ba le Tlhako ya Ikonomi ka Botlotla yeo e hlakilego ebile e tieletšego, ka go beeletša ka mananeokgoparara ao a šomago, ka go hlama tlhako ya taolo yeo e swanelago, yeo e thekgago kgolo le go kgontšha phenkgišano, le Pholisi ya Intaseteri yeo e nago le šedi le tebelelopele.
Motheo wa leano le ke dipeeletšo, kudu ka mananeokgoparara a setšhaba, mmogo le makala a kgolo ao go ona go šongwago kudu ka diatla ao a nago le kgonagalo ya go gola ka moso.
Tšona di akaretša ikonomi ya titšithale le ya dilo tša tlhago, fao baswa ba tlo hwetšago menyetla ya mošomo.
Mananeokgoparara ga e no ba dipeeletšo ka ditena, taka, konkorithi le tšhipi. Ke dipeeletšo ka mešomo, tšweletšo le kgolo.
Mengwaga ye mentši dipeeletšo tšeo di sa fetogego di be di dutše di fokotšega. Bjale re fetola seo.
Mmušo o dirile tshepišo ya R1 trilione ya dipeeletšo tša setšhaba mo mengwageng ye meraro go aga le go hlokomela mananeokgoparara.
Ye ke kabo ye kgolokgolo ya mohuta wa yona historing ya naga ya rena. E tlo tliša diphetogo.
Ka Sekhwama sa Mananeokgoparara le melawana ye meswa ya dikamano tša lekala la setšhaba le la praebete, re šomiša mekgwa ya tlholompsha ya thekgo ya mašeleng, re fokotša kotsi le go gokagoketša babeeletši go potlakiša diprotšeke ka mananeongkgoparara a mohlagase, meetse, dinamelwa le titšithale.
Re tsebagaditše thekgo ya mašeleng ya rena ya mathomothomo ya mananeokgoparara go kgoboketša tšhelete ya lesolo la mananeokgoparara, yeo e ilego ya thekgwa kudu makga a go feta a mabedi.
Dikgogakgogano tšeo di tšwelelago phethagatšong ya dithentara gantši di ditela phethagatšo ya mananeokgoparara a bohlokwa.
Go thibela dititelego tšeo di sa hlokegego ka diprotšekeng tše bohlokwa, re tla hloma dikgorotsheko tše ikgethilego tša go tlo šogana le tša kgwebo, tšeo di nago le baahlodi bao ba šomago ka tša lekala leo mmogo le direkoto tša kgorotsheko tšeo di beetšwego lekala leo go netefatša gore go ba le dipoelo tša ka pela ka ditabeng tšeo di lego mabapi le ikonomi le tlhabollo.
Ngwaga wo re tlo thoma go šoma go hloma Khamphani ya Mmušo ya Dithoto go fetoša meago ye 88 000 le dihekthara tše dimilione tše hlano tša naga yeo e lego matsogong a Mmušo gore di be dikokwane tšeo di laolwago ka seprofešenale tša kgolo le tlhabollo.
Ka Operation Vulindlela, re šoma go fetoša sebopego sa ikonomi ya rena, go lokiša mananeokgoparara a rena le go dira gore lekala la mohlagase, la meetse le la borwalathoto a be ao a kgonago go phenkgišana le go šoma gabotse.
Bjale ka kgaotšo ya mohlagase e le selo sa maloba, re swanetše gore bjale re fetoše lenaneo la rena la mohlagase go netefatša gore go ba le tšhireletšo ya mohlagase ya nako ye telele.
Ikonomi ya rena e be e dutše e gola e ithekgile ka mohlagase mengwagangwaga.
Efela go gogwa ga mmušo ka nko, taolompe, go se hlokomele dilo mmogo le diprotšekekgoparara tša go ba le ditshenyagalelo tša go feta tekano di dirile gore theko ya mohlagase e ye godimo go dikgwebo le badudi.
Gabjale, ka diphetogo tše tše diswa tšeo re di dirago ka lekaleng, le didirišwa tša rena tše ntši tša sola le tša phefo, re tla kgona go fokotša ditheko tša mohlagase.
Diphetogo tša peomolao di kgontšhitše gore go be le tatelano ya dipeeletšo tše kgolokgolo ebile tše golago ka go mohlagase wa go tšweletšwa ka dilo tša tlhago.
Ge ngwaga wa 2030 o fihla, kabo ya mohlagase wa rena ya go feta 40% e tlo tšwa go methopo ye e hlwekilego ya mohlagase wa go tšweletšwa ka dilo tša tlhago.
Re hloma sefala sa phenkgišano gore re se ke ra hlwa re sa ikhwetša re le kotsing ya go itshepela moabi yo tee fela gore re fihlelele dihlokwa tša rena tša mohlagase.
Re beakanya Eskom leswa le go hloma setheo seo se ikemego sa tshepetšo ya mohlagase.
Setheo se se tlo ba mong gape le go laola ditseka tša tshepetšo ya mohlagase gomme se be se rwale le maikarabelo a go sepetša mmaraka wa mohlagase.
Ka baka la bohlokwa bja peakanyoleswa ye bakeng sa phetošo ka bophara ya lekala la mohlagase, ke hlomile sehlophatšhomo seo se tlo lebelelanago le se ka tlase ga NECC go šogana le mathata a go fapafapana a go amana le tshepedišo ya peakanyoleswa, go balwa le dinako tšeo di hlakilego tšeo di beetšwego phethagatšo ya yona legato ka legato. Komiti ye e tla bega gonna mo dikgweding tšeo di sa fetego tše tharo.
Go tlaleletša seo, ngwaga wo re tlo thoma ka legato la mathomo la diprotšeke tša tshepetšo ya mohlagase tše ikemego go kgontšha dipeeletšo tša praebete koketšong ya mararankodi a mohlagase a bosetšhaba.
Re tla šoma ka profenseng ye nngwe le ye nngwe go šogana le go imelwa ga ditheransefoma, dikgokaganyo tša mohlagase tšeo di sego molaong, le go palelwa ga didirišwa, ka nepo ya go fediša phokotšo ya mohlagase ngwaga wo o tlago.
Re ikgafile go sepela leeto le re le thomilego go fetolela lenaneo la rena la mohlagase go ba la sebjalebjale.
Re šetše re thomile go fetoša mokgwatšhomo wa lenaneo la rena la ditimela le maemakepe gore dikgwebo tša rena di kgone go romela ditšweletšwa tša tšona mebarakeng ya boditšhabatšhaba.
Gabjale re kgontšhitše basepediši ba ditimela tša praebete go fihlelela diporo tša rena, gomme seo se tlo kgontšha dikhamphani tša ditimela go fokoletša dilori merwalo ka go e iša ditimeleng.
Go ya mafelelong a ngwaga wo re tla hlama dikamano tše kgolo tša lekala la setšhaba le la praebete ka maemakepeng a rena le ka ditimeleng ka sekai sa go fa lekala la praebete tšhelete go phetha mošomo, seo se tlo lotago go ba mong ga lekala la setšhaba mola ebile go hlohleletšwa dipeeletšo le bokgoni bja lekala la praebete.
Ka Manthole 2025 re ile ra phetha kamano le khamphani ya boditšhabatšhaba ya tša maemakepe go laola Theminale ya Dikhontheina ya Durban ya Pier 2, e lego bjona boemakepe bjo bogologolo ka mo nageng.
Kamano ye e tlo tliša dipeeletšo tše diswa ka didirišwa le mananeokgoparara boemakepeng bjo, gomme ebile e tla bo bušetša maemong a bjona a boditšhabatšhaba.
Re tšwela pele ka ditokišetšo tša go tsebagatšwa ga setimela sa lebelo la godimo ka Afrika Borwa, seo se tlo akaretšago diporo tše bjalo ka sa go tloga Johannesburg go ya Musina, le go tloga eThekwini go ya Johannesburg.
Dikhamphani tšeo di batamelago tše 30 di laeditše maikemišetšo a go kgatha tema ka go ageng ditsela tša ditimela ge re be re lokolla Kgopelo ya Tshedimošo ngwaga wa go feta.
Re itokišetša go lokolla Kgopelo ya Ditšhišinyo, yeo e tlo tsebagatšago sehla se seswa sa ditimela tša go tšea maeto a matelele ka Afrika Borwa.
Re ikemišeditše go phenkgišana ka ikonoming ya lefase yeo e fetogago ka lebelo.
Pholisi ya rena ya Diintaseteri e šetšane le dikarolo tšeo go tšona re nago le maatla a go phenkgišana, moo re ka hlolago mešomo le moo re ka kgonago go romela diromelwantle.
Pholisi ya rena ya Kgwebišano e nepile go tšwetšapele tlhabollo ya go ya go ile, kgolo le go matlafatša dikamano tša rena tša boditšhabatšhaba.
Ka mo lefaseng leo dinaga di nyakago go oketša boabaditirelo le dithoto bja tšona, rena re na le monyetla wa go oketša diromelwantle tša rena go phatlalala le lefase.
Re na le ikonomi yeo e fapafapanego, mafelo a tšweletšontši a boleng bja godimo, le ditlhako tša tlhamomelao tše tiilego.
Re matlafatša bokgoni bja rena bja ditherišano ka tša kgwebišano gape le go katološa mafelo a rena a botseta ka dinageng dišele go hlohleletša botseta bja ikonomi.
Le ge go na le mathata ka ikonoming ya lefase, re thekga diintaseteri tša rena tšeo di šetšego di hlomilwe ge di lebagana le diphefo le madimo.
Re šetše re thomile go tsošološa intaseteri ya rena ya ferokhoroumu le go šireletša mešomo ka lekaleng la rena la tšhipi, la dinamelwa le ka makaleng a mangwe ao a thwalago makgolokgolo le diketekete tša Maafrika Borwa ka mešomong ye mebotse ebile ya go ba le boleng.
Re šoma le dikgwebo le bašomi go tswalela mašoba ao a lego gona ka go tša ditharifi gape le go tla ka magato a tlaleletšo go šireletša le go godiša motheo wa rena wa tšweletšontši.
Ge re tšwela pele re šireletša mešomo ka diintasetering tšeo di lego kotsing, re ile ra tšwela pele ra šetšana le makala ao a tlo tšwetšago pele kgolo ya ka moso.
Re a tseba gore re ka kgona go hlola mešomo ye dimilionemilione ya go ba le boleng, ye bjalo ka ya temo, meepo, ditirelo le ikonomi ya go tšweletšwa ka dilo tša tlhago.
Tše ke dikarolo tšeo go tšona re ka kgonago go phenkgišana kudu. Re ka kgona go ba ba bakaonekaone lefaseng. Lekala la rena la temo le gola ka lebeleo.
Re šetše re le motšweletši wa bobedi ka bogolo lefaseng wa dienywa tša mohuta wa bonamune.
Re bula mebaraka ye meswa bakeng sa diromelwantle tša rena, go tloga go dienywa tša bonamune le diafokhathe go ya go lefela, leruo, diterebe le beine.
Ka Sekhwama sa Ditšhelete seo se Kopakopantšwego, re šoma le Panka ya Naga le dipanka tšeo di tlwaelegilego, re abile R7.8 bilione ya thekgo ya ditšhelete go batšweletši ba bathobaso.
Re tlo thwala Bahlankedi ba Kgokaganyo ba 10 000 go thekga balemi le go kaonafatša tšweletšo ka temo. Se se tlo hlolela baswa menyetla ye mentši gore ba thwalwe ka lekaleng la temo.
Le ge e le gore bogolo bja lekala la temo bo šoma ka katlego, intaseteri ya dikgomo lehono e lebagane le ye nngwe ya diphulego tše šoro tša bolwetši bja tlhako-le-molomo (FMD) tšeo naga ye e kilego ya itemogela tšona.
Bolwetši bjo bo gwahlafatša ikonomi ya rena ka ge bo dira gore go be le dikiletšo tša diromelwantle, dikiletšo tša kgwebišano le masetlapelo mehlapeng.
Re tšere sephetho sa go hlabela mehlape ya dikgomo tše dimilione tše 14. Se se hloka meento ye dimilione tše 28 mo dikgweding tše 12 tšeo di latelago.
Mmušo o tla nolofatša go hwetšwa ga meento ka go ba wona o e lokollago go netefatša gore re hwetša meento ya maleba go lwa le mohuta wo ikgethilego wa kokwanahloko ya bolwetši bjo ka Afrika Borwa.
Re tla šoma le lekala la praebete go kgontšha tokollo ya maleba le gore, e lego se bohlokwa le go feta, re tlo netefatša gore balemi ba praebete le balemi ba go abelana sekgoba sa go lema ba hwetša meento ka potlako.
Ke hlomile sehlophatšhomo seo se bopšago ke mekgatlo ya temo le ditsebi, gomme ba šoma mmogo le Tona ya Temo le kgoro ya gagwe yeo e tlo mpegelago kgwedi ka kgwedi mabapi le kgatelopele yeo re bago le yona ge go šoganwa le leuba le.
Re goeleditše bolwetši bja tlhako-le-molomo bjalo ka masetlapelo a bosetšhaba gomme re tlo kgoboketša mabokgoni ka moka ao a hlokegago ka gare ga mmušo go tlo šogana le bothata bjo.
Lekala la rena la ditirelo, go tloga go theknolotši ya titšithale go ya go ditirelo tša ditšhelete, le a gola.
Ditheo tša rena tša ditšhelete ke tše dingwe tša tše kaonekaone lefaseng gomme di na le bokgoni bja go phenkgišana ka Afrika le lefaseng ka bophara.
Re gokagoketša dipeeletšo tše kgolo ka mananeongkgoparara a titšithale, ka disenthara tše 55 tša tshedimošo tšeo di šetšego di agilwe, le tšhelete ya go feta R50 bilione ya dipeeletšo tšeo di letetšwego mo mengwageng ye meraro.
Boeti ke sehlohleletši se bohlokwa sa kgolo ya ikonomi, fao elego gore baeti ba bangwe le ba bangwe ba 13 ba boditšhabatšhaba ba thekga mošomo o tee.
Lekala la rena la boeti le dirile histori ngwaga wa go feta, fao le bilego le rekotoya baeti ba dimilione tše 10.5.
Bjale re swanetše re tšwetšepele digoketšabaeti tša moswananoši tša setšo, tša histori le tša tlhago tšeo di bonagatšago seo naga ye e lego sona.
Tšona di ka akaretša difestibale tša setšo, dibopša tša bokgabo, mafelo a histori le mafelo a tlhago go kgabaganya naga, mmogo le ka mafelong a dinagamagae.
Ge re le gare re matlafatša lenaneo la rena la toka go tša bosenyi, re tla dira gore mafelo e be ao a bolokegilego bakeng sa baeti gore ba kgone go eta.
Mo ngwageng wo o tlago, re tlo oketša Lenaneo la Elektroniki la Tumelelo ya go Tšea Maeto go dinaga ka moka tšeo di nyakago visa, gore re kgontšhe dikgopelo tša baeti gore go šoganwe le tšona ka mokgwa wa titšithale nakong ya diiri tše 24.
Monyetlamogolo wa bohle o ka go kgolo ye e hlwekilego. Re fetola ikonomi ya rena go ba moabi wa ketapele wa ditšweletšwa tšeo lefase le tlo itshepelago go tšona mengwaga ye mentši ye e tlago.
Re oketša thekgo ya tšweletšontši ya ditsweletšwa tšeo di šomišago maatla a tlhago bakeng sa mebaraka ya boditšhabatšhaba, go tloga go manyora go ya go makhura a difofane, le go tloga go dikhemikhale go ya go tšhipi.
Go tloga ka kgwedi ya Hlakola ngwaga wo, re tlo tsebagatša phokotšo ya lekgetho ya 150% bakeng sa dipeeletšo ka difatanageng tša mohlagase, mola re thekga tšweletšo ya dipetiri ka mo nageng.
Ditshepišo tša boditšhabatšhaba go Leano la Dipeeletšo go Phetogelo go Enetši ye e Hlwekilego bjale le go tšhelete ye e ka bago R250 bilione. Tše ke dipeeletšo tše nabilego tša ditšhelete ka go tsweletšontši, mananeokgoparara le mabokgoni.
Afrika Borwa e na le tše dingwe tša diminerale tše bohlokwa tše ntši lefaseng.
Diminerale tša rena tša tšhipi di go boleng bja R40 trilione, gomme se dira gore intaseteri ya meepo e be ye bohlokwa kudu.
Morago ga mengwaga ye mentši ya go theoga ga dipeeletšo ka tša go epa, re beela tšhelete thoko yeo e tlo šomago go tša ditekolo tša naga bakeng sa go epa, le mošomo wa go epa go laola diminerale tša rena.
Mo bekeng ye fela, Koporase ya Tlhabollo ya Diintaseteri e tsebišitše thekgo ya mašeleng ya go feta R300 milione bakeng sa protšeke ya Frontier Rare Earths ka Kapa Leboa.
Yona e na le kgonagalo ya go ba yo mongwe wa batšweletši ba bagologolo lefaseng ba diminerale tšeo di hlokegago go dira dillathekeng, dipetiri tša lithiamo le ditšweletšwa tše dingwe.
Boitshepo go bokamoso bja meepo ka Afrika Borwa bo be bo bonagala nakong ya Mining Indaba yeo e bego e swerwe bekeng ye ka Motsekapa.
Meepo ye meswa ya koporo, diminerale tšeo di sa hwetsagalego gabonolo, polatinamo le malahla e a bulwa.
Nakong ya Samiti ya Baetapele ya G20 ka Dibatsela ngwaga wa go feta, dinaga tša G20 di ile tša thekga tšhišinyo ya rena ya go katološa go hlatswiwa ga diminerale le go romelwa ntle ga ditšweletšwa tšeo di šetšego di feletše.
Mo Dikhonferenseng tše hlano tša Dipeeletšo tša Afrika Borwa, re kgonne go kgoboketša ditshepišo tša dipeeletšo tša go fihla go R1.5 trilione.
Go fihla gabjale, tšhelete ya go feta R600 bilione e šetše e tsentšwe ka diprotšekeng. Difeme tše diswa, meepo le mafelo a mangwe a a bulwa ngwaga ka ngwaga.
Bjale re ipeetše nepo ya go kgoboketša dipeeletšo tša go fihla go R2 trilione mengwageng ye mehlano ye e tlago.
Ka go realo, re tloga re letile go swara Khonferense ya Dipeeletšo ya Afrika Borwa ka la 31 Hlakola 2026.
Gore re age ikonomi ye e akaretšago bohle, re ile go thekga bao ba hlolago menyetla.
Ge kgwebo ye nngwe le ye nngwe ya magareng le ye nnyane ka Afrika Borwa e ka thwala motho wa bobedi godimo ga yo e mo thwetšego, gona re tlo kgona go hlola mešomo ye meswa ye dimilione tše tharo. Le ge go le bjalo, bontši bja dikgwebo tše, tšeo palo ya go bonala ya tšona e lego diatleng tša basadi le baswa, ga di kgone go hwetša thekgo ya mašeleng gore di thome goba di gole. Bontši bja tšona go boima go tšona go hwetša mebaraka bakeng sa dithoto le ditirelo tša tšona.
Bontši bja dikgwebo tše nnyane le tša magareng di swanetše di lebagane le melao ye mentši, melawana ya mebasepala, dinyakwa tša go ba le laesense ya go šoma, le mapheko a ditshepedišo tšeo di raraganego ebile di nanyago.
Re tloga re tšeela dikakanyo tša setšhaba hlogong mabapi le Molaokakanywa wa Dilaesense tša Dikgwebo gomme re tla netefatša gore Molaokakanywa wo mafelelong o dira gore go se be boima efela go be bonolo go thoma le go sepediša kgwebopotlana ka Afrika Borwa.
Ngwaga wo re tlo fana ka thekgo ya mašeleng ya go ja R2.5 bilione go dikgwebo tše nnyane le tša magareng, re be re oketše ka R1 bilione yeo e tšwago go bathekgi ba bangwe ba ditšhelete.
Gabotsebotse re tlo nyaka go šetšana le dikgwebo tšeo beng ba tšona e lego basadi le baswa go tšwetšapele matlafatšo ya bona.
Re tla fetoša melawana ya Molao wa Bosetšhaba wa Sekoloto go dira gore go be bonolo go fihlelela sekoloto ka ditshenyagalelo tša tlase.
Phetošo ya ikonomi ya rena e bohlokwa go tšwetšapele kgolo ye e swarelelago, go fokotša go se lekalekane le go phošolla bohlokatoka bja peleng.
Re dira tebelelopele go betla, go sepelelanya le go matlafatša tlhako ya rena ya Matlafatšo ye e Nabilego ya Bathobaso ka Ikonoming go netefatša gore e thekga phetošokgolo le kgolo ye e akaretšago bohle.
Ka moka magato a a tlo hlola ikonomi ye tiilego le go lokiša metheo yeo e bego e robegile.
E tloga e le taba yeo e tshwenyago kudu ka mo nageng gore Maafrika Borwa a mantši ga a šome, gomme ebile baswa ba bantši ba pelelwa ke go hwetša mešomo ya bona ya mathomothomo.
Ke ka fao re reng ge re le gare re aga ikonomi leswa, re hlama menyetla ya mošomo le lephelo le lekaone ka go naba, ka mananeo a setšhaba a mešomo le a leago.
Mafelong a go swana le Standerton ka Mpumalanga, Lenaneo la Mešomo ka Mopresidente le hlola mešomo yeo e hlokegago, ka go fetola mafelo a go tšhollela ditlakala go ba diphaka, le dijarata tšeo di sa šomego go ba dirapana tša setšhaba.
Polatefomo ya SA Youth e file baswa ba dimilionemilione menyetla ya mathomothomo ya go fihlelela mešomo le ya go ithuta.
Tirelo ya Mešomo ya Baswa (YES), e lego tšhomišano magareng ga dikgwebo le mmušo, e file baswa ba 200 000 menyetla ya ngwaga ka moka ya go hwetša maitemogelo a mošomo.
Ngwaga wo re tlo tsebagatša diphetogo tša peomelao tšeo di tlo dirago gore go be bonolo go dikgwebo go kgatha tema ka lenaneong la YES le go hlolela baswa mešomo.
Ngwageng wo re tlo godiša mananeo a rena a mešomo ya setšhaba, go akaretša CWP, EPWP le Lenaneo la Mešomo ka Mopresidente.
Re tlo netefatša gore mananeo a a kgokagana bokaone gore a fane ka thekgo, tlhabollo ya mabokgoni le ditsela tšeo di išago mošomong wa nako ye telele, kudu go baswa le basadi.
Go netefatša gore ga go yo a šalelago morago, re phethagatša sephetho sa go oketša dinepo tša tekatekano mošomong tša batho ba go phela ka bogolofadi ka Tirelong ya Setšhaba go ya go 7% go yo fihla ngwageng wa 2030, gape le go laela gore go be le nepo ya go reka ka go akaretša yeo e nyakegago ya 7% go kgabaganya mmušo le ditheo tša setšhaba.
Godimo ga fao, le ge go le bjalo, ikonomi ye e tiilego e ithekgile ka setšhaba seo se rutegilego, se nago le bokgoni ebile se nago le mabokgoni. Šedi ya rena bjale ke go hloma motheo o tiilego wa go ithuta mo mengwageng ya mathomo ya ngwana.
Re oketša phihlelelo ya tlhabollo ya thuto ya digotlane (ECD) ka lenaneo la go ngwadišwa ka bontši la disenthara tša ECD la Bana Pele, gape le koketšo ya tšhelete ya thekgo go barutwana ba ECD.
Re tiiša maitapišo a rena a go lokiša lenaneo la thuto ya motheo, ka go šetšana le go ithuta ngwana e sa le yo monnyane, go ngwala le go bala, le dipalo, mmogo le thuto ya polelopedi ye e itheilego go polelo ya letswele.
Re lebogiša barutwana ba Marematlou ba 2025, bao ba fihleletšego palomoka ya go tšwelela ya 88%.
Ye ke palomoka ya godimodimo ya go tšwelela ga baithuti historing ya rena, gomme e bonagatša bobedi boikgafo bja barutwana le dikimollo tšeo re di dirilego go kaonafatša go ithuta le go ruta ka dikolong.
Ge re le gare re amogela dikaonafalo ka go tšweleleng ga barutwana, re swanetše re šogane le bothata bja bana ba go lesa sekolo ge ba šetše ba le mengwageng ya go yo fetša sekolo. Barutwana ba bantši ba swanetše ba kgone go dira Marematlou le go kgetha dithuto tše bjalo ka mmetse le saense, tšeo di tlo ba kgontšhago go gatela pele.
Go kgontšha baswa ba lehono go fetoša setšhaba sa rena le go lota bokamoso bja bona, re lokiša motheo wa phetogokgolo ya mabokgoni.
Re tla ka phetošokgolo ye bohlokwa ya lenaneo la tlhabollo ya mabokgoni go phethagatša sekai sa tlhahlo sa magalemabedi seo se kopantšhago thuto le maitemogelo a mošomo.
Re tlo fetoša re be re fokotše palo ya Ditheotaolo tša Thuto le Tlhahlo ya Lekala (di-SETA) go kaonafatša pušo, go matlafatša kgathotema ya intaseteri, go phagamiša boleng bja tlhahlo le go sepelelanya bokaone tlhabollo ya mabokgoni le dihlokwa tša ikonomi.
Se se akaretša tšhomišo ya dikholetšhe tša Thuto le Tlhahlo ya Sethekniki le Seprofešenale (di-TVET) bjalo ka mafelo a tlhahlo ya mešomo le tlhabollo ya diathisene.
Go thekga go ithuta ka phethagalo motho a le mošomong, re tlo oketša lebi ya tlhabollo ya mabokgoni yeo e bušetšwago go bengmošomo gore e boele go ya peleng ya 40%.
Re tlo fetoša gape le Sekhwama sa Bosetšhaba sa Mabokgoni gore se be sedirišwa seo se šomago ka lebelo, sa go laolwa ke dipoelo seo se thekgago baswa gore ba hwetše maitemogelo a mošomo le mešomo, ka go ithekga ka masolo ao a atlegilego a bjalo ka Jobs Boost.
Diphetošo tše di tlo netefatša gore mananeo a go fapafapana a tlhahlo ao re nago le ona ka mmušong e ba menyako ya menyetla, esego leboto le go thibela tšwelopele.
Gore re kgone go tšea baswa ka bontši bao ba tšwelelago go Marematlou, re tlo oketša menyetla go baswa gore ba tsene ka ditheong tša thuto ya godimo.
Ke laetše Tona ya Ditšhelete le ya Thuto ya Godimo gore ba tle ka tšhišinyo ya go aga diyunibesithi tše dingwe le dikholetšhe tša TVET tšeo di beilego šedi go makala a itšego.
Bothata bjo bogolo gabjale ke tlhokego ye kgolo ya madulo a baithuti ka mafelong a rena a thuto ya godimo. Ke laetše Tona ya Thuto ya Godimo go šogana le tlhohlo ye, a šoma mmogo le ditheo tša ditšhelete ka go hwetša ditsela tša maleba tšeo mmušo o ka kgonago go direla baithuti madulo.
Afrika Borwa ye e tiilego e agilwe ditšhabeng tše tiilego, gomme ditšhaba tše tiilego di hlokomela bana ba tšona.
Palo ya go feta kotara ya bana bao ba lego ka tlase ga mengwaga ye mehlano ga ba gole ka tshwanelo, gomme se se oketša kotsi ya gore ba tsenwe ke malwetši le go ama go ithuta le go gola ga bona. Se e tloga e le masetlapelo go bana le malapa a bobona gomme se na le seabe go setšhaba ka moka.
Ngwaga wo re tlo tla ka lesolo la go fediša go se gole ka tshwanelo ga bana go yo fihla ka 2030 gape le go lwa le phepompe baneng, go ya le ka Leano la Bosetšhaba la go Potlakiša Magato bakeng sa Bana.
Re tlo bea šedi go matšatši a mathomo a bohlokwa a 1 000 a bophelo bja ngwana.
Ka go ithea go thekgo yeo e šetšego e le gona e bjalo ka Mphiwafela wa Bana, re tlo phethagatša dikimollo tšeo di lebanego thwii go netefatša gore basadi ba baimana le bana bao ba belegwago ba se na boima bjo bo swanetšego ba hwetša phorotheine le phepho yeo ba e hlokago.
Bjo ke bothata bjo bogolo bjo bo nyakago go fiwa šedi mmogo le didirišwa. Setatamente sa Tekanyetšo ya Gare ga Lebaka se tla bontšha kabo ye e hlakilego bakeng sa magato ao re hlokago go a tšea.
Bothata bjo bogolo bjo bo hlolago go se gole ka tshwanelo ga bana ke go nwa bjala kudu, e lego seo se ka amago kgolo ya ngwana nakong ya ge mmagwe a mo imile.
Tšhomišompe ya madila e hlola dikgaruru, dikotsi ditseleng le bosenyi.
Go šogana le bothata bjo, re ipiletša go mebušo ya diprofense go matlafatša taolo ya madila ka go fokotša palo ya mafelo a go rekiša bjala, go fokotša diiri tša go šoma tša kgwebo ya bjala le go fediša thekišo ya bjala ka dikotikoti tše kgolo le mabotlelo a magolo.
Bjale ka mmušo, re šišintše magato a go fokotša go nwewa kudu ga bjala, go akaretša le go bea poreisi ye e swanetšego ya bjala goba go bea lekgetho la godimo le dikiletšo tše tiilego tša papatšo ya bjala, yeo re lego gare re boledišanago le batšeakarolo ka yona.
E sa le go tloga nakong ya COVID-19, Mphiwafela wa Batho bao ba sa Šomego o kgonne go thuša Maafrika Borwa a dimilionemilione gore a se hloke dijo.
Bjale ka sedirišwa sa phetošo go kaonafatša maphelo a batho bao ba hlokago kudu le a bao ba sa bolokegago, mphiwafela wo o tlo tšwela pele.
Ngwaga wo re tlo beakanya mphiwafela wo leswa gore o kgone go thekga lephelo, tlhabollo ya mabokgoni, menyetla ya mešomo le kgathotema ye e nago le dipoelo.
Re a tseba gore tšhelete yeo e hwetšwago ka tsela ya mphiwafela e šomišwa dijong le dinamelweng. Ka ditoropong le ditoropongkgolo tša rena, bontši bja batho ba dula kgole le mafelo a mošomo le a ditirelo.
Re hlama ditoropokgolo tša rena leswa le go fokotša ditheko tša godimo go malapa ao a šomago ka go oketša dintlo tšeo di fihlelelegago ka theko gape le go mpshafatša ditimela.
Re tsebagatša sekai se seswa sa dintlo, moo batho ba fiwago tšhelete ya sapositi gore ba kgone go ba le dintlo goba go renta ka mafelong ao a ba swanetšego.
Re a šuta go tloga go taba ya go agela batho dintlo go ya go ya go ba thuša go ikagela, go reka goba go renta.
Maabane e be e le ngwaga wa bo-60 wa go fetola District Six go ba Lefelo la Makgowa fela.
Dimitara tše makgolo a se makae go tloga mo re lego gona gonabjale, badudi ba go feta 60 000 ba ile ba tlošwa ka kgang gomme ba hudušetšwa Cape Flats.
Go thubja ga District Six ke segopotšo se bohloko sa maikarabelo a rena ka moka go šogana le bohlokatoka bja nako ye e fetilego gape le go aga ditšhaba tšeo di nago le mafolofolo ebile di šomago mmogo.
Kgopelo ya pušetšo ya naga yeo e dirilwego ka 1998 e ile ya tiišetša tokelo ya badudi ba peleng le meloko yeo e tlago ka morago ga bona gore ba boe gae. Go boa gae ga bona go hlokile kokamelo ka kgorotsheko, peakanyo ye e tletšego le peeletšo ye e swarelelago ka setšhabeng.
Magae a mantši a šetše a phethilwe gomme a filwe badiradikleimi bao ba netefaditšwego. Ka R500 milione yeo e beetšwego mošomo wo, re tšwela pele ka Legato la 4 la go aga. Tsošološo ya District Six ke nepo yeo ka moka re e nyakago, mmogo le maikarabelo ao ka moka re swanetšego re a rwale.
Re šoma go aga setšhaba seo se itekanetšego.
Bjale ka karolo ya go itokišetša Inšorense ya Bosetšhaba ya Maphelo, re dira dipeeletšo ka mafelo a maphelo, bašomi le mananeo a go kaonafatša phihlelelo ya tlhokomelo ya maphelo ya go ba le boleng.
Re tlo dira dipeeletšo tše kgolo ka mananeokgoparara a maphelo, re bea pele go aga le go mpshafatša maokelo a seakademiki. Nakong ya leeto leo re tšwago go ba le lona go ya ka Bookelong bja George Mukhari, ke ile ka bona ditlamorago tše mpe tša tlhaelelo ya mananeokgoparara a maphelo.
Re tlo šoma le ditheo tša thušo ya ditšhelete tša go fapafapana tša setšhaba le tša praebete go thekga ka mašeleng go aga le go mpshafatša mafelo a tlhokomelo ya maphelo, gomme re tlo thoma ka Bookelo bja George Mukhari.
Bjale ka setšhaba, re tlo kgona gore mafelelong re bone re na le naga yeo e sa nago le AIDS.
Ka go thekga mananeo a rena go thibela, gape le gore mafeleleong re fediše, Kokwanahloko ya go Fetša Maatla a Mašole a Mmele (HIV), re tlo lokolla Lenacapavir ka bontši, yeo e lego tšhwaana ya dikgwedi tše tshela yeo e bontšhitšego go šoma ka phethagalo thibelong ya phetetšo ya HIV.
Re šoma gape go fediša kankere ya popelo ka nageng ya rena ka go hlohleletša setšhaba go netefatša gore ngwana yo mongwe le yo mongwe wa mosetsana wa mengwaga ya magareng ga 9 le 15 o hwetša moento wa HPV.
Ngwaga wa go feta re ile ra goeletša dikgaruru tša bong le polao ya basadi (GBVF) bjalo ka masetlapelo a bosetšhaba.
Ka kgoeletšo ye re kgona go rulaganya bokaone karabelo ya rena le maitapišo ao a lebanego thwii go tla ka dikimollo tšeo di nago le seabe kudu.
Ka go ithekga ka Leano la Bosetšhaba la Togamaano go GBVF, re tlo hlohleletša makala ka moka a setšhaba ka kgokagano le hlohleletšo ya batho go lwa le mekgwa ye mebe le ditiro tše mpe.
Re tlo tšwela pele go tšwetšapele matlafatšo ya basadi ka ikonoming ka tlhahlo, thekgo ya ditšhelete le go reka ka go akaretša goo go beilego bona pele.
Re tlo matlafatša phethagatšo ya molao ka dinyakišišo tša ka pelapela, taolo ya melato yeo e kaonafetšego, dikgorotsheko tša melato ya go kata tšeo di katološitšwego, le magato kgahlanong le badiramolato bao ba ipušeletšago.
Re tlo oketša thekgo ya baphologi, ra netefatša gore ba fihlelela mafelo a botšhabelo, ra ba le disenthara tša tirelo ye e feletšego, mananeo a go thetha le a go fihla dinagamagaeng, le go bea Badirelaleago ka ditišing tša maphodisa.
Bofaladi bjo bo sego molaong bo bea tšhireletšo, tielelo le kgatelopele ya ikonomi kotsing.
Re tlo šogana le bothata bjo mola re netefatša gore ditokelo tša botho tša motheo tša motho yo mongwe le yo mongwe ka mo nageng ye di a hlompšha le go šireletšwa.
Ngwaga wo re tlo tšea magato a tlaleletšo go šireletša mellwane ya rena. Thekgo ya ditšhelete ya go matlafatša tšhireletšo ya mellwane e tlo bewa pele, gomme e tlo akaretša mananeokgoparara, theknolotši le batho.
Mafelo a mellwane a bohlokwa a tlo hlabollwa ka leswa ka dikamano tša lekala la setšhaba le la praebete gomme go tlo katološwa Tumelelo ya go Eta ya Elektroniki go maemafofane ka moka a boditšhabatšhaba le maemakepe ao a šomago kudu.
Re šetše re šomiša ditoroune le theknolotši ka tsela ye e phethagetšego kudu mellwaneng ya rena.
SAPS, Kgoro ya Merero ya Selegae (DHA) le Balekodi ba Bašomi ba tla šoma mmogo go tanya bao ba tshelago melao ye e lego gona ya bofaladi, bašomi, le ye mengwe.
Bengmošomo bao ba thwalago batšwantle ntle le go ba nyaka divisa tšeo di nyakegago ba tla lebagana le letsogo la molao ka botlalo. Go tiiša phethagatšo, re tlo thwala balekodi ba bašomi ba tlaleletšo ba 10 000 ngwaga wo.
Ge re tšwela pele go tla ka dikimollo tše, re gapeletša gore melao ya naga ya rena e swanetše e obamelwe ke bohle.
Re ka se ke ra dumelela ditiro tša bosenyi le tše dingwe tša go roba molao tšeo di lebišitšwego go batšwantle.
Ga go na motšwantle yo a swanetšego a thibelwe ka tsela yeo e sego molaong go fihlelela ditirelo tša setšhaba, go balwa le dikolo le mafelo a tlhokomelo ya maphelo.
Gore re age Afrika Borwa ye e tiilego, re hloka go ba le mmušo wo o nago le maitshwaro a mabotse, o kgonago ebile o hlabollago.
Mmušo wo o kgonago o hloka bahlankedi ba setšhaba bao ba ikgafilego ebile ba nago le nnete, ebile ba nago le mabokgoni a maleba le maikemišetšo ao a tibilego a go hlankela.
Mo ngwageng wo o fetilego re fetišitše melao ye meswa ya go dira gore Tirelo ya Setšhaba e be ya seprofešenale.
Molaokakanywaphetošwa wa Tirelo ya Setšhaba o tlo šireletša go thwalwa ka mešomong ye bohlokwa kgahlanong le go tsenatsenwa ke dipolotiki gape le go netefatša gore batho bao ba kgonago ebile ba nago le mangwalo a maleba ba thwalwa maemong a godimo go ya le ka phihlelelo ya dinyakwa tša mošomo.
Ditekolo tša mokgwa wa go phela di dirilwe gore e be tša kgapeletšo go bahlankedibagolo ba setšhaba, gomme di fihleletše tatelomolao ya 93% go phatlalala le dikgoro tša mmušo ngwaga wa go feta.
Re hloma lenaneo la bosetšhaba go ngwadiša melato ya kgalemo go phatlalala le magoro a mmušo. Se se tlo thibela batho bao ba lebaganego goba ba šetšego ba fetile magatong a kgalemo gore ba thwalwe go gongwe ka mmušong.
Re tšwela pele go kaonafatša pušo le mokgwatšhomo wa dikgwebo tša mmušo (di-SOE) tše bjalo ka Eskom, Transnet, Denel, Prasa le tše dingwe tše ntšinyana.
Se se akaretša phethagatšo ya dinyakwa tšeo di hlakilego tša go thwalwa go netefatša gore baetapele ba ditheo tše ba na le mangwalo le maitemogelo a maleba.
Re tlo tšwela pele go šoma legato ka legato gore re fihlelele sekai sa bosetšhaba sa go laola phothefolio ya di-SOE tša rena gore re kgone go tla ka melao, go kaonafatša pušo le go netefatša gore tšhelete e šoma ka maleba le go swarelela nako ye telele gore di fihlelele merero ya tšona.
Se se akaretša go phetha Molaokakanywa wa Bosetšhaba wa Dikgwebo tša Mmušo wo o sepelelanago le mokgwa wo.
Re tla šomiša phetošo ya titšithale bjalo ka tšwetšopele ya kgolo, kakaretšo ya bohle le kabo ya ditirelo ye e phethagetšego.
Ngwaga wo DHA e tlo tsebagatša Karata ya Boitsebišo ya Titšithale go kgontšha tšhomišo ye e bolokegilego ebile e lotegilego ya ditirelo tša titšithale bakeng sa Maafrika Borwa ka moka.
Re tlo fetola dilaesense tša go otlela go ba tša titšithale, disetifikeiti tša Marematlou, le ditirelo tša Ofisi ya Mohlokomedi wa Mafa. Badudi ba tlo kgona go tlatša ditatamente tša sephodisa inthaneteng, gomme le maswanedi a go bona gore motho a ka hwetša mphiwafela wa SASSA a ka kgona go lekolwa inthaneteng.
Ditirelo tše ka moka di tlo ba gona polatefomong ya MyMzansi.
E se kgale Moafrika Borwa yo mongwe le yo mongwe o tlo kgona go fihlelela bontši bja ditirelo tšeo ba di hlokago ntle le go etela ofisi ya mmušo goba go tlatša diforomo ka letsogo.
Ngwageng wo fela, makala a makgolokgolo a dipanka bjale a tlo kgona go tšweletša Dikarata tša Boitsebišo le diphasepoto, gomme se se tlo fokotša methaladi ye metelele le dinako tša go ema tše ditelele.
Re tlo šoma gape le setšhaba go netefatša gore ditšhireletšo le ditokelo tša badudi di a lotwa ka phetogokgolo ye ya titšithale.
Gore Afrika Borwa e tie, kontinenete ya Afrika e swanetše e be le khutšo ebile e swanetše e atlege.
Go tšwetšapele dikokwane tša Molaotheo wa rena, kontineneta ya Afrika, go tšwetšapele dikgahlego tša rena tša bosetšhaba, re hloka lefase leo le swarelelago, le lokilego ebile le akaretšago bohle.
Mo lefaseng leo le fetogago ka lebeleo, Afrika Borwa e tloga e tieletše dikokwaneng tšeo di bego di hlaloša Bopresidente bja rena bja G20 le go ba motheo wa Pholisi ya rena ya Dinagadišele: Botee, Tekatekano le Tshwarelelo.
Ka maemo a rena ka go Kopano ya Afrika (AU) le Mokgatlo wa Tlhabollo ya Setšhaba sa Borwa bja Afrika (SADC), re tšwetšapele kopantšho ya selete, khutšo le go tielela.
Re šomiša dikamano tša rena tša boditšhabatšhaba go thekga ditlapele tša ikonomi tša ka mo nageng, go akaretša tšweletšontši, kaonafatšo ya ikonomi le kgolo ya diromelwantle.
Re kgatha tema ka phethagatšong ya Lenaneo la Kgwebišano ye lokologilego ya Kontinente ya Afrika go oketša kgwebišano magareng ga dinaga tša Afrika, go tšwetšapele phetolelaintasetering le go hlola mešomo.
Ditheo tša Afrika Borwa – dipanka tša rena, balemi le batšweletšintši – di tla ba baabi bao ba di etilego pele mmarakeng wa Afrika wa batho ba dibilione tše 1.4 bao go bona palo ya batho ba go šoma e tlo menaganago gabedi mo mengwageng ye 25 ye e tlago.
Re aga dikamano tša go re hola bohle le dinaga ka moka ge go etla go tekatekano le tlhompho.
Mo lefaseng leo dinaga tše maatla gantši di kgantšhago maatla a tšona le khuetšo go dinaga tšeo di se nago maatla, boikgafo bja naga ya rena bja go ba naga yeo e ikemego ebile e ipušago bo bohlokwa kudu. Ga bo hloke go rerwa.
Re tla re tiile go boikemo bja rena re be re tšwetšepele dikgahlego tša rena, dikokwane le ditokelo tša batho ba gaborena.
Re tloga re tiišitše ge re re re tla tšwela pele go hlompha ditokelo le boikemo bja dinaga tše dingwe, efela re swanetše re tiišeletše gape gore re ka se dumele bomphenyašilo go rena go tšwa nageng efe goba efe.
Re tla hlama dikamano tše tiilego le dinaga tšeo di naganago fo swana le rena go oketša kgotlelelommogo ya rena go ditšhitišo tša lefase.
Ka go tšea thuto go tšwa go Bopresidente bja rena bja G20, bjoo bohle ba hlatselago gore bo ile bja atlega, re tla tšwela pele go tšwetšapele ditlapele tša Borwa bja Lefase.
Tšona di akaretša kgolo, kimollo go sekoloto, magato ka klaemete, phetošo ya ditheo tša mmušo lefaseng, le go hlatswa diminerale tše bohlokwa di sa le mothopong.
Ka go ithuta go tšwa mošomong wa Komiti ye Ikgethilego ya G20 go tšaTekatekano Lefaseng, re šoma le bašomimmogo ba rena ba boditšhabatšhaba go tlo hloma Phanele ya Boditšhabatšhaba go tša Tekatekano ya Bong.
Ye ke kokwane ye bohlokwa ya maitapišo a lefase go fokotša go se lekalekane ka gare ga dinaga, le magareng ga dinaga. Re tla tšwela pele go hlohleletša tšhomišano ya dinaga le go matlafatša botseta bja botho.
Afrika Borwa e tšwela pele go ba lentšu leo le hlakilego ebile le sa fetogego la molao wa boditšhabatšhaba, toka le ditokelo tša botho.
Afrika Borwa e tla tšwela pele go thekga thibelo ya dithulano le maitapišo a go tliša khutšo a Ditšhabakopano (UN), AU le SADC. Re ikgantšha ka kgathotema ya mašole a Afrika Borwa ka mererong ya go hlola khutšo ka dikarong tše ntši tša kontinenete ya Afrika e sa le go tloga mola temokrasi e thomago.
Re kgopetše UN go re dumelela go ntšha mašole a rena go tšwa Thomong ya UN ka Democratic Republic of the Congo ka morero wa go kopantšha Sešole sa rena.
Re ka se ke ra ipona re le bao ba lokologilego mola batho ba Palestine, Cuba, Sudan, Western Sahara le dikarolong tše dingwe ba sa tlaišwa ka go tšeelwa naga, go gatelelwa le ka dintwa.
Maafrika Borwa a gešo,
Setšhaba sa gaborena se fihlile sehloeng.
Re tlogela sehla se boima gomme re tsena sehleng sa katlego le kgolo.
Re dirile tše ntši go fenya ditlamorago tša go gogwa ga mmušo ka nko, leuba la COVID-19, dikgaruru tša phatlalatša tša 2021 le mafula ao a sa tšogo feta.
Bjale re na le kholofelo le bonnete bja bophelo bjo bokaone bakeng sa bohle.
Kgatelopele ye re e dirilego mengwageng ye mehlano ye e fetilego e re fa kholofelo le tlhohleletšo. E bontšha seo re kgonago go se fihlelela ge re šoma mmogo. Ye ga se nako ya go panolla ra leseletša.
Ye ke nako ya gore Maafrika Borwa ka moka a be karolo ya go iša naga ye pele.
Ngwaga wa go feta re ile ra tsena sehleng se seswa sa temokrasi ya rena ka go tsebagatša Poledišano ya Bosetšhaba kopanong yeo e kopantšhitšego Maafrika Borwa go kgabaganya naga, ao a emelago dikarolo ka moka tša setšhaba.
Ngwaga wo, tshepedišo ya Poledišano ya Bosetšhaba e tla phatlalala le Afrika Borwa, e fihlelele setšhaba se sengwe le se sengwe, sekolo se se sengwe le se sengwe, yunibesithi ye nngwe le ye nngwe, le karolo ye nngwe le ye nngwe ya setšhaba sa gaborena.
Ka tlase ga tlhahlo ya Sehlopha sa Batsebalegi ba Ikgethilego, seo se nago le Maafrika Borwa ao a tsebegago ebile a hlomphegago, ka boetapele bja Komititaolo ye e akaretšago bohle, dipoledišano tše tša setšhaba di tlo fa badudi ba naga ye monyetla wa go tšweletša dingongorego tša bona, ditumo tša bona le dipeakanyetšo tša bokamoso bja bona.
Dipoledišano tše tša setšhaba di tlo fihla sehloeng ka Kopano ya Bosetšhaba moo dipoledišano tše ka moka di tlo kopantšhwago go hlaloša magato ao re swanetšego go a tšea go aga Afrika Borwa ye kaone. Dipoledišano tše di tlo hlahla go hlongwa ga kokwane ya bosetšhaba yeo e feletšego mmogo le legato la go latela la Leano la Tlhabollo la Bosetšhaba le ka morago ga 2030.
Ge re bopa tumelelanokakaretšo ye, re swanetše re se tšee thuto go dikokwane tša bohle tša Molaotheo wa rena fela, eupša le go maatla a go kopantšha batho a dipapadi tša rena le go fapafapana ga setšo sa rena seo se humilego.
Ge re le gare re keteka bao ba fihlilego malekelekeng a katlego lefaseng ka bophara, re swanetše re leboge ka fao dipapadi le ditiro tša setšo di agago setšhaba seo se kopanego.
Ka go šomiša moya wa basadi ba 1956, wa baswa ba 1976 le Molaotheo wa Afrika Borwa wa 1996, ngwaga wa 2026 e swanetše e be ngwaga wa phetogo ye kgolo.
Wo e swanetše e be ngwaga wo re dirago gore Afrika Borwa e tie le go feta. Re swanetše re lokiše mmušo wa selegae. Re swanetše re lwantšhane le bosenyi, bomenetša le go tsošološa tshepo ka lenaneong la toka ya go amana le bosenyi. Re swanetše re hlole mešomo le lephelo le lekaone bakeng sa Moafrika Borwa yo mongwe le yo mongwe, gomme ebile re swanetše re age mmušo wo o šomelago batho.
Godimo ga tšeo ka moka, re swanetše re netefatše gore go phagamela godimo mo go phagamiše Moafrika Borwa yo mongwe le yo mongwe.
Ge ikonomi e gola, e swanetše e akaretše le bao ba phetšego ka ntle ga yona mengwagangwaga.
Ntwa ya rena kgahlanong le bosenyi e swanetše e kwagale ka makeišeneng le ka mafelong a mekhukhu, mmogo le ka disapapong.
Dikolo le maokelo a rena a swanetše a se khethologanye bao ba yago go ona.
Ka tsela ye re ka kgona go aga setšhaba seo se tiilego, se kgotlelelago ebile se lekalekanago – seo se kgonago go ema sa tia gareng ga dinaga tša lefase.
Ke nnete re kgonne go fetola dilo. Gabjale re swanetše re lebelele pele gomme re tšwele pele ka lebelo.
Ke a leboga.
