Mulaedza wa nga ha Tshiimo tsha Lushaka nga Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa

Ḽavhuṋa, 12 Luhuhi 2026, Cape Town City Hall

Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka (NA), Mufumakadzi Vho Thoko Didiza;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka (NCOP), Mufumakadzi Vho Refilwe Mtshweni-Tsipane; 
Phresidennde wa kale wa shango ḽa Afrika Tshipembe, Vho Kgalema Motlanthe;
Mudzulatshidulo wa kale wa NCOP, Vho Amos Masondo; 
Mudzulatshidulo wa kale wa NCOP, Dokotela Vho Naledi Pandor; 
Ṋeḓorobo wa Ḓorobo ya Kapa, Alderman Vho Geordin Hill-Lewis,
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Vharangaphanḓa vha Sialala na vha Lushaka lwa Ma Khoisan ya Lushaka, Khosi Vho Thabo Seatlholo; 
Isithwalandwe Seaparankoe, Vhomme Sophie de Bruyn;
Phresidennde wa Contralesa, Khosi Vho Mathupa Mokoena;
Miraḓo ya Phalamennde;
Vhalangavunḓu vha Mavunḓu ashu; 

Vhahashu.

Miṅwaha ya 70 yo fhiraho, zwigidi na zwigidi zwa vhafumakadzi u bva kha mirafho yoṱhe nga u fhambana hayo vho matsha vha tshi ya fhaḽa Union Buildings, mbilu dzavho dzi tshi khou divhitha nga ndivho nthihi.

Vho ḓiṱama nga vhuḓiimiseli na tsheo ye vha dzhia, vhafumakadzi avha vho pfukekanya hoṱhe he mapholisa vha vha vho vala khathihi na konḓelela u tambudzwa.

Nga ipfi ḽi pfalaho nahone ḽi re khagala, vho amba uri:

“A ri nga neti u vhuya u swika ri tshi swikela pfanelo dza vhuthu dza ndeme ri tshi itela vhana vhashu, mbofholowo, khaṱulokwayo na tsireledzo.”

Ri humbula tshifanyiso tsha maanḓa mahulu tsha Vho ​​Lilian Ngoyi, Vho Helen Joseph, Vho Sophie de Bruyn na Vho ​​Rahima Moosa musi vho hwala phethisheni dze dza vha dzo ḓadza zwanḓa dze vha vha vha tshi khou ya u dzi kudza henefho muṋangoni wa Minisṱa Muhulwane vhe vha vha vha songo vhuya vha ḓiimisela u ṱangana navho.

Phethishini iṅwe na iṅwe ye vha i ṋetshedza yo vha i na tshileme tshihulwane tsha zwa vhulamukanyi, iṅwe na iṅwe ya tsaino dzi swikaho 100 000 dze vha kona u dzi kuvhanganya yo vha i tshi sumbedza lutamo lwa mbofholowo na ndingano.

Lwa mithethe ya 30, vhafumakadzi avho vho swika he vha sokou ima henefho kha zwiṱepisi zwa Amphitheatre vho fhumula, vha sa khou imba kana u amba.

Zwivhumbeo izwo zwa vhafumakadzi avha musi vho sokou ima vho fhumula, zwo sumbedza u ḓiimisela havho na u ḓikumedzela kha zwa tshanduko.

U fhumula havho zwo sumbedza vhuṱungu vhuhulwane ha vhuḓipfi khathihi na u hanganea ho vhangwaho nga u tsikeledzwa nga fhasi ha sisṱeme ya khethululo nga muvhala.

U fhumula havho zwo sumbedza vhuṱungu na u vhaisala he vha vha vha tshi khou hu pfa zwenezwo musi vhe kha nndwa ya u lwela khaṱulokwayo na ndingano.

U fhumula havho ho vha ha tshifhinga tshilapfu lwe ha vhilaedza vhaofisiri vha muvhuso wa tshiṱalula vhe vha vha vho sokou vha lavhelesa.

Nga tshenetsho tshifhinga tsha musi ho fhumuliwa, vho sumbedza ḽifhasi ḽoṱhe uri a ho ngo vha u ṱavha mikosi nga mbiti, fhedzi ho vha u dzika vho ḓiimisela, he ha sudzulusa dzithavha.
Nga murahu ha u fhumula ho mbo ḓi vha na u imbiwa ha luimbo lune zwazwino lwa vha na bvumo vhukuma lwe lwa vha tshipiḓa tsha ḓivhazwakale yashu ya nndwa ya mbofholowo, lu sumbedzaho mushumo muhulwane we wa itwa nga vhafumakadzi kha nndwa ya u lwa na muvhuso wa khethululo:

“Wathint’ abafazi, wathint’ imbokodo. You strike a woman; you strike a rock”.

Hu pfi luimbo ulwu lwa vhafumakadzi lwo vha lu tshi khou unga na dziphatshisi dzoṱhe dza fhaḽa Union Buildings, lwe zwa shandukisa iyo ofisi khulwane ya vhurangaphanḓa ha muvhuso ya vho vha luvhanḓe lwa mugwalabo, he vhuḓiimiseli ha imedzana na maanḓa.

Madekwana ano, ri pfa ro hulisea vhukuma nga u vha hone vhukati hashu ha Vhomme Sophie de Bruyn, muṅwe wa vharangaphanḓa vha mumatsho wonoyo khathihi na u vha muhali wa nndwa yashu ya mbofholowo.

Vhone na vhaṅwe vhafumakadzi vhanzhi vhe vha vha vho ḓikumedzela vhukuma kha nndwa yashu ya mbofholowo vha khou ri humbudza uri vhafumakadzi vho ḓi dzula vhe phanḓa kha zwa u bveledza tshanduko, vho ḓiimisela u imedzana, u amba na u sa vhuya vha humela murahu kha nndwa ya u lwela uri hu vhe na vhulamukanyi ho teaho.

U pembelela vhuṱambo uvhu, ndi khou vha humbela uri vha takuwe vha ime vha vhandele zwanḓa vhafumakadzi vhe vha matsha vha tshi ya fhaḽa Union Buildings nga ṅwaha wa 1956 khathihi na vhaṅwe vhafumakadzi vhoṱhe vha shango ḽashu vhane vha khou bvela phanḓa na u lwela pfanelo dza ndeme dza mbofholowo, vhulamukanyi na tsireledzo.

Ho no fhela miṅwaha ya 50, he nga kwonokwo kuhumbulele kuthihi kwa u gwalaba na u lwela mbofholowo, vhaswa vha Soweto vha bva zwikoloni vha matsha vho livha Tshitediamu tsha Orlando vha tshi khou hanedzana na zwa u kombetshedza u shumiswa ha luambo lwa Afrikaans sa luambo lwa u funza khathihi na sisṱeme ya pfunzo ine ya pfi Bantu Education ye ya vha i tshi vhengwa vhukuma nge ya vha yo tou itelwa vharema fhedzi.

Vhuḓiimiseli havho naho vho vha vha tshi khou livhana na muvhuso u tsikeledzaho nga nḓila ya tshiṱuhu ho pfala ḽifhasini ḽoṱhe nga u angaredza nahone ho ita uri nndwa yashu ya u lwa na zwiito zwa khethululo i thome u vhonwa nga iṅwe nḓila ntswa.

U ḓiimisela na u ḓikumedzela ha vhaswa vha ṅwaha wa 1976 khathihi na ha mirafho ya vhaswa vhe vha ḓo vha tevhela nga murahu, hu khou bvela phanḓa na u ri ṱuṱuwedza.

Miṅwaha ya 30 yo fhiraho, nga ṅwaha wa 1996, Guvhangano ḽa zwa Ndayotewa ḽo ṱanganedza ḽiṅwalo ḽe lushaka lwashu lwa demokirasi lwa thewa khaḽo.

Ndayotewa yashu i sumbedzisa vhuḓiimiseli ha vhafumakadzi vhe vha ḓo matsha vho livha fhaḽa Union Buildings nga ṅwaha wa 1956, vhaswa vha ṅwaha wa 1976 khathihi na vhaṅwe vhadzulapo vhanzhi vha ḽa Afrika Tshipembe u bva kha masia o fhambanaho vhe vha ḓidzhenisa kha nndwa ya u lwela mbofholowo yashu.

Ndi Ndayotewa ine ya sumbedza lutamo lwa vhathu vha Afrika Tshipembe lwa u vha na lushaka lu re na vhuthihi nahone lu re na mulalo; lushaka lwe lwa kudzela kule mbofho dza tsikeledzo khathihi na tshifhinga tsha kale tsha u fhandekana.

Ndi Ndayotewa ine a i khou tou ita fhedzi khuwelelo kha riṋe roṱhe ya uri ri lugise zwithu zwoṱhe zwe zwa vha zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi tshifhingani tsha kale, i dovha hafhu ya ri laedza uri nga zwiṱuku, ri kone u swikela pfanelo dza vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe dza vhudzulo, ndondolomutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya zwa matshilisano, pfunzo na vhutshilo ha khwine nahone vhu bvelelaho kha vhathu vhoṱhe.

Zwazwino,  ri tea u bveledza zwipikwa izwi kha ḽifhasi ḽine ḽa khou shanduka nga u ṱavhanya. Ḽifhasi ḽine khaḽo dzangalelo ḽiṱuku ḽa u ḓiṱoḓela zwau ḽa vho dzhiela vhudzulo zwa u humbulela vhathu vhoṱhe. Ḽifhasi ḽine khaḽo mbambadzo ya vho shumiswa sa tshishumiswa tsha u tsikeledzana na mishushedzo.

Ḽifhasi ḽine khaḽo nungo dza dzhiiwa sa dzone zwithu zwonezwone nahone avho vha re na maanḓa vha kombetshedza avho vha si na nungo uri vha ite nga hune vhone vha funa ngaho. U itela u kona u tshila zwavhuḓi kha ḽino ḽifhasi ḽiswa, ri tea u shumisa nungo dzine ra vha nadzo sa lushaka.

Nungo dzashu dzi bva kha mikhwa yashu. Mikhwa ya u vha na tshirunzi na u lingana, u sa vha na zwiito zwa khethululo nga lukanda na u sa khethulula u ya nga mbeu, u fhambana hashu u ya nga dzitshaka khathihi na vhuvha ha ndeme ha muthu muṅwe na muṅwe.

Dzi bva kha vhathu vhashu, u konḓelela hashu, mafunda ashu, vhuthu na vhuthihi.

Dzi bva kha u ḓikumedzela hashu ho khwaṱhaho ha u tikedza pfanelo dza vhuthu khathihi na u khwaṱhisedza tshirunzi tsha vhathu vhane vho livhana na zwiito zwa u nyefulwa na tshiṱalula kha zwitshavha zwashu, hu tshi katelwa vhathu vha re na vhuholefhali na miraḓo ya tshitshavha tsha LGBTQI+.

Nungo dzashu dzi bva kha u ḓiimisela khathihi na tsheo dze ra dzhia. Dzi bva kha bono ḽine ra vha naḽo khathihi na ṱhuṱhuwedzo.

Nungo dzashu dzi bva kha lupfumo lwashu lwa mupo, minerala i re mavuni ashu khathihi na lupfumo lwa mavu ashu, kha lunako lwa thavha dzashu na maḓanzhe.

Nungo dzashu dzi bva kha zwiimiswa zwashu, zwine zwo khwaṱha nahone zwo ḓiimisa nga zwoṱhe, na kha maitele ashu a demokirasi na mbofholowo zwine zwoṱhe hezwi zwa dzula ngomu hashu.

Nungo na maanḓa ashu zwi bva kha muṅwe na muṅwe washu. Zwi bva kha zwine ra nga kona u zwi swikela musi ri tshi shumisana.

Nungo dzashu dzi bva kha u ṱhonifhana hashu, naho ri tshi nga swika hune ra sa tendelane kha mafhungo o fhambanaho.

Nungo dzashu dzi dovha hafhu dza bva kha vhoramitambo vhashu vha vhanna na vhafumakadzi vhane vha khou bvela phanḓa na u imisela nṱha fuḽaga ya Afrika Tshipembe ḽifhasini khathihi na u ḓisa vhugala kha lushaka lwashu.

Musi ri tshi nga humbula murahu nga ha tshiimo tsha lushaka lwashu, ri nga zwi amba uri ṋamusi ri pfa ro khwaṱha u fhirisa zwe ra vha ri zwone ṅwaha wo fhiraho.

Ikonomi yashu i khou aluwa hafhu, nahone nyaluwo iyi i khou engedzea.

Naho ro vha na nyaluwo ya zwibveledzwaguṱhe zwa fhano hayani kha kotara nṋa nga u tevhekana hadzo, ri a zwi ḓivha uri i khou tea u aluwa nga u ṱavhanya vhukuma u itela uri i kone u swikela khaedu dzashu dza matshilisano na ikonomi.

Ro kona u swikela tshikalo tsha nṱhesa tsha mugaganyagwama muhulwane kavhili nga u tevhekana.

Tshikalo tshashu tsha zwikolodo tsho khwinifhadzea, nzwalelo dzi khou fhungudzea ngeno infḽeisheni na yone i kha vhuimo ha fhasisa kha miṅwaha ya 20.

Ri kha nḓila i re khagala ya u dzikisa zwikolodo zwashu zwa lushaka. Rannda yo khwaṱha musi i tshi vhambedzwa na Doḽa.

Johannesburg Stock Exchange, ine ya vha hone fhethu ha thengiselano ya masheleni huhulwanesa kha dzhango ḽa Afrika, yo shuma nga nḓila yavhuḓi vhukuma kha ṅwaha wo fhiraho.

Nyaluwo iyi i sumbedzisa mvusuludzo ya ikonomi nga nḓila yo angalalaho, fulufhelo ḽa vhabindudzi na u engedzea ha dzangalelo kha mikovhe ya Afrika Tshipembe.

Mbadelo dza zwikolodo dzashu dzo tsela fhasi.

Nga kha fulo ḽa Operation Vulindlela, ro kona u ita mvelaphanḓa khulwane vhukuma kha u engedza tshanduko ya zwa ikonomi khathihi na u vula nḓila dza zwa vhubindudzi na muṱaṱisano.

Ro fhelisa zwa u khaulwa ha muḓagasi nga u sielisana ra dovha hafhu ra kona u fhaṱa sisṱeme ya zwa fulufulu yo khwaṱhaho nahone ine ya kona u konḓelela.

Ro ita mvelaphanḓa khulwane kha zwa u khwinisa kushumele kwa vhuimangalavha hashu khathihi na kha ḽaini dza zwiporo zwa zwidimela zwa u hwala thundu, ri tshi khou engedza nga zwiṱuku tshivhalo tsha thundu dzine dza dzhena na u bva fhano shangoni ḽashu.

Ro vhuedzedza sisṱeme yashu ya zwiporo zwa zwidimela zwa u hwala vhanameli, sa izwi vhunzhi ha vhaṋameli zwazwino vha tshi khou kona u enda vha tshi ya mishumoni vha tshi shumisa zwidimela zwo itwaho fhano hayani – zwine hezwi zwa fhungudza vhukuma masheleni ane vha a shumisa kha zwa vhuendi.

Ri khou shumisa masheleni manzhi vhukuma kha u vusulusa dzibada, maburoho, zwiporo, vhuimangalavha, madamu, fhethu ha fulufulu ḽa muya na ḽa masana a ḓuvha u mona na shango ḽashu nga u angaredza.

Ro sika zwikhala zwi fhiraho 2.5 miḽioni nga kha mbekanyamushumo ya Ṱhuṱhuwedzo ya Mishumo ya Phresidennde, nga maanḓa hu tshi itelwa vhathu vhaswa na vhafumakadzi.

Mbekanyamushumo dza Mishumo ya Tshitshavha yo Engedzwaho (EPWP) na dza Mishumo ya Tshitshavha (CWP) dzi khou bvela phanḓa na u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo kha vhathu vhanzhi u mona na shango ḽashu ḽoṱhe.

Ṅwaha wo fhiraho ho vha na tshivhalo tsha nṱhesa tsha u phasa Maṱiriki kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu, lwe ha vha na tshivhalo tshi fhiraho mbili tshararu tsha vho phasaho nga Batsheḽa vha bvaho kha zwikolo zwa zwitshavha zwo shayaho vhukuma.

Musi ikonomi i tshi khou aluwa, tshivhalo tsha vhathu vha si na mishumo tshi khou thoma u fhungudzea.

Nga u engedza sisṱeme yashu ya tsireledzo ya matshilisano nga kha Gavhelo ḽa zwa Matshilisano ḽa Ṱhaḓulo ya Thambulo (SRD), ro fhungudza tshivhalo tsha vhathu vhane vha khou tshila kha vhushai ha zwiḽiwa.

Ri khou khwaṱhisa milayo yashu ya u lwa na zwiito zwa vhuaḓa.

Shango ḽashu ḽo bviswa kha mutevhe wa u swifhadzwa dzina wa vha Tshigwada tsha Mashumele a zwa Masheleni tshi sedzaho kha zwiito zwa u dzumbetshedza masheleni na u ṋetshedza thikhedzo ya masheleni kha zwiito zwa vhutherorisi

Mushumo we ra u ita u swika zwino wa u fhaṱa hafhu zwiimiswa zwa ndeme nga huswa zwe zwa tshinyadzwa nga tshifhinga tsha zwiito zwa u dzhenelela kha matshimbidzele a muvhuso nga vhathu vha nnḓa, zwazwino u khou sumbedza mvelelo. Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe zwazwino yo dovha hafhu ya vhuyelela u vha maanḓalanga a zwa muthelo a maimo a nṱha ḽifhasini.

Tshiimiswa tsha Vhulanguli ha Ṱhoḓisiso dza nga ha Zwiito zwa Vhuaḓa tshi khou ita mvelaphanḓa kha zwa mushumo wa u sengisa milandu mihulwane. Zwa ndeme vhukuma, ndi zwa uri sisṱeme yashu ya demokirasi i khou aluwa na u khwaṱha.

Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka (GNU) wo sumbedzisa uri zwi a konadzea uri vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe u bva kha mahoro o fhambanaho a zwa poḽotiki vha ṱangane vha vhe tshithu tshithihi u itela uri vha shume vho livha kha adzhenda nthihi ya nyaluwo na mvelaphanḓa.

Ṅwaha wo fhiraho, ro kuvhanganya vharangaphanḓa vha ḽifhasi kha Samithi ya G20 ye ya tshimbila zwavhuḓi vhukuma nahone ye ngayo ra kona u sumbedzisa vhukoni ha shango ḽashu kha vhuimo ha ḽifhasi.

Fulufhelo ḽi khou engedzea vhukati ha vhabindudzi, mabindu na vharengi.

Mvelaphanḓa idzi dzi khou vha hone nga mulandu wa vhuḓiimiseli ha muvhuso woṱhe khathihi na vhadzulapo. Dzi sumbedza zwine zwa nga konadzea musi ri tshi nga shuma nga vhuthihi na ndivho.

Zwazwino, ri na tshikhala tsho khetheaho tsha tshifhinga tsha u shandukisa mbuelo idzi dza vha nyaluwo ine ya vha ya tshifhinga tshilapfu. Naho ho vha na mvelaphanḓa yeneyi, ri tea u fulufhedzea nga ha khaedu dzine ra kha ḓi vha ro livhana nadzo.

Naho ri tshi khou bvela phanḓa, a ri tei u amba kana u vhona gundo nga nḓila yo leluwaho. Ri kha ḓi vha kule na hune ra khou lavhelela u vha hone.

Kha vhunzhi ha vhathu, vhutshilo vhu kha ḓi konḓa. Mishumo i khou ṱahela nahone zwikhala zwa mishumo a zwi swikelei. Vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vha khou vhilaedzwa nga vhugevhenga ha dzikhakhathi na zwiito zwa vhuaḓa.

Vha khou vhilaedzwa nga tshiimo tsha muvhuso wapo na u sa kona hawo u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kha zwipiḓa zwinzhi zwa shango.

Zwihuluhulu, vha khou ṱoḓa mishumo na masheleni ane ngao vha ḓo kona u ṱhogomela miṱa yavho.

Ri nga vha na nungo fhedzi musi ri tshi lingana, musi mvelaphanḓa ye ra i swikela i tshi kovhelwa vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe.

Ndayotewa i khou ita khuwelelo kha roṱhe ya uri ri shume ro livha kha u bveledza tshitshavha tshine mudzulapo muṅwe na muṅwe wa ḽa Afrika Tshipembe a vha na tshikhala tsho teaho tsha u ḓiitela vhutshilo hawe ha khwine; hune ṅwana muṅwe na muṅwe a wana pfunzo yavhuḓi khathihi na tshikhala tsha u shuma na u bvelela.

Tshitshavha tshine khatsho ra kona u dzhia hafhu murahu fhethuvhupo hashu ha nnyi na nnyi u itela uri ri kone u ṱangana tshiṱaraṱani sa vhathu vhane vha lingana. Tshine khatsho muvhuso wa shumela vhathu ngeno avho vhane vha ḓidzhenisa kha zwiito zwa vhuaḓa vha tshi ḓo tea u ṱangana nazwo.

Uyu mulaedza wa nga ha Tshiimo tsha Lushaka (SoNA) u bvisela khagala vhukando he ra vhu dzhia u tou bva ṅwaha wo fhiraho khathihi na maga ane ra ḓo a dzhia ṅwaha uno u itela u bveledza zwipikwa zwa ndeme zwa muvhuso wa GNU.

Zwipikwa izwi ndi: 

Tsha u thoma, u ṱuṱuwedza nyaluwo yo katelaho na u sika mishumo.

Tsha vhuvhili, u fhungudza vhushai na u lwa na mitengo ya zwirengwa zwa ḓuvha na ḓuvha i re nṱha. Tsha vhuraru, u bveledza shango ḽi re na vhukoni, mikhwa yavhuḓi nahone ḽi bvelaho phanḓa.

Madekwana ano, ri khou sumbedzisa khagala mushumo une ra tea u ita roṱhe u itela u bveledza zwitshavha na lushaka lwo khwaṱhaho.

Ri sumbedzisa mushumo une ra tea u u ita roṱhe u itela u fhaṱa shango ḽa Afrika Tshipembe ḽine ḽa bvelela zwavhuḓi, ḽi katelaho, ḽi re na mulalo, ḽa vhuthihi nahone mafheleloni ḽine ḽa vha na ndinganaho.

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhaho ḽi tea u vha fhethu ho tsireledzeaho nahone hu re na vhutsireledzi.

Tshinyalelo i vhangwaho nga vhugevhenga i elwa nga matshilo o lozweaho na vhumatshelo ho tumulwaho tshifhinga tshi sa athu swika. I dovha hafhu ya pfala na kha nyofho dzine dza vha hone zwitshavhani zwashu khathihi na nga nḓila ine mabindu a timatima ngayo u bindudza fhano.

Vhana fhano kha vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela vha ḓiwana vho tangwa nga zwigidi zwa nndwa dza dzigennge. Vhathu vha khou pandelwa miḓini yavho nga vhabwi vha migodi vha siho mulayoni ngei Kagiso vunḓuni ḽa Gauteng. Vhafumakadzi vha vhulahwa nga vhafarisi vhavho mahayani avho. Fhethu hune ha khou fhaṱiwa hone hu khou swika hune ha valwa nga zwigevhenga.

Hezwi zwi tea u shanduka nahone zwi ḓo shanduka.

Vhugevhenga ho tou dzudzanywaho zwazwino ndi hone mishushedzo ya tsinisa kha demokirasi yashu, zwitshavha zwashu na mveledziso ya ikonomi yashu.

Tshipikwa tshashu tshihulwane uno ṅwaha ndi u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhugevhenga ho tou dzudzanywaho khathihi na zwigwada zwa vhugevhenga ri tshi khou shumisa thekhinoḽodzhi, vhusevhi na maitele a u tevhedza mulayo o ṱanganelaho.

Ri ḓo lwa na vhugevhenga ho tou dzudzanywaho nga u ṱanganya vhusevhi kha vhuimo ha lushaka, u ṱalusa zwigwada zwa vhugevhenga zwine zwa vha zwa ndeme khathihi na u rumela zwigwada zwa vhudzheneleli zwo tou topolwaho zwa masia o fhambanaho zwo sedzaho kha u fhaladza nethiweke dza vhugevhenga.U itela u khwaṱhisa nndwa yashu ya u lwa na khakhathi dza dzigennge, ndi khou rumela Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afrika Tshipembe (SANDF) u tikedza mapholisa, sa zwe ra zwi ita nga nḓila ye ha vha na mbuelo khulwane musi ri tshi rumela mmbi u lwa na zwiito zwa u bwa migodi zwi siho mulayoni.

Ndo ṋea ndaela Minisṱa vha Mapholisa na SANDF ya uri vha bveledze pulane ya maano ine mmbi dzashu dza tsireledzo dza ḓo tea u rumelwa ngayo kha maḓuvha a si gathi a ḓaho ngei vunḓuni ḽa Kapa Vhukovhela na ḽa Gauteng u itela u lwa na khakhathi dza dzigennge khathihi na zwiito zwa u bwa migodi zwi siho mulayoni.

Sa zwine zwa ṱoḓea nga Ndayotewa, ndi ḓo ḓivhadza NA na NCOP malugana na tshifhinga, fhethu hune maswole ashu a ḓo rumelwa hone na uri zwi ḓo ḓura masheleni mangafhani.

Ri khou tea u dzhia vhukando u itela u fhelisa khakhathi dza dzigennge fhano shangoni ḽashu.

Nga tshenetsho tshifhinga tshithihi, ri khou thoma u shumisa pulane dzo ṱanganelaho dza u tandulula zwivhangi zwihulwane zwa vhugevhenga nga u shumisa maga o dzudzanywaho kha zwitshavha zwoṱhe, u bva kha mavhone a zwiṱaraṱani u ya kha tswikelo ya tshumelo dza matshilisano.

Ri khou ya u lwa na vhugevhenga ha zwigidi nga u leludza milayo na maitele a u wana ḽaisentsi, u vha na u rengisa zwigidi na zwihali. Ri ḓo engedza maitele a u tevhedzwa ha milayo ya zwigidi ine ya vha hone zwazwino.

Ri khou rumela mapholisa manzhi nga kha u tholwa ha vhaṅwe vhaofisiri vha mapholisa vha u engedzedza vha swikaho 5 500 ṅwaha uno, hune ha vha u engedza kha vhaofisiri vhaswa vha 20 000 vhe ra vha ḓivhadza kha SoNA dzo fhiraho.

Ri khou dovha hafhu ra tandulula thaidzo dza mishushedzo ye ya ḓiswa nga u dzhena ha thundu dzi siho mulayoni na dzine dza si vhe dza vhukuma kha zwa mishumo na nḓowetshumo dza ḽa Afrika Tshipembe.

Ri khou thoma Mbekanyamushumo ya Lushaka ya u Thithisa Ikonomi i siho Mulayoni ine ya ṱanganya mazhendedzi a ndeme a muvhuso na vhaṅwe vha kwameaho, hu tshi katelwa na sekithara ya phuraivethe.

Nga kha u shumiswa zwavhuḓi ha maitele a tsenguluso ya datha na Vhuṱali ha Inthanete, ri ḓo sedza kha sekithara dzi re na khombo khulwane u fana na ya mafola, zwivhaswa, halwa na zwiṅwe zwibveledzwa zwine zwa si vhe zwa vhukuma.

Zwa u thetsheleswa ha Khomishini ya Ṱhoḓisiso ya Madlanga zwo bvisela khagala zwiito zwa vhuaḓa zwo andaho kha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) na miṅwe mihasho ya Mapholisa a Metro nga kha zwiito zwa u shumiswa ha maanḓa nga nḓila mmbi.

Hezwi ri nga si kone u zwi konḓelela. U tevhedzwa ha mulayo ho ḓitika nga tshumelo ya mapholisa ine ya vha na vhuḓifari havhuḓi, ine ya fhindula nahone ine ya wanala ngomu kha zwitshavha zwine ya zwi shumela.

SAPS yo vhumba tshigwada tsha mushumo tsha u vhona uri ṱhoḓisiso dzine dza khou bva kha Khomishini ya Madlanga dzi khou itwa nga u ṱavhanya nahone hu si na u dzhenelela.

Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Muvhuso ḽi ḓo ṱola hafhu Vhulanguli ha Nṱha kha mihasho ya SAPS na ya Mapholisa a Metro. Maitele aya a u ṱola a ḓo katela odithi dza nḓila ya matshilele.

Sa zwe ra zwi ita nga nḓila yavhuḓi kha khomishini dzo fhiraho, ri ḓo shumisa themendelo dza Khomishini ya Madlanga u ita tshanduko dzine dza ḓo vha na mbuelo khulwane.

Ro ḓiimisela uri mawanwa a khomishini na themendelo dza hone zwi vhee mutheo wa tshanduko khulwane kha sisṱeme yashu ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga.

Ri na fulufhelo ḽa uri nungo hedzi dzi ḓo bvelela ngauri vhunzhi ha vhaofisiri vha mapholisa vho ḓikumedzela kha u tikedza mulayo na u shumela vhathu vha shango ḽa Afrika Tshipembe nga mafulufulu.

Ri tshi khou ṱuṱuwedzwa nga u shuma zwavhuḓi ha fulo ḽa Operation Vulindlela kha u ṱuṱuwedza tshanduko ya ikonomi, ri ḓo shumisa maitele a fanaho a u bveledza maga maswa a tshandukiso ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ane a shuma zwavhuḓi.

Hezwi zwi ḓo fhelisa vhugevhenga ho tou dzudzanywaho, zwiito zwa vhuaḓa na mbambadzo ya zwiṱhavhane zwi siho mulayoni hu tshi shumiswa tshigwada tsho tou vhumbelwaho u shuma na zwenezwo ngomu Ofisini ya Phresidennde u itela u vhona uri tshanduko dzi khou thoma u tevhedzwa kha sisṱeme yoṱhe nga u angaredza.

Ri khou dovha hafhu ra bvela phanḓa na u khwaṱhisa nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhuaḓa nga u khwaṱhisa zwiimiswa zwi ngaho Yunithi ya Ṱhoḓisiso dzo Khetheaho (SIU), Maanḓalanga a zwa Vhutshutshisi a Lushaka (NPA) na Vhulanguli ha Ṱhoḓisiso dza Vhugevhenga ha Ndeme (DPCI/Hawks).

Ri ḓo khunyeledza maitele a muvhuso kha themendelo ya Khoro ya Vhueletshedzi ha zwa u Lwa na Zwiito zwa Vhuaḓa ha Lushaka (NACAC) nga ha u vhumbiwa ha tshiimiswa tsha tshoṱhe, tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsha u lwa na zwiito zwa vhuaḓa.

A ri nga ḓo ṱanganedza zwa u wana uri avho vhane vha amba nga ha zwiito zwa vhuaḓa vha a tovholwa na u salwa murahu.

Mulayotibe wa Tsireledzo ya Tsevhi u ḓo ḓivhadzwa Phalamenndeni. Zwiṅwe zwa zwine wa ḓo zwi ita, hu ḓo vha u ita uri zwiito zwa ndifhedzo zwi dzhiiwe sa vhugevhenga khathihi na u ṋetshedza thikhedzo ya muhumbulo, ya mulayo na ya masheleni kha tsevhi.

Hu ḓo vha na u lavhelesa ho khetheaho kha u dzudzanya hafhu sisṱeme yashu ya u renga thundu na tshumelo muhumbulo muhulwane u wa u fhelisa zwiito zwa vhuaḓa.

Muoditha-Dzheneraḽa wa Afrika Tshipembe (AGSA) vho vhiga uri vhunzhi ha zwiwo zwa zwiito zwa vhuaḓa zwi wanala kha sisṱeme ya u renga thundu na tshumelo. Ri nga si kone u tendela zwiito izwi zwi tshi bvela phanḓa, ngauralo ri tea u dzhia vhukando.

Maga a ḓo katela u shumiswa ha thekhinoḽodzhi na u khunyeledzwa ha mulayo muswa wa Mulayo wa Thengo ya Thundu na Tshumelo wa Muvhuso vhukati ha ṅwaha wa 2026.

Ri nga si kone u lwa na zwigevhenga zwo dzudzanyeaho nga nḓila ya vhulenda. Ri tea u shuma nga nḓila ya u sa konḓelela nahone ri ite uri mulayo u tevhelwe nga nḓila yo fhelelaho.

Mulaedza uyu u tea u tou pfala zwavhuḓi: a hu nga ḓo vha na u hangwelwa kha zwiito zwa vhuaḓa na vhugevhenga.

Nga nnḓa ha zwiito zwa vhugevhenga, maḓi na one zwazwino a khou vha thaidzo khulwane vhukuma kha vhunzhi ha vhathu fhano kha ḽa Afrika Tshipembe, u bva kha ḓorobo khulwane dzi ngaho Johannesburg u ya kha ḓorobo ṱhukhu dzi ngaho Knysna na vhupo ha mahayani u fana na ngei Giyani.

Roṱhe ro kona u vhona vhuṱungu he vhathu vhashu vha vhu sumbedza musi vha tshi khou ita misumbedzo kha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vunḓu ḽa Gauteng. Migwalabo iyi yo ṱuṱuwedzwa nga u hanganea ho vhangwaho nga mulandu wa tswikelo i songo eḓanaho nahone i sa fulufhedzeiho ya tshumelo dza mutheo dzi ngaho maḓi.

Ndo ṋea ndaela Minisṱa vha Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili na vhathusi vhavho khathihi na Minisṱa vha Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Mafhungo a Sialala ya uri vha lavhelese thaidzo ya ṱhahelelo ya maḓi khathihi na u davhidzana na zwitshavha zwashu.

Zwazwino vha hanengei, vha khou ṱalutshedza vhathu nga vhuronwane uri ndi zwifhio zwe muvhuso wo ḓiimisela u ita zwone nga u ṱavhanya u itela u lwa na khaedu dzine vhathu vhashu vha khou ṱangana nadzo.

Vho nnḓivhadza uri phaiphi dze dza vha dzo tshinyala dzi khou lugiswa nahone madamu a khou dovha hafhu u ḓala nga maḓi.

Zwa u sa pulana nga nḓila yo teaho khathihi na u sa ṱhogomelwa zwavhuḓi ha sisṱeme dza maḓi nga vhunzhi ha mimasipala ndi zwone zwivhangi zwihulwane zwa thaidzo dzine ra khou ṱangana nadzo zwazwino nahone ndi zwone zwine zwa ita uri kanzhi bommbi dzi dzule dzi si na maḓi.

A hu tou vha na thandululo ine ya tou vha yoneyone ya u tandulula khaedu iyi ine ya vhangwa nga u kundelwa ha sisṱeme khathihi na miṅwaha minzhi ya u sa londa themamveledziso.

U itela u khwaṱhisedza nḓisedzo ya maḓi lwa tshifhinga tshilapfu, ri khou fhaṱa madamu maswa khathihi na u khwinisa themamveledziso dzi re hone.

Ro ṋetshedza masheleni a fhiraho R156 biḽioni a muvhuso kha mishumo ya themamveledziso dza maḓi na vhuthathatshili kha tshifhinga tsha miṅwaha miraru i ḓaho.

U fhaṱiwa ha Thandela ya Maḓi ya Lesotho Highlands na dziṅwe thandela khulwane dzi ngaho Damu ḽa Ntabelanga, tshipiḓa tsha Thandela ya Maḓi ya Mzimvubu ngei vunḓuni ḽa Kapa Vhubvaḓuvha, hu khou bvela phanḓa, nahone ri kha tshipiḓa tsha u fhedzisela tsha u fhaṱwa ha Zhendedzi ḽa Themamveledziso ya Zwiko zwa Maḓi ḽa Lushaka u itela u langa na u kuvhanganya masheleni ane a ḓo shumiswa kha zwa themamveledziso dza maḓi dza fhano shangoni.

Honeha khaedu ya vhukuma a i khou vha hone kha zwa u wanala ha maḓi, fhedzi i khou vha hone kha zwa u iswa ha maḓi kha dzibommbi dza vhathu.

Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Maḓi u ḓo ri thusa uri ri kone u ita uri vhaṋetshedzi vha tshumelo ya maḓi vha vhe na vhuḓifhinduleli kha kushumele kwavho khathihi na u dzhiulula murahu ḽaisentsi dzavho arali vha tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo iyo ya maḓi.

Arali masipala u sa ṱoḓi kana u sa khou kona u ṋetshedza tshumelo kha vhadzulapo vhawo, tshumelo yeneyo i tea u ṋetshedzwa nga tshiṅwe tshiimiswa tshine tsha nga zwi kona.

Tshanduko idzi dzi ḓo fhelisa zwivhangi zwa thaidzo dza maḓi.

Nga tshifhinga tshiṱuku, ri tea u tandulula thaidzi dzine dza vha hone zwenezwo nga u ṱavhanya henefho hune ha khou ṱanganiwa na thaidzo dza u khauwa ha maḓi.

Miṅwaha miraru yo fhiraho, musi ri tshi khou ṱangana na thaidzo dza u khaulwa ha muḓagasi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ro vhumba Komiti ya Thaidzo dza Fulufulu ya Lushaka (NECC) u itela uri i kone u lavhelesa kha maga a lushaka a u tandulula thaidzo iyi.

Ro kunda zwe zwa vha zwi tshi vhonala sa khaedu i sa konadzei nga u bveledza pulane i re khagala khathihi na u ita uri i shume.

Musi ri tshi khou shumisa maitele a fanaho, zwazwino ri ḓo engedza maga ane ra a dzhia musi hu na thaidzo dza maḓi nga u dzi fhirisela kha Komiti ya Thaidzo dza Maḓi ya Lushaka, ine nda ḓo vha mudzulatshidulo wayo.

Tshiimiswa itshi tshi ḓo ṱanganya ndingedzo dzoṱhe dzine dza vha hone zwazwino dzavha tshiimiswa tshithihi tsho dzudzanyeaho.

Tshi ḓo rumela vhaḓivhi vha zwa thekhinikhala na zwishumiswa u bva kha muvhuso wa lushaka u ya kha mimasipala yo livhanaho na khaedu dza maḓi.

Tshi ḓo vhona uri hu dzhiiwa vhukando nga u ṱavhanya na nga nḓila i bvelelaho u itela u tandulula thaidzo.

U itela u tandulula khaedu nga nḓila yo fhelelaho, a ri nga ḓo lenga u thoma u shumisa maanḓa o bulwaho kha Ndayotewa na kha Mulayo wa Tshumelo dza Maḓi wa ṅwaha wa 1977 u itela u dzhenelela kha mimasipala afho hune zwa vhonala zwo tea.

Ri ḓo hwesa mulandu avho vhane vha sa ite vhuḓifhinduleli havho ha u ṋetshedza maḓi kha vhathu vhashu.

Muvhuso wo no vhea milandu ya vhugevhenga kha mimasipala ya 56 ye ya kundelwa u swikela vhuḓifhinduleli hayo. Zwino ri ḓo dzhia vhukando ha u vhea milandu kha Vhalanguli vha ha Masipala kha vhuimo havho vhone vhaṋe wa u pfuka Mulayo wa Maḓi wa Lushaka wa ṅwaha wa 1998.

Thaidzo ya ndeme ndi ya uri kha vhunzhi ha mimasipala ya meṱro, ḓorobo khulwane na ḓorobo ṱhukhu, mbuelo ya maḓi i khou shumiselwa dziṅwe ndivho nahone hu tou vha masheleni maṱukuṱuku ane o vhetshelwa kha zwa u vusulusa na u ṱhogomela themamveledziso dza maḓi.

U itela u tandulula khaedu iyi, zwi tshi elana na vhuḓiimiseli he ra vhu ita ṅwaha wo fhiraho, ro ḓivhadza nga ha maṅwe masheleni a swikaho R54 biḽioni kha dzimeṱro ane a ḓo shumiswa kha u vusuludza tshumelo dzadzo dza maḓi, vhuthathatshili na muḓagasi.

Hezwi zwi ḓo ita uri mbuelo i bvaho kha u shumiswa ha maḓi i humiselwe murahu kha u lugisa phaiphi, madamu na zwiṱitshi zwa u bomba maḓi.

U khauwa ha nḓisedzo ya maḓi ndi tsumbo ya sisṱeme ya muvhuso wapo ine ya sa khou shuma zwavhuḓi.

Zwazwino hu na mushumo muhulwane wa u vusulusa une wa khou bvela phanḓa wo livhiswaho kha u tandulula thaidzo ya zwivhangi zwa u sa shuma zwavhuḓi kha mimasipala minzhi.

Fhethu hunzhi, ndangulo dza mivhuso yapo a dzi khou shuma zwavhuḓi nahone dzi tshimbidzwa nga nḓila ya tshiḓivhano nṱhani ha nḓivho ya zwa thekhinikhala na vhukoni.

Kha muvhigo wavho wa zwenezwino wa nga ha muvhuso wapo, AGSA vho amba uri muvhuso wapo wo ḓala mafhungo a u sa vha na vhuḓifhinduleli ho teaho, nḓisedzo ya tshumelo i songo eḓanaho, ndaulo ya masheleni na mavhusele ine ya si vhe yavhuḓi, mashumele a tshiimiswa a songo khwaṱhaho na u sa vha na vhudziki nga nḓila yo angalalaho. 

Vho amba uri u itela u fhelisa zwa u tsela fhasi ha muvhuso wapo, zwi ḓo ṱoḓa uri roṱhe ri dzhie vhukando, vhune zwazwino ra khou vhu dzhia.

Musi ri tshi guda kha zwe ra ṱangana nazwo kha miṅwaha ya 30 yo fhiraho, ri ḓo, khunyeledza Nḓivhadzamulayotibe yo vusuluswaho ya nga ha Muvhuso Wapo.

Hezwi zwi ḓo ṋetshedza thandululo dza mashumele a sisṱeme ya muvhuso wapo i shumaho zwavhuḓi. Nḓivhadzamulayotibe i ḓo dovha hafhu ya humbula nga ha nḓila ine muvhuso wapo wa shuma ngayo.

Sisṱeme ya zwino i a konḓa nahone yo ṱanganana, lune ha lavhelelwa uri ndi mimasipala i si gathi ine ya ḓo dzhia vhuḓifhinduleli vhunzhi.

Ri ḓo dzinginya tshanduko khulwane dzine dza dzhiela nṱha ngoho ya uri miṅwe mimasipala i nga dzhia mishumo minzhi u fhira miṅwe, na uri ri tea u vha na maitele o fhambanaho a nga ha maanḓa na vhuḓifhinduleli ha masipala.

Ri khou dovha ra dzinginya uri hu vhe na tshumisano nnzhi dzo dzudzanyeaho vhukati ha mimasipala na zwiimiswa zwa vhurangaphanḓa zwa mvelele na zwa Khoi- San u itela uri hu vhe na vhukwamani ha tshitshavha khathihi na u tandulula thaidzo nga u ṱanganelana.

Ri ḓo vhona uri vhaofisiri vhahulwane kha muvhuso wapo vha khou vha na ndalukano dzo teaho nahone vha khou tholwa hu tshi shumiswa maitele o ḓiimisaho nga oṱhe ane o vhofholowa kha zwa u dzhenelela ha poḽotiki.

Hune mimasipala ya wanala i tshi khou kundelwa, ri ḓo khwaṱhisa vhukoni ha muvhuso wa lushaka ha u dzhenelela nga u ṱavhanya khathihi na u livhisa maga a u khakhulula hu tshi itelwa uri i kone u shumela vhathu vhashu nga nḓila ya khwine.

Tshanduko idzi dzi nga ḓi wanala dzi tshi konḓa. Fhedzi dzi tea u itwa.

Musi tshanduko idzi dza ndeme dzi kati, ri ḓo bvela phanḓa na u thoma u shumisa zwa maitele a thikhedzo yo livhiswaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo nga kha Zwigwada zwa Mushumo zwa Phresidennde zwa nga ha masipala wa eThekwini na wa Johannesburg.

Naho hu na uri ro no vha na mvelaphanḓa yo swikelwaho kha mushumo wa u dzikisa masipala wa eThekwini, zwe hezwi zwa ita uri fulufhelo ḽa vhabindudzi ḽi vhuye murahu, hu kha ḓi vha na zwiṅwe zwinzhi zwine zwa tea u itwa fhaḽa kha masipala wa Johannesburg u itela u tandulula thaidzo ya themamveledziso dzine dza khou wa, ndangulommbi ya masheleni khathihi na u thithisea ha nḓisedzo ya muḓagasi na maḓi.

Hu na vhathu vhanzhi vho ḓiimiselaho vhane vha vha na vhukoni na tshenzhemo vhane vha khou shuma kha muvhuso wapo. Ndi vhuḓifhinduleli hashu u ita hafhu, u dzudzanya hafhu na u ṋetshedza zwishumiswa zwa khwine kha mimasipala u itela uri i kone u ita mishumo yayo.

Sa shango, ri khou ṋaṋa u vha khomboni ya nyimele dza mutsho wo kalulaho.

Vhege dzi si gathi dzo fhiraho, miḓalo ya tshinyalelo khulu ye ya bvelela ngei vunḓuni ḽa Limpopo na Mpumalanga yo vhanga mpfu dza vhathu vha swikaho 45 khathihi na tshinyalelo khulwane vhukuma kha mahaya, zwikolo, dzikiḽiniki na dziṅwe themamveledziso.

U ḓivhadzwa ha miḓalo sa Tshiwo tsha Lushaka zwo ita uri muvhuso wa lushaka na wa vunḓu u rumele masheleni ane a ḓo shumiswa kha zwa u tandulula thaidzo dza ṱhoḓea khulwane dza vhathu vho kwameaho.

Vhahashu,

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhaho ḽi ḓitika nga ikonomi ine ya khou aluwa.

Lwa tshifhinga tsha miṅwaha i fhiraho 15, ikonomi yashu yo vha na nyaluwo ya fhasi.

Zwoṱhe zwine ra khou ita zwazwino zwi khou ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea ya nyaluwo ya ikonomi nga u ṱavhanya nahone yo katelaho u itela u sika mishumo minzhi na mishumo ya maimo a khwine.

U itela uri Pulane ya Mveledziso ya Tshifhinga tsha Vhukati ha Ṅwaha (MTDP) i thome u shuma, Khabinethe yo tendela pulane ya u thoma yo fhelelaho u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo na u katelwa ha vhoṱhe.

Nga kha pulane iyi, ri khou shuma ri tshi itela u vusulusa nyaluwo nga u bveledza nyimele dza uri dzifeme dzi kone u bindudza nga u vha na Muhanga wa Ikonomi Khulwane wo dzikaho, u bindudza kha themamveledziso dzine dza shuma, u bveledza muhanga wa milayo yo teaho ine ya tikedza nyaluwo na u ita uri hu vhe na muṱaṱisano, khathihi na Mbekanyamaitele ya zwa Nḓowetshumo yo livhiswaho nahone i lavhelesaho phanḓa.

Mutheo wa pulane iyi ndi vhubindudzi, nga maanḓa kha themamveledziso dza muvhuso, khathihi na sekithara dza nyaluwo dzi ṱoḓaho vhashumi vhanzhi dzine dza kona u vha na nyaluwo ya tshifhingani tshi ḓaho.

Izwi zwi katela ikonomi ya didzhithala na ya mupo, hune vhaswa vha ḓo wana zwikhala zwa mishumo.

Themamveledziso zwi amba zwinzhi u fhira u sokou bindudza kha zwidina, semende, khonkhiriti na tsimbi. Ndi vhubindudzi kha mishumo, vhubveledzi na nyaluwo.

Lwa miṅwaha minzhi, vhubindudzi ho dzudzanywaho ho vha vhu tshi khou fhungudzea. Zwino zwenezwo ri khou zwi shandukisa.

Muvhuso wo ṋetshedza masheleni a fhiraho R1 ṱhiriḽioni kha miṅwaha miraru u itela u fhaṱa na u ṱhogomela themamveledziso.

Hoyu ndi mukovho muhulwanesa wa lushaka lwawo kha ḓivhazwakale ya shango ḽashu. U ḓo ḓisa tshanduko.

Nga kha Tshikwama tsha Themamveledziso na miṅwe milayo miswa ya vhushaka ha tshumisano vhukati ha muvhuso na phuraivethe, ri khou shumisa modele dza u ṋetshedza masheleni dza musalauno, u fhungudza khombo na u kunga vhabindudzi u itela uri thandela dza zwa fulufulu, maḓi, vhuendi na themamveledziso ya didzhithala dzi itwe nga u ṱavhanyedza.

Ro ḓivhadza bonndo yashu ya u thoma ya themamveledziso u itela u kuvhanganya masheleni a fulo ḽa themamveledziso, ḽe ḽa dzhenelwa nga nḓila yo kalulaho lu fhiraho luvhili.

Khanedzano dzi bvaho kha zwa u thoma u shumiswa ha thandela ndi dzine kanzhi dza lengisa zwa u thoma u shumiswa ha themamveledziso dzo teaho.  

U itela u thivhela tshilengo tshi songo teaho kha thandela dza ndeme, ri ḓo thoma khothe dzo khetheaho dza zwa makwevho dzine dza vha na vhahaṱuli vhane vha tou shuma na zwenezwo khathihi na mutevhe wa khothe wa mafhungo eneo u itela uri hu kone u vha na mvelelo dza tshihaḓu kha mafhungo ane a kwama ikonomi na mveledziso.

Ṅwaha uno, ri ḓo thoma mushumo wa u thoma Khamphani ya Ndaka ya Muvhuso ya phurofeshinaḽa ya u shandukisa zwifhaṱo zwa 88 000 na hekhithara dza miḽioni ṱhanu dza mavu ane a vha a Muvhuso uri hu vhe vhupo ha nyaluwo na mveledziso hu langwaho nga nḓila ya phurofeshinaḽa.

Nga kha fulo ḽa Operation Vulindlela, ri khou shuma ro livha kha u shandukisa tshivhumbeo tsha ikonomi yashu, u lugisa themamveledziso dzashu na u ita uri sekithara dzashu dza muḓagasi, maḓi na zwa vhuendedzi dzi vhe dza maimo a nṱha khathihi na u shuma zwavhuḓi.

Nga murahu ha u kona u fhelisa zwa u khaulwa ha muḓagasi nga u sielisana, zwazwino ri khou tea u shandukisa sisṱeme yashu ya fulufulu u itela uri ri kone u vha na nḓisedzo ya fulufulu lwa tshifhinga tshilapfu.

Lwa miṅwaha ya mahumi, ikonomi yashu yo aluwa nga fhasi ha muḓagasi wa mutengo wa fhasi.

Fhedzi nga murahu, zwiito zwa u dzhenelela ha vhathu vha nnḓa kha ndangulo ya muvhuso, ndangulommbi, u shaya ndondolo yo teaho na thandela khulwane dza mutengo wo kalulaho, ndi zwone zwo itaho uri mutengo wa muḓagasi kha mabindu na vhadzulapo vhashu u vhe nṱha vhukuma.

Zwino, nga tshanduko dzi swikaho kule dzine ra khou dzi ita kha sekithara na nga zwishumiswa zwashu zwinzhi zwa ḓuvha na muya, ri ḓo kona u fhungudza mutengo wa muḓagasi.

Tshanduko dza milayo dzo ita uri hu vhe na vhubindudzi vhuhulwane vhukuma nahone vhune ha khou engedzea kha fulufulu ḽi vusuludzeaho.

Nga ṅwaha wa 2030, nḓisedzo yashu ya fulufulu i fhiraho 40% i ḓo bva kha zwiko zwa fulufulu ḽi sa ḓuri, ḽo kunaho nahone ḽi vusuluseaho.

Ri khou ita uri hu vhe na u lingana u itela u ṱuṱuwedza muṱaṱisano, u itela uri ri si tsha dovha hafhu ra ṱangana na khombo ya u ḓitika nga muṋetshedzi wa tshumelo muthihi musi ri tshi tea u swikela ṱhoḓea dzashu dza fulufulu.

Ri khou dzudzanya hafhu Eskom khathihi na u thoma tshiimiswa tsha phaḓaladzo ya muḓagasi tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe.

Tshiimiswa itshi tshi ḓo vha na vhuṋe khathihi na ndangulo ya ndaka dza u fhirisela muḓagasi nahone tshi ḓo vha na vhuḓifhinduleli ha u tshimbidza maraga wa muḓagasi.

Nga nṱhani ha ndeme ya uyu mushumo wa u dzudzanya hafhu hu tshi itelwa mvusuludzo yo ṱanḓavhuwaho ya sekithara ya muḓagasi, ndo vhumba tshigwada tsha mushumo tsho tou vhumbelwaho zwenezwo zwa u tandulula thaidzo dzo fhambanaho dzine dza elana na maitele a u shandukisa, hu tshi katelwa na tshifhinga tshine mushumo uyo wa ḓo tshi dzhia musi u tshi thomiwa nga fhasi ha NECC. Komiti iyi i ḓo ṋea muvhigo kha nṋe hu sa athu fhela miṅwedzi miraru.

Zwiṅwe hafhu, uno ṅwaha, ri ḓo thoma luṱa lwa u thoma lwa thandela dza phaḓaladzo dzo ḓiimisaho nga dzoṱhe u itela uri hu vhe na vhubindudzi ha phuraivethe kha u engedza giridi yashu ya lushaka.

Ri ḓo shuma kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe u itela u tandulula thaidzo dza u lemelwa ha dzitransifoma, vhuṱumani vhu siho mulayoni na u kundelwa u shuma zwavhuḓi ha zwishumiswa ndivho i ya u fhelisa zwa u fhungudzwa ha muhwalo ṅwaha u ḓaho.

Ro ḓiimisela kha nḓila ye ra i thoma u itela u khwinifhadza sisṱeme yashu ya fulufulu uri i vhe ya musalauno.

Ro thoma u shandukisa kushumele kwa sisṱeme yashu ya zwiporo na vhuimangalavha u itela uri mabindu ashu a kone u swikisa zwibveledzwa zwao kha mimaraga ya ḽifhasi.

Zwazwino ro kona u ita uri vhatshimbidzi vha zwiporo vha phuraivethe vha kone u swikela nethiweke yashu, zwine zwa ḓo ita uri khamphani dzo fhambanaho dza zwiporo dzi kone u ṱaṱisana na u bvisa vhunzhi ha mihwalo dzibadani u ya kha tshiporo.

Nga murahu uno ṅwaha, ri ḓo thoma vhushaka vhuhulwane ha tshumisano ha vhukati ha muvhuso na zwiimiswa zwa phuraivethe kha zwiṱitshi zwashu zwa vhuimangalavha na kha nḓila dza zwiporo nga kha modele wa thendelano une wa tsireledza vhuṋe ha muvhuso ngeno nga thungo hu tshi khou kuvhanganywa vhubindudzi ha phuraivethe na vhukoni.

Nga ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2025, ro khunyeledza vhushaka ha tshumisano na mutshimbidzi wa vhuimazwikepe ha dzitshaka ha u langa Theminala ya Khontheina ya Durban Pier 2, ine ya vha khulwanesa kha shango ḽashu.

Uvhu vhushaka ha tshumisano vhu ḓo ita uri hu vhe na vhubindudzi vhuswa kha zwishumiswa na themamveledziso dza vhuimazwikepe nahone vhu ḓo ita uri fhathu afho hu vhuelele kha maimo a nṱha ḽifhasini.

Ri khou bvela phanḓa na ndugiselo dza u thomiwa ha zwiporo zwa zwidimela zwa luvhilo luhulu fhano Afrika Tshipembe, zwine zwa katela nḓila dzi ngaho u bva fhaḽa ḓoroboni ya Johannesburg u swika Musina, na u bva ḓoroboni ya eThekwini u swika Johannesburg.

Khamphani dzi ṱoḓaho u swika 30 dzo sumbedzisa u ḓiimisela hadzo u shela mulenzhe kha nḓila dza zwiporo zwa zwidimela zwa luvhilo luhulu zwenezwo musi ri tshi anḓadza Khumbelo ya Zwidodombedzwa ṅwaha wo fhiraho.

Ri khou ḓilugisela u rumela Khumbelo ya Makumedzwa, ine ya ḓo ḓivhadza nga ha tshifhinga tshiswa tsha nyendo dza zwidimela zwa tshikhala tshilapfu fhano Afrika Tshipembe.

Ro ḓiimisela u ṱaṱisana kha ikonomi ya ḽifhasi ine ya khou shanduka nga u ṱavhanya.

Mbekanyamaitele yashu ya Nḓowetshumo yo sedza kha masia ane khao ra vha na vhuimo havhuḓi ha muṱaṱisano, hune ra nga kona u sika mishumo na hune ra nga kona u engedza zwivhambadzelwannḓa.

Mbekanyamaitele yashu ya zwa Mbambadzo yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza mveledziso ya tshifhinga tshilapfu, nyaluwo na u khwaṱhisa vhushaka hashu ha tshumisano ha dzitshaka.

Kha ḽifhasi ḽine mashango a khou sedza kha zwa u vha na maitele o fhambanaho a u renga thundu na tshumelo, ri na tshikhala tsha u engedza zwivhambadzelwannḓa zwashu u mona na ḽifhasi.

Ri na ikonomi yo fhambanaho, zwiimiswa zwa vhumagi zwa maimo a nṱha na muhanga wa milayo yo khwaṱhaho.

Ri khou khwaṱhisa vhukoni hashu ha nyambedzano dza zwa mbambadzo na u ṱanḓavhudza mishumo yashu kha mashango a nnḓa u itela u ṱuṱuwedza vhudipuḽomati ha zwa ikonomi.

Vhukati ha khakhathi kha ikonomi ya ḽifhasi, ri khou tikedza nḓowetshumo dzashu dzo thomiwaho naho musi ri tshi khou ṱangana na thaidzo khulwane dza zwa ikonomi.

Ro ita zwinzhi kha u vusulusa nḓowetshumo yashu ya ferrochrome khathihi na u tsireledza mishumo kha sekithara dzashu dza tsimbi, dzigoloi na dziṅwe dzine dza thola maḓana a zwigidi na zwigidi zwa vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe kha mishumo ya maimo avhuḓi.

Ri khou shumisana na mabindu na vhashumi u khakhulula afho ho khakheaho kha mithelo yashu ya thundu khathihi na u bveledza maṅwe maga a u ḓadzisa a u tsireledza na u alusa mutheo washu wa zwa vhumagi.

Musi ri tshi khou tsireledza mishumo kha nḓowetshumo dzi re khomboni, ro dzula ro lavhelesa kha sekithara dzine dza ḓo ṱuṱuwedza nyaluwo ya tshifhinga tshi ḓaho.

Ri a zwi ḓivha uri ri nga kona u sika mishumo ya maimo a nṱha ya dzimiḽioni kha sekithara dzi ngaho vhulimi, migodi, tshumelo na ikonomi ine ya vhavhalela mupo.

Haya ndi masia ane khao ra nga kona u vha na muṱaṱisano muhulwane. Ri nga vha vha khwinesa ḽifhasini. Sekithara yashu ya zwa vhulimi i khou aluwa nga u ṱavhanya.

U swika zwino, ro no vha vha vhuvhili ḽifhasini nga vhuhulu kha avho vhane vha rumela nnḓa mitshelo ya citrus.

Ri khou vula mimaraga miswa ya zwivhambadzelwannḓa zwashu, u bva kha mitshelo ya citrus na maafukhada u ya kha mavhele, zwifuwo, nḓirivhe na veini.

Nga kha Tshikimu tsha Masheleni tsho Ṱanganelaho, ri tshi khou shumisana na vha Land Bank khathihi na dziṅwe bannga dza zwa makwevho, ro kona u ṋetshedza masheleni a swikaho R7.8 biḽioni a thuso ya vhubveledzi kha vhabveledzi vha vharema.

Ri ḓo rumela vhaṅwe Vhaofisiri vha zwa Vhulimi vha 10 000 u itela u tikedza vhorabulasi na u khwinisa mveledziso ya vhulimi. Hezwi zwi ḓo ḓisa zwikhala zwinzhi kha vhaswa uri na vhone vha ḓo kona u tholiwa kha sekithara ya zwa vhulimi.

Musi sekithara yashu yoṱhe ya zwa vhulimi i tshi khou bvelela, nḓowetshumo ya kholomo ndi ine ṋamusi yo livhana na tshiṅwe tsha zwiwo zwihulwanesa zwa vhulwadze ha khwanḓa na mulomo (FMD) vhune shango ḽashu a ḽi athu vhuya ḽa ṱangana naho.

Vhulwadze uvhu vhu khou tshinyadza ikonomi yashu, zwine zwa khou ita uri hu vhe na nyiledzo dza u vhambadzelannḓa, nyiledzo dza mbambadzo na u tshinyadzwa ha masambi.

Ro dzhia tsheo ya u haela sambi ḽa lushaka ḽa kholomo dza 14 miḽioni. Hezwi zwi ṱoḓa uri ri vhe na khaelo dza 28 miḽioni kha miṅwedzi ya 12 i ḓaho.

Muvhuso u ḓo tshimbidza zwa u wana khaelo zwa ndemesa u itela u vhona uri ri khou wana khaelo dzo teaho kha lushaka lwonolwo lwa vairasi fhano Afrika Tshipembe.

Ri ḓo shumisana nga nḓila yavhuḓi na sekithara ya phuraivethe u itela uri hu kone u vha na u phaḓaladzwa nga nḓila yavhuḓi nahone zwa ndeme vhukuma, ri ḓo vhona uri vhalimi vha zwa makwevho, vha phuraivethe na vha tshitshavha vha na tswikelo ya khaelo nga u ṱavhanya.

Ndo vhumba tshigwada tsha mushumo tsho vhumbwaho nga madzangano a vhalimi na vhaḓivhi, vha tshi khou shumisana na Minisṱa wa Vhulimi na muhasho wavho, vhane vha ḓo nṋea muvhigo ṅwedzi muṅwe na muṅwe nga ha mvelaphanḓa ine ra khou ita kha u lwa na dwadze iḽi.

Ro khethekanya vhulwadze ha khwanḓa na mulomo sa tshiwo tsha lushaka nahone ri khou ḓo kuvhanganya vhukoni hoṱhe vhu ṱoḓeaho nga ngomu ha muvhuso u itela u lwa na tshiwo itshi.

Sekithara yashu ya tshumelo, u bva kha thekhinoḽodzhi ya didzhithala u ya kha tshumelo dza masheleni, i khou aluwa.

Zwiimiswa zwashu zwa masheleni ndi zwiṅwe zwa khwinesa ḽifhasini nahone zwi na vhukoni ha u ṱaṱisana na zwiṅwe fhano kha ḽa Afrika na u mona na ḽifhasi.

Ri khou kunga vhubindudzi vhuhulwane kha themamveledziso ya didzhithala, lune ho no fhaṱiwa senthara dza data dza 55 ngeno masheleni a swikaho R50 biḽioni a vhubindudzi a tshi khou lavhelelwa kha miṅwaha miraru i ḓaho.

Vhuendelamashango ndi tshiṱuṱuwedzi tsha ndeme tsha nyaluwo ya ikonomi, hune vhaendelamashango vhaṅwe na vhaṅwe vha dzitshaka vha 13 vha tshi vha vha tshi khou tikedza mushumo muthihi.

Sekithara yashu ya zwa vhuendelamashango yo ita ḓivhazwakale ṅwaha wo fhiraho, he ya rekhoda u swika ha vhaeni vha 10.5 miḽioni.

Zwazwino ri tea u ṱuṱuwedza fhethu hu kungaho ha zwa mvelele, ḓivhazwakale na mvelo zwine zwa vha zwone zwi ṱalusaho shango ḽashu.

Hezwi zwi nga katela vhuṱambo ha mvelele, vhutsila hapo, fhethu ha ḓivhazwakale na zwivhumbeo zwa mvelo u mona na shango ḽashu na kha vhupo ha mahayani.

Musi ri tshi khou khwaṱhisa sisṱeme yashu ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, ri ḓo ita uri fhethu hashu hu tsireledzee uri vhaendelamashango vha kone u hu dalela.

Ṅwaha u ḓaho, ri ḓo ita uri Sisṱeme ya Thendelo ya u Enda ya Eḽekiṱhironiki i swike na kha mashango oṱhe ane a ṱoḓa visa, zwine hezwi zwa ḓo ita uri khumbelo dza vhaendelamashango dzi kone u shumiwa nga nḓila ya didzhithala hu sa athu fhela awara dza 24.

Tshikhala tshihulwane kha zwothe hezwi tshi khou wanala kha u engedza zwa u vhavhalela mupo. Ri khou shandukisa ikonomi yashu uri i vhe muṋetshedzi muhulwane wa zwibveledzwa zwine ḽifhasi ḽa ḓo ḓitika ngazwo kha miṅwaha ya mahumi na mahumi i ḓaho.

Ri khou engedza thikhedzo ya u bveledza zwibveledzwa zwi vhavhalelaho mupo zwa maraga ya ḽifhasi, u bva kha manyoro u ya kha zwivhaswa zwa mabufho, dzikhemikhaḽa na tsimbi.

U bva nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe ṋaṅwaha, ri ḓo ḓivhadza u fhungudzwa ha muthelo wa vhubindudzi kha zwiendedzi zwi shumisaho fulufulu ḽiswa nga 150%, ngeno ri tshi ḓo vha ri tshi khou tikedza vhubveledzi hapo ha dzibeṱiri.

Pfulufhedziso dza dzitshaka kha Pulane ya u Bindudza kha zwa Tshanduko ya Fulufulu Ḽavhuḓi ndi dzine zwazwino dza swika R250 biḽioni. Hovhu ndi vhubindudzi vhuhulwane ha masheleni kha zwa vhumagi, themamveledziso na zwikili.

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi na miṅwe ya minerala ya ndeme minzhi vhukuma ḽifhasini.

Zwiko zwashu zwa tsimbi zwi na ndeme i fhiraho R40 ṱhiriḽioni, zwine zwa ita uri migodi yashu i vhe nḓowetshumo yavhuḓi vhukuma.

Nga murahu ha miṅwaha minzhi ya u fhungudzea ha zwa u bwa migodi, ri khou ṋetshedza masheleni manzhi kha zwa u lavhelesa na u ṱoḓisisa vhupo vhune ha nga wanala hone minerala u itela u shumisa zwiko izwi zwashu zwa minerala ya ndeme nga nḓila yo fhelelaho.

Vhege ino fhedzi, Koporasi ya Mveledziso ya Nḓowetshumo yo ḓivhadza nga ha u avhelwa ha masheleni a fhiraho R300 miḽioni kha khamphani ya Frontier Rare Earths Projects ngei vunḓuni ḽa Kapa Devhula.

Hezwi zwi na khonadzeo ya u nga vha vhabveledzi vhaswa vhahulwanesa ḽifhasini nahone vhane vha sa ḓure vha minerala ine ya ṱoḓea musi hu tshi itwa smartphone, beṱiri dza lithiamu na zwiṅwe zwibveledzwa.

Fulufhelo kha vhumatshelo ha migodi ya ḽa Afrika Tshipembe ḽo vhonala vhukuma nga tshifhinga tsha khonferentsi ya Mining Indaba ye ya farwa ino vhege fhano Ḓoroboni ya Kapa.

Migodi miswa ya musuku, koporo, minerala i sa anzeli u wanala, puḽatinamu na malasha zwi khou vulwa.

Kha Samithi ya Vharangaphanḓa vha G20 nga ṅwedzi wa Lara ṅwaha wo fhiraho, mashango a G20 o tikedza makumedzwa ashu a u engedza zwa u bveledzwa ha minerala dza vho vha zwibveledzwa zwo fhelelaho khathihi na u rengiselwa nnḓa ha zwibveledzwa zwenezwo zwo fhelaho.

Kha tshifhinga tsha Khonferentsi dza Vhubindudzi ha Afrika Tshipembe ṱhanu dza u thoma, ro kona u kuvhanganya masheleni a swikaho R1.5 ṱhiriḽioni a pfulufhedziso dza zwa vhubindudzi.

U swika zwino, ho dzhena masheleni a fhiraho R600 biḽioni kha thandela idzi. Mamaga maswa, migodi na dziṅwe tshomedzo zwi khou vulwa ṅwaha muṅwe na muṅwe.

Zwazwino ro ḓivhetshela tshipikwa tsha u kuvhanganya masheleni a swikaho 

R2 ṱhiriḽioni kha vhubindudzi vhuswa kha miṅwaha miṱanu i ḓaho.

Ngauralo ri khou lavhelela u fara Khonferentse ya Vhubindudzi ya Afrika Tshipembe ya vhurathi nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2026.

U itela u kona u fhaṱa ikonomi yo katelaho, ri khou ya u tikedza avho vhane vha sika tshikhala.

Arali bindu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽiṱuku na ḽa vhukati ḽine ḽa vha hone fhano kha ḽa Afrika Tshipembe ḽi tshi nga thola muṅwe muthu muthihi wa u ḓadzisa, ri ḓo sika mishumo miswa ya miḽioni tharu; fhedziha, vhunzhi ha mabindu aya, ane vhunzhi hao a vha a vhafumakadzi na vhaswa, ha khou kona u wana masheleni a u thoma kana u aluwa. Vhunzhi hao a khou kundelwa u wana maraga ya zwibveledzwa na tshumelo dzao.

Mabindu oṱhe maṱuku na a vhukati a ḓiwana a tshi tea u lwa na milayo minzhi, milayo yapo, ṱhoḓea dza ḽaisentsi na zwithivheli zwa milayo.

Ri khou dzhiela nṱha vhupfiwa ha tshitshavha nga ha mvetamveto ya Mulayotibe wa Ḽaisentsi ya Mabindu nahone ri ḓo vhona uri Mulayotibe wa u fhedzisela u ita uri zwi leluwe kana zwi sa konḓe u thoma na u tshimbidza bindu ḽiṱuku fhano Afrika Tshipembe.

Uno ṅwaha, ri ḓo ṋetshedza masheleni a fhiraho R2.5 biḽioni kha mabindu maṱuku na a vhukati a fhiraho 180 000, na maṅwe a u engedza a swikaho R1 biḽioni a khwaṱhisedzo.

Nga mvelo ri ḓo ṱoḓa u dovha hafhu ra sedza kha mabindu o rangwaho phanḓa nga vhafumakadzi na vhaswa u itela u ṱuṱuwedza zwa u maanḓafhadzwa havho.

Ri ḓo khwinisa milayo ya Mulayo wa Zwikolodo wa Lushaka u itela uri u kona u swikela zwikolodo nga mutengo wa fhasi zwi leluwe.

U shandukiswa ha ikonomi yashu ndi ha ndeme u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya tshifhinga tshilapfu, u fhungudza u sa eḓana na u lulamisa vhukhakhi ha tshifhinga tsho fhiraho.

Ri khou ita tsedzuluso ya u khwinisa, u ita uri hu vhe na u elana khathihi na u khwaṱhiswa ha muhanga washu wa zwa U Maanḓafhadzwa ha Vharema kha Ikonomi ho Angalalaho u itela u vhona uri i khou tikedza tshanduko khulwane na nyaluwo yo katelaho.

Nyito idzi dzoṱhe dzi ḓo bveledza ikonomi yo khwaṱhaho na u lugisa mutheo we wa vha wo tshinyadzwa.

Zwa uri vhunzhi ha vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe a vha khou shuma u swika na zwino hu tshi katelwa na uri vhunzhi ha vhaswa vha khou kundelwa u wana mishumo lwa u tou thoma, ndi mafhungo ane a ri vhaisa sa lushaka.

Ndi ngazwo musi ri tshi khou fhaṱa hafhu ikonomi, ri khou sika zwikhala zwa mishumo na nḓila dza u ḓitshidza nga vhunzhi nga kha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha na dza matshilisano.

Kha vhupo vhu ngaho fhaḽa Standerton ngei vunḓuni ḽa Mpumalanga, Tshiṱuṱuwedzi tsha Mishumo tsha Phresidennde tshi khou sika mushumo une wa vha wa ndeme, u shandukisa fhethu ha u laṱela mathukhwi ha vho vha dziphakha ngeno dzharaṱa dzi si na tshithu dzi tshi khou shandulwa dza vha ngade dza tshitshavha.

Puḽatifomo ya Vhaswa vha SA yo ṋetshedza vhaswa vha dzimiḽioni tswikelo ya mishumo na zwikhala zwa u guda lwa u tou thoma.

Tshumelo ya Mishumo ya Vhaswa (YES), vhushaka ha tshumisano ha vhukati ha mabindu na muvhuso, ho kona u vhea vhaswa vha fhiraho 200 000 kha zwikhala zwa tshenzhemo ya mushumo lwa ṅwaha woṱhe.

Uno ṅwaha, ri ḓo ḓivhadza tshanduko dza milayo dzine dza ḓo ita uri zwi leluwe vhukuma kha mabindu u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya YES na u sika mishumo hu tshi itelwa vhathu vhaswa.

Kha ṅwaha u ḓaho, ri ḓo engedza mbekanyamushumo dzashu dza mishumo ya vhadzulapo, dzine khadzo ha katelwa CWP, EPWP na Tshiṱuṱuwedzi tsha Mishumo tsha Phresidennde.

Ri ḓo vhona uri dzi khou tshimbidzwa nga nḓila ya khwine u itela u ṋetshedza thikhedzo ya mbuelo, mveledziso ya zwikili na nḓila dza u dzhena kha mushumo wa tshifhinga tshilapfu, nga maanḓa kha vhaswa na vhafumakadzi.

U itela uri hu si vhe na muthu ane a ḓo salela murahu, ri khou thoma u tevhedza tsheo ya u engedza zwipikwa zwa ndinganyelo ya mishumo zwa vhathu vha re na vhuholefhali kha Tshumelo ya Muvhuso u ya kha 7% nga ṅwaha wa 2030, na u kombetshedza uri hu tevhelwe tshipikwa tsha u renga tshumelo na thundu fhethu hune ho tou khethwa tshine tsha vha 7% kha mihasho yoṱhe ya muvhuso khathihi na zwiimiswa zwa muvhuso.

Nga nṱha ha izwo zwoṱhe, ikonomi yo khwaṱhaho i ḓitika nga vhathu vho funzeaho, vha re na vhukoni na zwikili. Zwino zwine ra khou sedza khazwo ndi u thoma mutheo wo khwaṱhaho wa u guda miṅwahani ya u thoma ya vhutshilo ha ṅwana.

Ri khou engedza tswikelo ya mveledziso ya vhana vhaṱuku (ECD) nga kha u ṅwaliswa ha vhunzhi ha zwiimiswa zwa ECD nga kha fulo ḽa u redzhisiṱariwa ha zwiimiswa zwinzhi ḽa Bana Pele khathihi na u engedzea ha thuso ya masheleni a sabusidi kha vhagudi vha ECD. Nga u ita uri Gireidi R i vhe khombekhombe kha vhana vhoṱhe, ri khou itela uri vhana vhoṱhe vha thome zwavhuḓi.

Ri khou khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha u lugisa sisṱeme ya pfunzo ya mutheo, ho sedzwa nga maanḓa kha u guda hu tshee na tshifhinga, u vhala na u ṅwala na mbalo, na pfunzo ya nyambo mbili yo thewaho kha luambo lwa ḓamuni.

Ri fhululedza Kiḽasi ya Maṱiriki ya ṅwaha wa 2025, ye ya swikela tshivhalo tsha u phasa tsha 88%.

Heyi ndi mbalo ya nṱhesa ya u phasa kha ḓivhazwakale yashu, zwine zwa sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhagudi na vhudzheneleli he ra vhu ita u itela u khwinisa u guda na u funza zwikoloni.

Musi ri tshi khou ṱanganedza khwiniso kha tshivhalo tsha u phasa Maṱiriki, ri tea u tandulula thaidzo ya tshivhalo tshi re nṱhesa tsha u litsha tshikolo kha miṅwaha i si gathi yo fhelaho ya tshikolo. Vhagudi vhanzhi vha tea u kona u ṅwala Maṱiriki na u nanga thero dzi ngaho mbalo na saintsi, dzine dza ḓo ita uri vha kone u ya phanḓa.

U ita uri vhaswa vha musalauno vha kone u shandukisa tshitshavha tshashu na u bveledza vhumatshelo havho, ri khou ita ndugiselo dza mvusuludzo ya zwikili.

Ri khou ita tshanduko khulwane ya sisṱeme ya mveledziso ya zwikili u itela u thoma modele wa vhugudisi kavhili une wa ṱanganya pfunzo na tshenzhemo ya mushumoni i shumaho.

Ri ḓo vusuludza na u fhungudza tshivhalo tsha Maanḓalanga a Pfunzo na Vhugudisi ha Sekithara u itela u khwinisa mavhusele, u khwaṱhisa u shela mulenzhe ha nḓowetshumo, u engedza vhuḓi ha vhugudisi na u livhanya mveledziso ya zwikili na ṱhoḓea dza ikonomi nga nḓila ya khwine.

Hezwi zwi katela u khwinisa u shumiswa ha magudedzi a Pfunzo na Vhugudisi ha Mishumo ya Zwanḓa na Vhutsila (TVET) sa fhethu ha ndeme ha vhugudisi ha mishumo na mveledziso ya vhutsila.

U itela u tikedza u guda havhuḓi ho ḓisendekaho nga mushumo, ri ḓo engedza tshivhalo tsha muthelo wa mveledziso ya zwikili une wa humiselwa murahu kha vhatholi, ra u vhuedzedza u ya kha tshikalo tshawo tsha u thoma tsha 40%.

Ri ḓo dovha hafhu ra shandukisa Tshikwama tsha zwa Zwikili tsha Lushaka uri tshi vhe tshishumiswa tshi shumaho nga u ṱavhanya, tshi ṱuṱuwedzwaho nga mvelelo nahone tshine tsha tikedza vhaswa vha sa shumi uri vha kone u swikela tshenzhemo ya mushumoni na u tholwa, ri tshi khou fhaṱa kha mafulo o bvelelaho phanḓa zwavhuḓi a ngaho Jobs Boost.

Tshanduko idzi dzi ḓo ita uri mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza zwa vhugudisi dzine ra vha nadzo muvhusoni dzi vhe muṋango wa u ya kha tshikhala, hu si magumo a lwendo.

U itela u kona u dzhenisa tshivhalo tshinzhi nahone tshine tsha khou engedzea tsha vhaswa vhane vha khou phasa Maṱiriki, ri ḓo engedza zwikhala zwa uri vhaswa vha kone u dzhena kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha.

Ndo laedza Minisṱa vha Muhasho wa Gwama na wa Pfunzo dza Nṱha uri vha shume vho lavhelesa kha madzinginywa a u fhaṱa dziṅwe yunivesithi na magudedzi a TVET dzine dza ḓo lavhelesa kha masia a zwa pfunzo o khetheaho.

Thaidzo ya tshihaḓu ine ra vha nayo ndi ṱhahelelo khulwane ya vhudzulo ha matshudeni kha zwiimiswa zwashu zwa pfunzo dza nṱha. Ndo ṋea ndaela Minisṱa vha Muhasho wa Pfunzo dza Nṱha ya uri vha tandulule khaedu iyi, vha shumisane na zwiimiswa zwa masheleni u wana nḓila dza musalauno dzine muvhuso wa nga ṋetshedza ngadzo vhudzulo ha matshudeni.

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhaho ḽo fhaṱiwa kha zwitshavha zwo khwaṱhaho, nahone zwitshavha zwo khwaṱhaho zwi ṱhogomela vhana vhazwo.

Vhana vha fhiraho kotara vha re fhasi ha miṅwaha miṱanu vha khou swika hune vha kundelwa u aluwa zwavhuḓi, zwine hezwi zwa engedza khombo yavho ya malwadze na u dovha hafhu zwa kwama vhukoni havho ha u guda na u aluwa. Hezwi zwi khou vhaisa vhana na miṱa yavho nahone zwi vha na masiandaitwa kha tshitshavha tshashu nga u angaredza.

Ṋaṅwaha, ri ḓo thoma mushumo wa u fhelisa zwa u sa aluswa ha vhana nga nḓila yo teaho nga ṅwaha wa 2030 na u lwa na u shayea ha pfushi kha vhana vhaṱuku, zwi tshi elana na Maga a Lushaka a u Engedza Tshumelo dza Vhana.

Ri ḓo sedza kha maḓuvha a ndeme a u thoma a 1 000 a vhutshilo ha ṅwana.

Musi ri tshi khou bvela phanḓa na thikhedzo dzine dza vha hone u fana na Magavhelo a Thikhedzo ya Vhana, ri ḓo thoma u shumisa maga a thandululo o livhiswaho kha u vhona uri vhafumakadzi vho vhifhaho muvhilini na vhana vha re na tshileme tsha fhasi musi vha tshi bebwa, vha khou wana phurotheini na pfushi dzine vha dzi ṱoḓa.

Heyi ndi thaidzo khulwane ine ya tea u ṱhogomelwa na u wanelwa zwishumiswa. Tshitatamennde tsha Mbekanyamaitele ya Mugaganyagwama wa Tshifhinga tsha Vhukati ha Ṅwaha tshi ḓo bvisela khagala mukovhe u re khagala wa nga ha nyito dzine ra tea u dzi dzhia.

Tshithu tshihulwane tshine tsha ita uri ṅwana a fhungudzee a si aluwe zwavhuḓi, ndi u nwa zwikambi lwo kalulaho, zwine zwa nga kwama kualutshele kwa ṅwana musi mme wawe a tshee o vhifha muvhilini.

U nwa zwikambi nga nḓila yo kalulaho zwi ita uri hu vhe na khakhathi, khombo dza badani na vhugevhenga.

U itela u tandulula thaidzo idzi, ri khou ita khuwelelo kha mivhuso ya mavunḓu uri i khwaṱhise ndangulo ya mahalwa nga u fhungudza u ḓala ha mavhengele a u rengisa mahalwa, u fhungudza awara dza mbambadzo na u fhelisa zwa u rengiswa ha halwa nga khontheina khulwane.

Sa muvhuso wa lushaka, ro dzinginya maga a u thivhela u shumiswa ha mahalwa nga nḓila yo kalulaho, ane khao ha katelwa mitengo khathihi na ya yuniti kana muthelo u re nṱha wa zwibveledzwa na nyiledzo khulwane kha khunguwedzo dza mahalwa, zwine hezwi ra khou ambedzana nga hazwo na avho vha kwameaho.

U tou bva tshe ḽa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsha dwadze ḽa COVID-19, Gavhelo ḽa SRD ḽo ita uri dzimiḽioni dza vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vha ḓiwane vha si tshee na vhushai ha zwiḽiwa.

Sa tshishumiswa tsha tshanduko tsha u khwinisa matshilo a vhathu vha shayaho na vha shayaho tsireledzo, gavhelo iḽi ḽi ḓo bvela phanḓa.

Ṅwaha uno, ri ḓo dzudzanya hafhu gavhelo u itela u tikedza nga nḓila yo fhelelaho nḓila dza u ḓitshidza ngadzo, mveledziso ya zwikili, zwikhala zwa mishumo na mishumo ya mveledziso.

Ri a zwi ḓivha uri vhunzhi ha masheleni ane a ṋetshedzwa nga kha magavhelo a matshilisano a shumiswa kha zwiḽiwa na vhuendi. Kha dziḓorobo dzashu khulwane na ṱhukhu, vhunzhi ha vhathu vha dzula kule na fhethu ha mishumo na tshumelo.

Ri khou vusulusa hafhu ḓorobo dzashu na u fhungudza u ḓura ha zwirengwa kha miṱa ya vhashumi nga u engedza nnḓu dzi sa ḓuri na u vusuludza zwiporo zwa zwidimela zwa vhaṋameli.

Ri khou ḓivhadza modele muswa wa zwa dzinnḓu, hune vhathu vha ṋewa sabusidi ya masheleni a uri vha kone u vha na vhuṋe ha nnḓu dzenedzo kana u hira fhethu ho vha teaho.

Ri khou bva kha u fhaṱela vhathu nnḓu ra ya kha u vha tikedza uri vha tou ḓifhaṱela, u renga kana u hira nnḓu vhone vhaṋe.

Mulovha ḽo vha ḓuvha ḽa miṅwaha ya 60 u tou bva tshe District Six ha ḓivhadzwa sa Vhupo ha Tshigwada tsha Vhatshena.

Mithara ya maḓana mavhili u bva afha hune ra vha hone zwino, vhadzulapo vha fhiraho 60 000 vho bviswa nga khani vha pfuluselwa fhaḽa Cape Flats.

U tshinyadzwa ha vhupo ha District Six ndi tshihumbudzo tshi vhavhaho tsha vhuḓifhinduleli hashu roṱhe ha u lugisa zwithu zwo khakheaho zwa tshifhinga tsho fhiraho khathihi na u fhaṱa zwitshavha zwi tshilaho nahone zwi re na vhuthihi.

Mbilo dza mbuedzedzo ya mavu dze dza itwa nga ṅwaha wa 1998 dzi khwaṱhisedza pfanelo dzi re mulayoni dza vhadzulapo vha kale na avho vhe vha sala murahu dza uri vha vhuye hayani. Uho u vhuyela murahu hayani, hu tea u tshimbidzwa nga khothe, vhupulani ho dodombedzwaho na vhubindudzi ha muvhuso ha tshifhinga tshilapfu.   

Mahaya manzhi o no fhela u fhaṱiwa nahone o ṋetshedzwa vhaṋe vhao vhe vha ranga nga u khwaṱhisedzwa. Nga masheleni a swikaho R500 miḽioni e a avhelwa kha mushumo uyu, ri khou bvela phanḓa na Luṱa lwa vhuṋa lwa u fhaṱa. Zwa u vusuluswa ha District Six ndi tshipikwa tshine roṱhe ra tshi ṱoḓa khathihi na u vha vhuḓifhinduleli vhune roṱhe ra tea u vhu hwala.

Ri khou shuma ro livha kha u fhaṱa lushaka lu re na mutakalo.

Sa tshipiḓa tsha ndugiselo dza Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ri khou bindudza zwihulwane kha zwiimiswa zwa mutakalo, vhashumi na sisṱeme u itela u khwinisa tswikelo ya ndondolo ya mutakalo ya maimo a nṱha.

Ri ḓo ita vhubindudzi vhuhulwane vhukuma kha themamveledziso ya mutakalo, ri tshi khou vhea phanḓa zwa u fhaṱwa na u vusuluswa ha zwibadela zwa akhademi. Musi ndi tshi dalela Vhuongeloni ha George Mukhari ngei Ga-Rankuwa zwenezwino, ndo vhona masiandaitwa mavhi a themamveledziso ya mutakalo i songo eḓanaho.

U thoma nga Vhuongelo ha George Mukhari, ri ḓo vha ri tshi khou shumisana na zwiimiswa zwo fhambanaho zwa masheleni zwa muvhuso na zwa phuraivethe u ṋetshedza masheleni a u fhaṱa na u vusuludza zwiimiswa zwa ndondolamutakalo.

Sa lushaka, ro fhedza ro kona u swikela shango ḽi si na AIDS.

U itela u tikedza mbekanyamushumo dzashu dza u thivhela na u fhelisa tshoṱhe Human Immunodeficiency Virus (HIV), ri ḓo vha ri tshi khou ita mushumo muhulwane wa u phaḓaladza Lenacapavir, ine ya vha dzhekiseni ya miṅwedzi ya rathi ye ya sumbedza u shuma zwavhuḓi vhukuma kha u thivhela u pfukiselwa ha vairasi ya HIV.

Ri khou dovha hafhu ra shuma ro livha kha u fhelisa vhulwadze ha khentsara ya mulomo wa mbumbelo fhano shangoni ḽashu nga u kuvhanganya tshitshavha u itela u vhona uri musidzana muṅwe na muṅwe muṱuku wa miṅwaha ya vhukati ha 9 na 15 u khou wana khaelo ya HPV.

Ṅwaha wo fhelaho, ro ḓivhadza khakhathi dzo ḓisendekaho nga mbeu na mabulayo a vhafumakadzi (GBVF) sa tshiwo tshihulwane tsha lushaka.

Nga kha u ḓivhadzwa uhu, ri a kona u dzudzanya maga ashu ane ra tea u a shumisa nga nḓila ya khwine hu tshi katelwa na u livhisa nungo dzashu kha maga ane a vhonala a tshi nga vha na mbuelo khulwane.

U bva kha Pulane ya Maga a Lushaka a nga ha GBVF, ri ḓo kuvhanganya sekithara dzoṱhe dza tshitshavha nga kha vhudavhidzani na u kuvhangana ha matshilisano u itela khaedu kha nḓowelo na maitele ane a vha khombo.

Ri ḓo bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza zwa u maanḓafhadzwa ha vhafumakadzi kha ikonomi nga kha vhugudisi, thikhedzo ya masheleni na u renga thundu na tshumelo nga nḓila ya u tou nanga.

Ri ḓo khwaṱhisa u tevhedzwa ha mulayo nga kha ṱhoḓisiso dza tshihaḓu, ndangulo ya milandu yo khwinifhadzwaho, khothe dza milandu ya zwa vhudzekani dzo engedzwaho na u dzhielwa vhukando kha vhatshinyi vhane vha khou ita vhutshinyi nga u tou dovholola.

Ri ḓo engedza thikhedzo kha vhaponyi, u vhona uri hu khou vha na tswikelo kha vhudzulo, senthara dza tshumelo nnzhi fhethu huthuhi, mbekanyamushumo dza u swikela vhathu vha mahayani khathihi na u vhewa ha Vhashumelavhapo zwiṱitshini zwa mapholisa.

Zwa vhufhalali vhune ha si vhe mulayoni zwi vhea khombo kha tsireledzo yashu, vhudziki na mvelaphanḓa ya ikonomi.

Ri ḓo tandulula thaidzo iyi ngeno ri tshi khou vhona uri pfanelo dza vhuthu dza mutheo dza muthu muṅwe na muṅwe kha ḽino shango dzi khou khwaṱhisedzwa na u tsireledzwa.

Ṋaṅwaha, ri ḓo dzhia maga o engedzwaho a u tsireledza mikaṋo yashu. Zwa u ṋetshedza masheleni o livhiswaho kha u khwaṱhisa tsireledzo ya mikaṋo zwi ḓo dzhielwa nzhele, ane masheleni ayo a ḓo shumiswa kha zwa themamveledziso, thekhinoḽodzhi na vhathu.

Vhupo ha mikaṋo hu ḓo bveledzwa hafhu nga kha vhushaka ha tshumisano ha vhukati ha muvhuso na phuraivethe nahone vhu ḓo shumisa Thendelo ya u Enda ya Eḽekiṱhironiki kha vhuimamabufho hoṱhe ha dzitshaka na kha mikaṋo ya u dzhena fhano shangoni ine ya vha yone i dzulaho yo ḓala vhathu.  

Ro no ḓi thoma u shumisa dziḓirouni na thekhinoḽodzhi nga nḓila khulwane kha mikaṋo yashu yoṱhe.

Vha tshumelo ya ha SAPS, Muhasho wa zwa Muno (DHA) na Vhaṱoli vha zwa Vhashumi vha ḓo shumisana u itela u thivhela u pfukwa ha milayo ine ya vha hone ya zwa vhufhalali, zwa vhashumi na miṅwe milayo.

Vhatholi vhane vha thola vhadzulapo vha mashango a nnḓa vha si na visa dzi ṱoḓeaho vha ḓo farwa vha sengiswa. U itela u khwaṱhisa zwa u tevhedzwa ha mulayo, ri ḓo thola vhaṅwe vhaṱoli vha zwa vhashumi vha swikaho 10 000 ṋaṅwaha.

Musi ri tshi khou shumisa maga aya, ri khou ombedzela zwauri milayo ya shango ḽashu i tea u tevhedzwa nga muthu muṅwe na muṅwe.

A ri nga ḓo konḓelela khakhathi na zwiṅwe zwiito zwa u pfuka mulayo zwo livhiswaho kha vhadzulapo vha mashango a nnḓa.

A hu na mudzulapo wa shango ḽa nnḓa ane a tea u thivhelwa zwi siho mulayoni u swikela zwiimiswa zwa nnyi na nnyi, hu tshi katelwa zwikolo na zwiimiswa zwa mutakalo.

U itela u fhaṱa shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhaho, ri tea u vha na muvhuso wa vhuḓifari havhuḓi, wa vhukoni, nahone wa mveledziso.

Muvhuso u re na vhukoni u ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓikumedzelaho nahone vhane vha fulufhedzea, vha re na vhukoni ho teaho na maitele o dzikaho a u shumela vhathu.

Kha tshifhinga tsha ṅwaha wo fhiraho, ro phasisa mulayo muswa wa ndeme wa u ita uri Tshumelo ya Tshitshavha i vhe ya phurofeshinaḽa.

Mulayotibe wa Khwiniso ya Tshumelo dza Muvhuso u ḓo tsireledza u tholwa ha ndeme kha zwa u dzhenelela ha poḽotiki nahone wa dovha hafhu wa vhona uri hu khou tholwa vhathu vha re na vhukoni nahone vha re na ndalukano dzo teaho kha zwikhala zwa nṱha musi ho sedzwa u tea havho kha mushumo wonoyo.

Ho itwa uri odithi dza kutshilele dzi vhe khombekhombe kha vhashumeli vhahulwane vha muvhuso, lwe ha kona u swikelwa 93% ya u tevhedza milayo kha mihasho yoṱhe ṅwaha wo fhiraho.

Ri khou thoma redzhisiṱara ya vhukati ya milandu ya ndayo kha masia oṱhe a muvhuso. Hezwi zwi ḓo thivhela uri vhathu vhane vho lavhelesana na milandu kana vho no dzhena kha vhukando ha u kaidzwa vha si tholwe huṅwe fhethu kha Muvhuso.

Ri khou bvela phanḓa na u khwinisa mavhusele na kushumele kwa mabindu a muvhuso (dziSOE) u fana na Eskom, Transnet, Denel, Prasa na maṅwe manzhi.

Hezwi zwi katela u thoma u shumiswa ha zwilinganyo zwi re khagala zwa u thola u itela u vhona uri vharangaphanḓa vha zwiimiswa izwi vha na ndalukano na tshenzhemo dzo teaho.

Ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga zwiṱuku ro livha kha modele wa vhukati wa u langa phothifoḽio ya SOE dzashu u itela uri ri kone u vhea zwilinganyo, u khwinisa mavhusele na u vhona uri hu na u bvela phanḓa ha masheleni u itela u kona u ṋetshedza tshumelo dzo teaho u ṋetshedzwa.

Hezwi zwi katela u khunyeledza Mulayotibe wa Mabindu a Muvhuso wa Lushaka zwi tshi elana na maitele aya.

Ri ḓo shumisa tshanduko ya didzhithala sa tshiṱuṱuwedzi tsha nyaluwo, u katelwa na nḓisedzo ya tshumelo yo teaho.

Ṋaṅwaha, DHA i ḓo rwela ṱari ID ya Didzhithala u itela uri hu vhe na u shumiswa na ha tshumelo dza didzhithala ho tsireledzeaho kha vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe.

Ri ḓo ita uri ḽaisentsi dza u reila, ṱhanziela dza Maṱiriki na tshumelo dza Ofisini ya Master dzi vhe dza digithaḽa. Vhadzulapo vha ḓo kona u ḓadza zwitatamennde zwa mapholisa kha inthanethe nahone zwa u ita khumbelo dza u tea u wana magavhelo a Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe na zwone zwi nga lingiwa musi vhe kule.

Tshumelo idzi dzoṱhe dzi ḓo itwa uri dzi wanale kha luvhanḓe lwa MyMzansi.

Hu si kale, mudzulapo muṅwe na muṅwe wa ḽa Afrika Tshipembe u ḓo kona u swikela vhunzhi ha tshumelo dzine a dzi ṱoḓa hu si na u dalela ofisi ya muvhuso kana u tou ḓadza fomo nga tshanḓa.

Ṅwaha uno fhedzi, maṅwe madavhi a bannga a maḓana na maḓana ndi ane zwazwino a vho ṋetshedza tshumelo dza Smart ID na dziphasipoto, zwine hezwi zwa fhungudza miduba na zwifhinga zwa u lindela.

Ri ḓo dovha hafhu ra shumisana na vhadzulapo kha u vhona uri hu khou vha na tsireledzo ya pfanelo dza vhadzulapo nga kha tshanduko iyi ya didzhithala.

Uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi wanale ḽo khwaṱha, dzhango ḽa Afrika ḽi tea u vha na mulalo nahone ḽi tea u bvelela.

U itela u bveledza milayo ya Ndayotewa yashu, u tikedza madzangalelo ashu a lushaka, ri ṱoḓa ḽifhasi ḽine ḽa ḓo bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu, ḽi re na vhulamukanyi nahone ḽi katelaho vhoṱhe.

Kha ḽifhasi ḽine ḽa khou ṋaṋa u vha na dzikhakhathi, shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo fara ḽa khwaṱha kha milayo ye ya ṱalusa Vhuphresidennde hashu ha G20 na u tikedza Mbekanyamaitele yashu ya Mafhungo a Nnḓa: Vhuthihi, Ndingano, Mvelaphanḓa.

Nga kha vhuimo hashu kha Mbumbano ya Afrika (AU) na Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika (SADC), ri khou bvela phanḓa na ṱhanganelano ya dzingu, mulalo na vhudziki.

Ri khou shumisa vhushaka hashu ha dzitshaka u tikedza zwithu zwa ndeme zwa ikonomi ya fhano hayani, hu tshi katelwa vhumagi, u engedza ndeme na u engedzea ha zwivhambadzelwannḓa.

Ri khou shela mulenzhe kha u thomiwa ha Vhupo ha Mbambadzo yo Vhofholowaho ha Dzingu ḽa Afrika u itela u engedza mbambadzo vhukati ha mashango a Afrika, u ṱuṱuwedza nḓowetshumo na u sika mishumo.

Dzifeme dza shango ḽa Afrika Tshipembe, bannga dzashu, vhalimi na vhamagi vha ḓo vha vhaṋetshedzi vhahulwane kha maraga wa Afrika wa vhathu vha swikaho 1.4 biḽioni vhane tshivhalo tshavho tsha miṅwaha ya u shuma tshi ḓo engedzea kavhili kha miṅwaha ya 25 i ḓaho.

Ri khou fhaṱa vhushaka vhu vhuedzaho vhoṱhe na mashango oṱhe ro sedza ndingano na ṱhonifhano.

Kha ḽifhasi ḽine tshaka dzi re na maanḓa kanzhi dza khwaṱhisedza vhukunzi hadzo na ṱhuṱhuwedzo kha mashango a si na maanḓa, vhuḓiimiseli ha shango ḽashu kha zwa vhuḓilangi na u ḓiimisa nga ḽoṱhe ndi ha ndeme vhukuma. A si zwithu zwine zwa tea u ambedzaniwa nga hazwo.

Ri ḓo ima ro khwaṱha kha vhuḓilangi hashu na u tikedza madzangalelo ashu a lushaka, ndeme na pfanelo dza vhathu vhashu.

Ri tou vha khagala kha fhungo ḽa uri ri ḓo bvela phanḓa na u ṱhonifha pfanelo na vhuḓilangi ha dziṅwe tshaka, fhedzi ri tea u vha khagala kha fhungo ḽa uri a ri nga ḓo tambudzwa nga ḽiṅwe shango.

Ri ḓo vhumba vhushaka ha tshumisano ho khwaṱhaho na mashango ane a vha na mihumbulo i fanaho na yashu u itela u engedza u konḓelela hashu hu fanaho kha zwa u thithisea ha ḽifhasi.

Musi ri tshi khou bvela phanḓa na u fhaṱa u bva kha vhuimo hashu ha u vha Phresidennde wa G20, he vhoṱhe ha khwaṱhisedza uri ho tshimbila zwavhuḓi, ri khou bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza zwipikwa zwa Mashango ane Ikonomi yao ya kha ḓi bvela phanḓa.

Hezwi zwi katela nyaluwo yo katelaho, u fhungudzwa ha zwikolodo, vhukando nga ha kilima, tshandukiso ya zwiimiswa zwa mavhusele zwa ḽifhasi na u shandukiswa ha minerala dza vho vha zwibveledzwa zwo fhelelaho henefho kha tshiko tshadzo.

U bva kha mushumo wa Komiti yo Khetheaho ya G20 ya nga ha Tshayandingano ya Ḽifhasi, ri khou shumisana na vhafarisani vhashu vha dzitshaka kha u rwela ṱari Phaneḽe ya Dzitshaka ya nga ha Tshayandingano.

Heyi ndi thikho ya ndeme ya ndingedzo dza ḽifhasi dza u fhungudza u sa lingana nga ngomu na vhukati ha mashango. Ri khou bvela phanḓa na u lwela zwa tshakannzhi khathihi na u khwaṱhisa vhudipuḽomati ha zwa vhuthu.

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi ḓo dzula ḽi ipfi ḽi pfalaho nahone ḽi sa shanduki ḽa mulayo wa dzitshaka, vhulamukanyi na pfanelo dza vhuthu.

Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u tikedza ndingedzo dza u thivhela khuḓano na u bveledza mulalo dza Dzangano ḽa Vhuthihi ha Dzitshaka (UN), AU na SADC. Ri a ḓihudza nga u shela mulenzhe ha maswole a shango ḽa Afrika Tshipembe kha mishumo ya u bveledza mulalo kha zwipiḓa zwinzhi zwa dzhango ḽa Afrika u tou bva tshe ra vha na demokirasi.

Ro humbela UN uri i ri tendele u bvisa maswole ashu kha Vhurumiwa ha UN kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo muhumbulo u wa u kuvhanganya Mmbi yashu ya Vhupileli.

Ri nga si ḓidzhie sa vhathu vho vhofholowaho lwa tshifhinga tshilapfu arali vhathu vha shango ḽa Palestine, Cuba, Sudan, Western Sahara na huṅwe fhethu vha tshi khou tambula nga u dzhiiwa, u tsikeledzwa na nndwa.

Vhahashu,

Lushaka lwashu lwo swika kha tshiimo tsha maṱhakheni.

Ri khou sia murahu tshifhinga tsha u tsela fhasi na u rembulutshela kha tshifhinga tsha mvelaphanḓa na nyaluwo.

Ro ita zwinzhi u kunda masiandaitwa a u dzhenelela ha vhathu vha nnḓa kha ndangulo ya muvhuso, dwadze ḽa COVID-19, khakhathi dza vhadzulapo dza ṅwaha wa 2021 na miḓalo ya zwenezwino ye ya vhanga tshinyalelo khulwane vhukuma.