A. Xiyimo xa khabinete eka timhakankulu
1. Rihanyo
1.1. Afrika-Dzonga ri ya áfram ri komba vutshila bya xiyimo xa misava eka swa vutshunguri na sayense hi ku khoma timhangu ta xitsongwatsongwana xa Hantavhayirasi
1.1.1. Khabinete yi hoyozerile nhlangano wa rixaka ra mavabyi lama tlulelaka (NICD) eka xiyimo xa vutshila bya vona byo kambela timhangu timbirhi ta xitsongwatsongwana xa Hantavhayirasi ku nga si hela tiawara ta 24 ku sukela loko vavabyi va amukeriwile exibedlhele xale Gauteng.
1.1.2. Khabinete yi tivisiwile hi swiyimo leswi nga endla leswaku vavabyi va Hantavhayirasi va amukeriwile exibedlhele xa Afrika-Dzonga kusuka eka xikepe xa vutleketli xa MV Hondius.
1.1.3. Khabinete yi tlhele yi hoyozela ndzawulo ya rihanyo eka ku hatlisa na ku tirha kahle loku va ku endleke ku landzelerisa vuhlanganisi eka vanhu lava nga hlangana na vavabyi va Hantavhayirasi ku nga si endliwa vukamberi.
1.1.4. Khabinete yi navela ku hunguta ku chava kwihi na kwihi ka ku tumbuluka kun’wana hikokwalaho ka ku hangalaka ka makondlo eka timasipala tin’wana, vativi va sayense va hi tiyisisile leswaku xitsongwatsongwana xa (Hanta-) a xi kumeki eka makondlo man’wana na man’wana eAfrika-Dzonga kumbe etikweninkulu ra Afrika.
1.1 Phakeji ya timali ya R1.5 wa tibiliyoni ya Biovac ku tlakusa vuswikoti bya vuhumelerisi bya mirhi yo tlhavela ya Afrika-Dzonga
1.1.1 Khabinete yi amukerile phakeji ya timali ya R1,5 wa tibiliyoni swilo Biovac na ntlawa wa bangi ya vuvekisi ya Yuropa (EIB) ku simeka feme yo sungula ya Afrika ya vuhumelerisi bya makumu ku ya emakumu, ya mirhi yo tlhavela yo tala.
1.1.2 Ximilani, lexi kunguhatiweke ku fika emakumu hi 2028, xi ta humelerisa mirhi yo tlhavela ya kholera ya hi nomu, naswona endzhaku xi ta ndlandlamuxa ku katsa mirhi yo tlhavela ya pholiyo, nyumoniya, na meninjayitisi. Loko se yi tirha hi ku hetiseka, ndhawu leyi yi ta va na vuswikoti bya vuhumelerisi byo fika eka 40 wa timiliyoni ta mimpimo hi lembe, leswi nga ta tiyisisa swinene ku tiyisela ka nhlayiso wa rihanyo wa Afrika na vuhlayiseki bya mphakelo.
1.1.3 Phurojeke yi tlhela yi languteriwe ku tumbuluxa ku tlhela 340 wa mitirho ya vutshila na kwalomu ka 7000 wa mitirho leyi nga kongomangiki, loko yi ri karhi yi tlakusa ku hundziseriwa ka thekinoloji, vutumbuluxi na ku tiyisela ka rihanyo ka nkarhi wo leha eka tikonkulu hinkwaro.
1.2 Vuvabyi bya swindomundomu
1.2.1 Khabinete yi amukerile ku humelela ka phurogireme ya ntlhavelo ya ntsengo wa 2.59 wa timiliyoni ta tihomu leti tshunguriweke eka vuvabyi bya swindomundomu (FMD) ku fikela sweswi.
1.2.2 Khabinete yi xiyile ku fika ka mimpimo ya timiliyoni timbirhi ta murhi wo tshungula wa (FMD) kusuka eTürkiye, tani xiphemu xa xiphemu xo sungula xa oda ya mimpimo ya tsevu wa timiliyoni. Ndzawulo ya swa vurimi yi le ku hangalaseni ka mirhi yo tlhavela eka swifundzankulu hi ku tirhisa modele wa avelo lowu kongomisiweke, lowu simekiweke eka sayense lowu tivisiweke hi khombo ra swifuwo na datha ya vaaki.
1.2.3 Mimpimo yin’wana ya ntlhanu wa timiliyoni yi odiwile kusuka eArgentina hi ku tirhisa switirhisiwa swa ntivo-vutomi swa Onderstepoort.
2 Ikhonomi
2.1 Mfumo wu ya nkoka wu nghenelela ku hunguta ntsengo wa le henhla wa nxavo wa mafurha
2.1.1 Khabinete yi ya nkoka yi nghenelela ku hunguta ntsengo wa le henhla wa nxavo wa mafurha tani mbuyelo wa nyimpi ya US/ Israel leyi yaka nkoka eIran leyi na yona yi khumbeke xifundzankulu xa Gulf.
2.1.2 Khabinete yi seketerile mpfuneto wa xibalo xa mafurha ya R17.2 wa tibiliyoni tanihilaha swi tivisiweke hakona hi Holobye wa swa timali lowu nga ta tirhisiwa eka nkarhi wa tin’hweti tinharhu (3) kusukela hi Dzivamisoko na Khotavuxika 2026 naswona Xipano xa ọrụ xa le xTHOOK ka Vaholobye xi ya nkoka xi kambela ku nghenelela kun’wana ku hunguta ku khumbeka ka ku pfumaleka ka mafurha na manyoro misava hinkwaro eka vanhu va Afrika-Dzonga.
2.1.3 Khabinete yi lerisile Holobye wa swicelwa na switirhisiwa swa Petroliyamu loyi a seketeriwaka hi Holobye wa vuxaka bya matiko ya misava na ntirhisano ku hlanganisa nhlamulo ya SADC ku tiyisisa nsirhelelo wa mafurha na manyoro na mphakelo eka xifundzankulu.
3 Vuxaka bya matiko ya misava
3.1 Ku humelela ka nkoka ehansi ka xiyenge xa vumbirhi (II) xa phurojeke ya mati ya Lesotho Highlands - buloho ra Senqu
3.1.1 Ku simekiwa ka buloho ra Senqu eMokhotlong emfun’weni wa Lesotho, swi yimela ku humelela lokukulu ehansi ka xiyenge xa vumbirhi (II) xa phurojeke ya mati ya Lesotho Highlands. Buloho lerintshwa ri ta tiyisisa ku nghena loku nga kavanyetiwiki eMokhotlong, Sani Pass, na tindhawu leti nga ekusuhi.
3.1.2 Phurojeke yi hoxe xandla swinene ekutlakuseni ka ikhonomi ya Lesotho, laha Afrika-Dzonga ri nga aka madzana ya tikhilomitara ta magondzo ku antswisa mfikelelo eka tindhawu ta madamu ya le kule na ku nyika tihakelo ta vuhosi ta kwalomu ka R3,8 wa tibiliyoni hi lembe eka nkwama wa mali ya tiko ehansi ka phurojeke ya mati ya Lesotho Highlands.
3.1.3 Phurojeke ya Mati ya Lesotho Highlands yi tiyisisa leswaku Gauteng yi fikelela mati yo tala hi ku tirhisa sisiteme ya mati ya Vaal kasi Lesotho ri humesa gezi ra mati na ku seketela mphakelo wa mati yo nwa, ku cheleta, vunjoveri bya tinhlampfi, na ku tlakusa vupfhumba.
3.2 Riendzo ro tirha ra Spain ri tiyisisa tani mutirhisani wa nkoka
3.2.1 Khabinete yi amukerile rendzo ra ximfumo leri humeleleke ro ya eSpain hi Phuresidente Cyril Ramaphosa, leri nga endla leswaku ku va na ku tinyiketela loku tlulaka €2.1 wa tibiliyoni eka ku cinca ka eneji loku lulameke ka Afrika-Dzonga eka swiyenge swa hayidirojeni ya rihlaza, mimovha ya gezi, eneji leyi pfuxetiwaka na switirhisiwa swa giredi.
3.2.2 Hi 2025, mabindzu hinkwawo swilo Afrika-Dzonga na Spain ya fikelele kwalomu ka €2.8 wa tibiliyoni, laha ku xaviseriwa ka matiko mambe eSpain ku tlakukeke ku ya eka €1.3 wa tibiliyoni. Ku engetela kwalaho, ku tlhela 150 wa tikhamphani tale Spain sweswi ti tirha misava ya Afrika-Dzonga, ku seketela ku tlhela 20,000 wa mitirho eka tisekithara hinkwato leti sukaka eka eneji leyi pfuxetiwaka na switirhisiwa ku ya eka vukorhokeri bya swa timali, thekinoloji na vupfhumba.
4. Vuhlayiseki na vusirheleri
4.1 Mitlhontlho ya vuhlapfa
4.1.1 Khabinete yi sola ku hangalasiwa ka swihaxamahungu swa tivhidiyo na swifaniso swa vuxisi leswi vulaka leswaku i swa nhlaselo eka vaaki va matiko mambe eAfrika-Dzonga. Tivhidiyo na swifaniso swa vuxisi a hi swa vuxisi ntsena, kambe swi kongomisiwile ku tekela ehansi ndhuma leyinene ya Afrika-Dzonga misava hinkwaro na ku tekela ehansi ku hlongorisa ka Afrika-Dzonga ka ajenda yo antswa ya Afrika.
4.1.2 Vanhu va Afrika-Dzonga vale ndzeni ka mfanelo ya vona yo komba ku vilela hi ntlhontlho lowu yaka nkoka wa vuhlapfa leswi nga riki enawini, kambe madzolonga lama fambelanaka na ku komba ku vilela koloko enkarhini lowu hundzeke a ma amukeleki naswona valawuri va fanele ku tirhana na vahlohloteri va madzolonga yo tano.
4.1.3 Khabinete yi sola matshalatshala ya nkarhi wo tekela swivilelo swa xiviri swa MaAfrika-Dzonga mayelana na ku pfumaleka ka mitirho ka le henhla, na swivandlanene swa ikhonomi hi ku hlengeleta vanhu va Afrika-Dzonga ku onha tiko ku katsa na ku hlengeleta mihlaselo eka vaakatiko va matiko mambe na mukhuva wa ku hlengeletiwa ka tinxaka.
4.1.4 Khabinete yi vuyelerile leswaku ku na ọrụ lowu yaka nkoka ku lulamisa xiphiqo xa vuhlapfa leswi nga ri ki enawini leswi katsaka ku tiyisisiwa ka vufambisi bya mindzilekano hi ku tirhisa ọrụ wa BMA, ku hatlisisa ku hlongoriwa, ku tirhana na vugevenga endzeni ka miganga ya vahlapfa, na ku sirhelela mitirho na swivandlanene swa vanhu va Afrika-Dzonga.
4.1.5 Mayelana na swivandlanene swa MaAfrika-Dzonga, Khabinete yi lerisile Ndzawulo ya mitirho na vatirhi ku tiyisisa ku kamberiwa ka tindhawu to tirhela eka tona ku tiyisisa ku landzeleriwa ka milawu ya mitirho eka swiyenge hinkwato leswi nga sirhelelekangiki ku fana na vuyeni, mapurasi, ku rhwala hi tilori, na ku aka xHOOK ka swin’wana.
4.1.6 Khabinete yi tlhele yi lerisa timasipala ku tiyisisa ku sindzisiwa ka milawu ya timasipala, ku rhangisa milawu ya mabindzu. MaAfrika-Dzonga na vona va fanele ku tlanga xiphemu xa vona hi ku papalata ku hirhisa tilayisense ta vona ta mabindzu.
4.1.7 Eka xiyimo xa pholisi, nawumbisi lowu pfuxetiweke wa vuhlapfa wu langutana na swipimelo eka milawu ya sweswi ya vuhlapfa, hi ku nghenisa swiletelo swa nsinya wa tiko ro sungula ra vuhlayiseki, ku rhurhela tisenthara to amukela vahlapfa leti nga ekusuhi na ndzilakano, na xiyenge xo endla leswaku tindzawulo leti faneleke ku hlawula mabindzu yo karhi, tiphurofexini, na mabindzu ntsena eka vanhu va Afrika-Dzonga na vahlapfa.
B. Swiboho swa khabinete
1. Nawumbisi lowu pfuxetiweke wa mfumo wa miganga wa 2026
1.1. Khabinete yi pasisile ku gazetiwa ka mpfapfarhuto wa nawumbisi lowu pfuxetiweke wa mfumo wa miganga ku burisana na vaaki. Nawumbisi lowu pfuxetiweke i xiphemu xa mpfuxeto wa mfumo wa miganga wo lulamisa mfumo wa miganga ku aka sisiteme ya mfumo wa miganga ya manguvalawa, leyi faneleke xikongomelo leyi kotaka ku nyika vukorhokeri hi ndlela leyi nga heriki.
1.2. Ku kamberiwa ka nawumbisi ku sungurile ku tiyisisa leswaku rimba ra pholisi ya mfumo wa miganga ri tirhisa ri hlamula eka ntiyiso wa sweswi na lowu cincaka wa nhluvukiso, ikhonomi, ndhawu na mbango. Tindhawu leti rhangisaka swilo leti hlawuriweke i ndhavuko wa nhlangano eka timasipala, vurhangeri bya tipolitiki na vutihlamuleri, nhlanganiso wa le xHOOK ka mimfumo, ku nghenelela ka vaaki, ku cinca ka swa timali na nkwama wa swa timali, na vurhangeri bya ndhavuko.
1.3. Nawumbisi lowu mpfapfarhutiweke lowu pfuxetiweke wu amukela endlelo ra ku tirhisiwa hi swiyenge na ku landzelelana ku tiyisisa ku cinca loku fambelanaka na loku nga heriki eka mpfuxeto wa mfumo wa miganga. Mpfapfarhuto wu lemuka leswaku matshalatshala ya khale ya mpfuxeto ya tala ku tsekatseka eka xiteji xa ku tirhisiwa, hikokwalaho hi xiphemu hi ku pfumaleka ka nyingiso lowu ringaneke eka ku landzelelana na vulawuri bya ku cinca. Tani goza ro sungula ra mpfuxeto, Nawumbisi lowu mpfapfarhutiweke lowu pfuxetiweke wu ringanyeta ku simekiwa ka huvo ya vulawuri bya ncinco wa mfumo wa miganga ya nkarhi lowu vekiweke.
2. Xphiqo xa nhluvukiso wa vuthu ra nkarhi wo leha ra SANDF
2.1. Khabinete yi pasisile Kungu ra nhluvukiso wa swilo ya nkarhi wo leha na kungu ra vupulani eka SANDF na matsalwa ya yona yo seketela ya pholisi ya swiphiqo.
2.2. Endzhaku ka makume ya шықәса ya ku siveriwa ka timali, tipulatifomo ta ku dyuhala na nhluvukiso wa vuswikoti leswi nga riki na switirhisiwa, SANDF yi tumbuluxile swiphiqo ya nhluvukiso wa swilo lama hleriweke ku ya hi swiendlakalo swa nkoka leswi hlamuseriweke eka pulani ya “Riendzo ro ya eka Vukulu”.
2.3. Qhinga ri hlanganisa ku endliwa ka vusirheleri bya manguvalawa na nhluvukiso wa Rixaka, ku tshamiseka ka miganga, na ku kula ka ikhonomi ku tumbuluxa Vuthu ra Vusirheleri leri tiyiselaka, na leri lunghekeleke nkarhi lowu taka leri kotaka ku lulamisa hinkwabyo swa laha kaya leswi nga mitlhontlho ya sweswi na mixungeto ya nkarhi wo leha.
3. Malembe ya 70 ya ku Lwa ka Vavasati na ku Havexerisiwa ka Matimba: Nxaxamelo lowu Hlelekeke wo Havexerisa Matimba ya Ikhonomi ya Vanhu eka Vavasati
3.1. Tani xiphemu xa ku tinyiketela eka ku havexerisa swilo eka vavasati hi ndlela leyi nga na nhlamuselo tanih leswi tiko ri funghaka malembe ya 70 kusukela eka Machi ya Vavasati ya 1956, Khabinete yi pasisile ku tirhisiwa ka Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wo Havexerisa Matimba ya Ikhonomi ya Vanhu eka Vavasati tani khadi ra swikoweto ra lembe na lembe ku pima na ku landzelerisa nhluvuko eka ku havexerisa swilo eka ikhonomi ya vaaki eka vavasati hi ku famba ka nkarhi.
3.2. Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wu langutana na ku pfumaleka ka mpimo lowu heleleke, lowu ringaniseriweke wa ku tiyisisiwa ka vavasati eka ikhonomi ya vaaki na ku nghenelela eka swivumbeko swo teka swiboho eAfrika-Dzonga. Eka xiyenge xa ntshamiseko, Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wu ta kongomisa eka rihanyo na dyondzo, eka xiyenge xa ikhonomi, Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wu ta kongomisa eka makete wa vatirhi na switirhisiwa, naswona eka xiyenge xa ku teka swiboho, Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wu ta kongomisa eka ku teka swiboho swa sekithara ya mfumo na ku teka swiboho swa sekithara ya phurayivhete.
3.3. Masungulo ya Nxaxamelo Lowu Hlelekeke wo Havexerisa Matimba ya Ikhonomi ya Vanhu eka Vavasati ya komba ku teka swiboho swa sekithara ya mfumo tani xiyenge lexi kumaka swikoweto swa le henhla hi mayelana na ku havexerisiwa swilo ka vavasati kasi xiyenge xa makete wa vatirhi na switirhisiwa xi rhekhoda swikoweto swa le hansi swinene. Tindhawu ta swikombiso swa le hansi ti katsa tifeme leti nga na vun’winyi bya xisati, xiphemu xa Vafambisinkulu bya vaxisati va etifemeni leti xaxametiweke eka JSE, mfikelelo wa swikweleti, na ọrụ eka mitirho ya vuswikoti bya le henhla.
4. Malembe ya 70 ya ku Lwelela na ku Havexerisiwa Matimba ka Vavasati: Xiviko xa Nkarhi na Nkarhi xa Vutsevu xa ku Tirhisiwa ka Ntwanano wa ku Herisiwa ka Swivumbeko hinkwasswo swa Xihlawuhlawu eka Vavasati
4.1. Khabinete yi pasisile Xiviko xa Nkarhi na Nkarhi xa Vutsevu xa Afrika-Dzonga mayelana na ku tirhisiwa ka Ntwanano wa ku Herisa Swivumbeko hinkwasswo swa Xihlawuhlawu eka Vavasati (CEDAW).
4.2. Xiviko xi nyika nhluvuko lowu endliweke hi Afrika-Dzonga ekutiyisiseni ka vumbiwa, pholisi ya milawu na rimba ra nhlangano eka ndzingano wa rimbewu, ku havexerisiwa swilo ka vavasati na ndzingano wa xiviri. Nhluvuko lowu wu katsa:
- Ku tirhisiwa ka Rimba ra Vupulani leri Hlamulaka eka Rimbewu, Mpimanyeto, Vulawuri, Nkambisiso na Oditi
- Kungu ra swiphiqo ra Rixaka ra GBVF ra 2019,
- migingiriko ya ku nyika swilo eka ikhonomi,
- ku nghenisiwa ka rimbewu eka xiyenge xa mfumo na ku yimela vavasati eka vurhangeri na ku teka swiboho.
4.3 Hambil swona ku nga na nhluvuko lowukulu, Afrika-Dzonga ra ha tirha eka mitlhontlho ya xivumbeko na ku tirhisiwa leyi phikelelaka leyi katsaka ku pfumaleka ka mitirho ka vavasati lokukulu, ntungu wa madzolonga lama simekiweke eka rimbewu na ku dlayiwa ka vavasati, ku hundzuluxiwa loku tsaneke ka ku vuyelwa ka dyondzo eka mivuyelo ya vatirhi, na ku nghenisiwa ka rimbewu eka sekithara ya phurayivhete.
C. Swiengetelo swintshwa swa Khabinete
1. Ku lulamisa Mfumo wa Miganga: Xiviko xa Nhluvukiso wa Kotara ya 2 ya Lembeximali ra 2025/26 eka ku Tirhisiwa ka Tipulani to Vuyisa Timali ta Timasipala ehansi ka ku Nghenelela ka Rixaka
1.1 Khabinete yi amukerile mpfuxeto wuntshwa mayelana na ku tirhisiwa ka Tipulani to Vuyisa Timali (FRP) ta timasipala ta mune (4) leti vekiweke ehansi ko nghenelela ka rixaka hi ku landza Xiyenge xa 139 (7) xa Vumbiwa, ku nga timasipala ta miganga ta Lekwa, Enoch Mgijima na Ditsobotla, na Masipala wa Dorobankulu ra Mangaung. Nhluvuko ekutirhiseni ka ti-FRP ku tiyisisa ku cinca eka matirhelo ya swa timali na mphakelo wa vukorhokeri bya timasipala leti wu vile wo biha, handle ka Ditsobotla.
1.2 Khabinete yi xiyile leswaku eka timasipala tin’wana tinharhu (3), ku tirhisiwa ka FRP ku yimile eka Xiyenge xa 1 lexi a xi fanele ku hetisiwile ku nga si hela tin’hweti ta 12 kusukela loko FRP yi pasisiwile. Swivilelo leswikulu i ku nga tirhisiwi ka migingiriko leyi nga na nkucetelo wa swa timali, ku antswisiwa lokutsongo eka swikombiso swa timali na swipimelo, na vulawuri leswi nga tirhiki eka swikombiso swa matirhiselo ya mali leswi endlaka leswaku ku va na ku antswisiwa lokutsongo ka mphakelo wa vukorhokeri.
1.3 Khabinete yi pasisile ku hlayisiwa ka timasipala ta mune ehansi ka ku nghenelela ka rixaka hi ku landza Xiyenge xa 139 (7) lexi hlayiweke na Xiyenge xa 139 (5)(a) xa Vumbiwa. Khabinete yi pasisile leswaku ku tumbuluxiwa magoza yo sindzisa timasipala leti nga ekhombyeni ra timali ku nghena eka Mitwanano ya Ejensi ya Mphakelo eka swiyenge swo fana na Eskom ku teka ku hangalasiwa ka gezi na nhlengeleto wa mali.
2. Ku hlawuriwa ka Ndhawu yo Hlawuleka ya Ikhonomi ya Fetakgomo Tubatse leyi ringanyetiweke, Xifundzankulu xa Limpopo
2.1 Khabinete yi kamberiwile no seketela xikongomelo xa Holobye wa Mabindzu, Vumaki na Mphikizano ku hlawula Zoni yo Hlawuleka ya Ikhonomi ya Fetakgomo Tubatse (FTSEZ) leyi ringanyetiweke leyi kumekaka eXifundzhenitsongo xa Sekhukhune eXifundzheninkulu xa Limpopo.
2.2 FTSEZ i xiphemu xa swiphiqo swa pulani ya nhluvukiso wa Limpopo lowu kongomisiweke eka ku kurisa vumaki, ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi, na ku tumbuluxa mitirho hi ku koka rinoko ra vuvekisi eka migodi, ku vuyelwa ka timinerali, eneji, vurimi, na swiyenge swa mimovha. FTSEZ yi ta tirhisiwa hi swiyenge swinharhu.
3. Mikarhi ya Ikhonomi leyi nga vaka kona eAfrika-Dzonga hi ku tirhisa ndhawu ya mabindzu ya ntshunxeko ya tikontinente ta Afrika
3.1 Khabinete yi kamberiwile eka swivandlanene swa ikhonomi leswi nga vaka kona eAfrika-Dzonga eka tikonkulu hinkwaro hi ku tirhisa AfCFTA. AfCFTA yi tumbuluxa yin’wana ya makete wun’we lowukulu swinene misava leyi nga na vanhu vo tlhela 1.3 wa tibiliyoni na GDP leyi hlanganisiweke leyi tlulaka US$3.4 wa tithiriliyoni.
3.2 Ntwanano wa AfCFTA lowu heleleke wu humesa swivandlanene swa swiphiqo ku pfula vuswikoti bya ikhonomi, ku ndlandlamuxa timakete ta ku rhumela ematikweni mambe, ku dzikisa tinketani ta nkoka wa tiindasitiri, ku tlakusa vuvekisi, na ku fambisa ku kula loku nga heriki.
3.3 Kusukela loko Afrika-Dzonga ri sungurile mabindzu ehansi ka mipimanyeto ya ku hlawuriwa ya AfCFTA kusukela hi Sunguti 2024 kufikela hi Nyenyanyana 2026, mabindzu ya tlakuke ku ya eka R2.6 wa tibiliyoni leyi katsaka swihumelerisiwa swo hambana swo fana na switirhisiwa swa migodi, switirhisiwa swa gezi, swilo swa swakudya, swiambalo, tipulasitiki na michini ya gezi.
4. Mphakelo wa mati yo tenga eHammanskraal
4.1 Khabinete yi amukerile xiviko xa nhluvuko eka phurojeke ya mati yo tenga ya Hammanskraal leyi fambisiwaka hi Mati ya Magalies ehansi ka Ndzawulo ya mati na nkululo na dorobankulu ra Tshwane. Loko ku hetiwa, phurojeke yi ta nyika mati lama rhwariwaka eka kwalomu ka 47 550 wa mindyangu, ku tirhela vaaki lava ringanyetiwaka eka 180 679.
4.2 Khabinete yi xiyile leswaku mimodula hinkwasswo ya mune eka tlhelo ra phurojeke leyi yi nyikeriwaka ehansi ka mati ya Magalies yi akiwile no kamberiwa, leswi endlaka leswaku sisiteme yi kota ku humelerisa ku fika eka 50 ML ya mati lama basisiweke hi siku.
4.3 Holobye wa mati na nkululo endzhaku ka vhiki u ta kambela phurojeke na ku tiyisisa vulawuri eka mitirho leyi nga humelelangiki hi dorobankulu ra Tshwane ku tiyisisa mfikelelo wa mati hi ku hetiseka eka miganga ya Hamanskraal.
4.4 Ndzawulo yi tlhele yi tivisa khabinete timhaka tintshwa hi nhluvuko hi ku pfula tiphurojeke ta mati leti pfaleriweke na xiyimo xa xikweleti xa masipala eka tibodo ta mati, leswi tisaka khombo lerikulu eka nsirhelelo wa mati na ku humelela ka timali ka tibodo leti. Vuxokoxoko bya xitalo bya leswi byi ta endliwa endzhaku ka WaterCom.
5. Mphakelo wa gezi wu tirhisa wu tiyile naswona ku hunguta mphakelo wa gezi ku lava ku va swilo wa nkarhi lowu hundzeke
5.1 Khabinete yi amukerile langutelo ra gezi ra Xixika leri nyikiweke hi Eskom, leri kombiseke leswaku mphakelo wa gezi hi ku siyerisana a ku nge endleki xHOOK ka Dzivamisoko na Mhawuri, leswi funghaka ku cinca lokukulu eka riendzo ra eneji ra rixaka ra hina.
5.2 Khabinete yi tlhele yi amukela nhluvuko ekululamiseni ka ku hungutiwa ka mphakelo wa gezi na 352 968 wa tikhasimende leti nga ha khumbekiki hi ku hungutiwa ka mphakelo wa gezi hi mikarhi ya migingiriko leyikulu. Ku hungutiwa ka mphakelo wa gezi ku herisiwile eKapa-N’walungu na Kapa-Vupeladyambu, laha swifundzankulu swa ntlhanu (5) leswi landzelaka swi faneleke ku herisiwa ku hungutiwa ka mphakelo wa gezi hi 2026 swa ha ri kona naswona i Gauteng na KZN ntsena lava nga ta va na mitlhontlho ya vona yo hunguta mphakelo wa gezi leyi nga ta herisiwa hi 2027.
D. Minawumbisi
1. Nawumbisi wo Hundzuluxa nawu wa vana, wa 2026
1.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka nawumbisi wo hundzuluxa nawu wa vana wa 2026 ePalamende.
1.2. Nawumbisi wo Hundzuluxa wa Nawu wa Vana wu lava ku olovisa minongonoko ya nhluvukiso wa vana va tindzumulo leyi avaneke na milawu leyi a yi langutisiwa ehansi ka ndzima ya 5 ya nawu hi valawuri vo hambana ku ya eka nawu lowu hlanganisiweke wa ECD ehansi ka Ndzima ya 6 leyi pfuxetiweke ya nawumbisi wo Hundzuluxa ehansi ka vutihlamuleri bya Ndzawulo ya dyondzo ya masungulo ntsena. Nawumbisi wo hundzuluxa wu nghenisa endlelo rin’we ro tsarisa eka tisenthara ta ECD na sete yin’we ya mipimanyeto na swipimelo swa nongonoko wa ECD.
2. Mpfapfarhuto wa Nawumbisi wo Hundzuluxa wa Eneji ya Nyutliya, wa 2025
2.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfapfarhuto wa nawumbisi wo hundzuluxa wa eneji ya nyutliya wa 2025 ku burisana na vaaki.
2.2. Mpfapfarhuto wa nawumbisi wu hundzuluxa nawu wa eneji ya nyutliya wa 1999 lowu nyikaka rimba ra milawu eka ku nghenelela ka Afrika-Dzonga eka mabindzu ya matiko ya misava eka switirhisiwa swa nyutliya na thekinoloji.
2.3. Nawumbisi wu lulamisa swivandla swa milawu leswi humaka eka nhluvukiso eka ndhawu ya nyutliya ya misava hinkwaro na ya laha kaya hi ku pfuxeta theminoloji, ku ringanisa nawu na swiyimo swa matiko ya misava, na ku tiyisisa vulawuri bya switirhisiwa swa nyutliya, nhundzu, na migingiriko leyi fambelanaka na swona eka nxaxamelo hinkwawo wa nkoka.
3. Nawumbisi wo hundzuluxa milawu ya miako ya rixaka na swipimelo swa miako, wa 2026
3.1. Khabinete yi pasisile nawumbisi wo hundzuluxa milawu ya miako ya rixaka na swipimelo swa miako wa 2026 leswaku vaaki va nghenelela. Xikongomelo xa nawumbisi lowu mpfapfarhutiweke i ku tlakusa ku fana eka nawu endzeni ka vulawuri bya timasipala na ku tiyisisa maendlelo yo aka lama hlayisekeke hi ku tirhisa sayense ya kahle yo aka, ku tirha kahle, na switirhisiwa swa xiyimo xa le henhla.
3.2. Nawumbisi wu hlamula swivilelo mayelana na mitlhontlho leyi fambelanaka na ku tirhisiwa na nhlamuselo leyi nga fambelaniki ya nawu.
D. Ku thola
Matholelo hinkwawo ma fanele ma kambisisa tidyondzo ni ku basisiwa eka manyala.
- Ttn Otsile Maseng tani muofisirinkulu wa vulawuri (CEO) wa vulawuri bya swikweleti swa rixaka.
- Mnn Linda Seroka tani CEO wa nhlangano wa ndzindzakhombo wa swikweleti swa ku rhumela ematikweni mambe wa Afrika-Dzonga.
- Ttn Marcus Selepe tani CEO wa ejensi ya vulawuri bya swihlovo swa Limpopo-Olifants.
- Ku thoriwa ka vafambisi eka huvo ya Lepelle Northern Water
a. Dkd Ndweleni Fredirick Mphephu (Mutshamaxitulu na ku thoriwa nakambe);
b. Ttn Motalane Dewet Monakedi (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Mnn Ayesha Hamad Laher;
d. Mnn Christine Morongoe Ramphele;
e. Ttn Makone Mack Magoele;
f. Mnn Tsakane Zwane;
g. Mnn Stephinah Mudau;
h. Gqweta Lufuno Tokyo Nevondwe;
i. Phrf Tebogo Mashifana;
j. Phrf Mabel Mphahlele-Makgwane; na
k. Ttn Ashley Latchu.
- Ku thoriwa ka vafambisi eka Huvo ya Ejensi ya Switirhisiwa swa Mati ya Rixaka
a. Ttn Ramateu Johannes Monyokolo (Mutshamaxitulu);
b. Mnn Precious Nompumelelo Sibiya (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Mnn Barbara Schreiner;
d. Ttn Simphiwe Khondlo;
e. Ttn Gregory Nigel Joseph White;
f. Ttn Nicholas van Rensburg Rabie; na
g. Mnn Mankone Mabataung Ntsaba.
- Ku thoriwa ka Huvo yo Lawula ya Ejensi ya Vulawuri bya Swihlovo swa Breede-Olifants
a. Ttn Bongani Mnisi (Mutshamaxitulu);
b. Mnn Marli Slabber (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Mnn Eurica Scholtz;
d. Ttn Trevor Abrahams;
e. Phrf Jakobus Andries du Plessis;
f. Mnn Natasha Davis – Wolmarans;
g. Ttn Jan Pienaar;
h. Ttn Kobus Nicolas Steenkamp;
i. Mnn Hlobisile Mbali Mngadi; na
j. Mnn Tswarelo Gratitude Mokoena.
- Ku thoriwa ka huvo ya ejensi ya thekinoloji ya mahungu ya mfumo
a. Phrf Stella Bvuma (Mutshamaxitulu);
b. Gqweta Colin Weapond;
c. Mnn Zimbini Hill;
d. Mnn Siphumelele Dlungwane;
e. Ttn Rendani Ramabulana;
f. Mnn Nalini Maharaj;
g. Ttn Protas Phili;
h. Ttn Willie Vukela (DPSA representative); na
i. Ttn William Mathebula (Muyimeri wa nkwama wa swa timali ta rixaka).
- Huvo ya nhlangano wa vuhlanganisi bya riqingho wa matiko ya misava (ITU)
a) Khabinete yi pasisile leswaku Afrika-Dzonga ri yima ku hlawuriwa nakambe eka ITU eka xifundzankulu xa D (Afrika) eka nkarhi wa 2027–2030. Nhlawulo wu ta va kona eka nhlengeletano ya vulawuri bya ITU kusukela hi ti 9 kufikela hi ti 27 Hukuri 2026. Vukona bya Afrika-Dzonga eka huvo ya ITU, xikan’we na matiko man’wana ya Afrika, swi tiyisisa rito ro tiya eka tikonkulu eka vulawuri bya ICT bya matiko ya misava.
E. Migingiriko na tihlengeletano
9. Tendzo ta Afrika Indaba
a) Tendzo ta Afrika Indaba 2026 ti ta va kona kusukela hi ti 11–14 Mudyaxihi 2026 eInkosi Albert Luthuli Convention Center (Durban ICC) eKwaZulu-Natal.
b) Indaba yi ta khomiwa hi nkarhi lowu ku nga va na ku tlakuka ka ku fika ka vaendzi va matiko ya misava. Hi Nyenyankulu lembe leri, 911 962 wa vaendzi va hlawurile Afrika-Dzonga, ku tlakuka ka 12,5 wa tiphesete loko ku pimanisiwa na nkarhi lowu fanaka hi 2025.
c) leswi swi landzela nguva ya vupfhumba leyi nga tshova rhekhodo hi 2025 hi 10.5 wa timiliyoni ta lava fikeke. Kusukela hi Sunguti kufikela hi Nyenyankulu 2026, Afrika-Dzonga se ri rhekhodile 2 910 029 wa vavhaki lava nghenaka.
d) Eka nhluvukiso lowu fambelanaka na swona Afrika-Dzonga ri tiyisile xiyimo xa rona tani ntsindza wa vutleketli bya swihahampfhuka wa Afrika endzhaku ka oditi ya vuhlayiseki hi Nhlangano wa Vutleketli bya Vaaki wa Matiko ya Misava ya ejensi yo hlawuleka ya nhlangano wa matiko eka vutleketli bya swihahampfhuka.
10. Swiendlakalo swa nkoka swa pfhumba ra ntshunxeko
a) Lembe leri ri fungha nxaxamelo wa swiendlakalo swa nkoka leswi hlamuselaka eka riendzo ra xidemokirasi ra Afrika-Dzonga leri nga ta tsundzukiwa hi ku tirhisa pfhumba ra swiendlakalo swa ntshunxeko, leri nga ta sunguriwa eUnion Buildings hi Mudyaxihi 2026 ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: “Ku xixima leswi hundzeke. Ku nyiketa vumundzuku.”
b) Swiendlakalo leswi swa nkoka swi katsa ku tlangela malembe ya (30) ya ku amukeriwile ka Vumbiwa; ku tlangela malembe ya (50) ya xitereko xa vantshwa hi 1976; ku tlangela malembe ya (70) ya pfhumba ro lwisana na mapasi; na ku tlangela malembe ya (60) ya ku susiwa ka vanhu hi nkani eka xifundzha xa vutsevu.
c) Loko swi hlanganisiwa, mikarhi leyi ya nkoka yi komba ndlela yo leha leyi fambisiweke ekuhlongoriseni ka xidemokirasi na ntshunxeko, loko yi ri karhi yi hi tsundzuxa leswaku, hambil swona ku nga na nhluvuko lowu nga na nhlamuselo, riendzo ri ya nkoka eka rixaka leri.
11. Nhlengeletano ya vumbirhi ya Afrika-Dzonga ya tizoni to hlawuleka ta ikhonomi ya switirhisiwa na vuvekisi
a) Khabinete yi pasisile ku rhurhela nhlengeletano ya vumbirhi ya tizoni to hlawuleka ta ikhonomi ya matiko ya misava ya switirhisiwa na vuvekisi kusukela hi ti16- 17 Mawuwani 2026 eKwaZulu-Natal.
b) Nhlengeletano yi ta hlanganisa vavekisi va xiyimo xa le henhla va laha kaya na va matiko ya misava no tirha tani pulatifomo laha miehleketo na swintshuxo swa vutumbuluxi swi ringanyetiwaka ku fambisa na ku aka tizoni to hlawuleka ta ikhonomi leti hanyaka xikan’we na ku tiyisisa vuvekisi eAfrika-Dzonga.
c) Afrika-Dzonga ri hlawurile khumembirhi (12) wa tiSEZ leti nga na nhungu (9) leti tirhaka sweswi na tiSEZ leti tirhaka leti amukelaka 224 wa vavekisi lava tirhaka hi ntsengo lowu ringanyetiweke wa vuvekisi leswi hlengeletiweke wa R31.7 wa tibiliyoni na 28, 821 wa mitirho leyi tumbuluxiweke.
12. N’hweti ya nsirhelelo wa vana
a) N’hweti ya nsirhelelo wa vana yi tsundzukiwa lembe na lembe ku lemukisa hi timfanelo ta vana na xilaveko xo va sirhelela eka khombo. Hi nkarhi lowu, tindzawulo ta nkoka ta mfumo xikan’we na vukorhokeri bya nsirhelelo wa vana na mihlangano yo hambana ya vaaki va ta tiyisisa matshalatshala yo hlengeleta swiyenge hinkwasswo swa vaaki ku hlayisa vana, ku lulamisa mavabyi ya vaaki lama phikelelaka na ku tiyisisa tindhawu leti lavaka nhluvukiso lowu kongomisiweke na ku nghenelela.
b) Khabinete yi kombela swirho hinkwasswo swa vaaki ku tirha swin’we ku sirhelela timfanelo ta vana, ku rhangisa vuhlayiseki bya vona swilo na ku seketela nhluvukiso wa vona lowu heleleke.
13. N’hweti ya Afrika
a) Afrika-Dzonga ri ta joyina tikonkulu hinkwaro ekutlangeleni ka N’hweti ya Afrika na siku ra Afrika hi ti 25 Mudyaxihi 2026. N’hweti leyi i nkarhi wo yisa swilo vun'we, ku dzikisa ku hlanganisiwa ka miganga na ku tiyisisa vumundzuku bya Afrika leswi avelaniwaka. Nkarhi lowu wu rhamba ku anakanyisisa na ku tlangela vumunhu bya hina leswi fuweke, ndzhaka na ku komba ndhavuko. Yi tlhela yi kombela vanhu va Afrika hinkwasswo ku tirha swin’we ekufambiseni ka nhluvukiso na nhluvuko wa tikonkulu.
b) Loko hi ri karhi hi tsundzuka n’hweti ya Afrika, hi lemuka leswi hi swi fikeleleke loko hi ri karhi hi tekela enhlokweni nhluvuko lowu endliweke ku ya ekuhetisiseni ka xivono xa Ajenda ya Nhlangano wa Afrika ya 2063 eka Afrika leri hlanganeke na ku humelela.
14. Bolo ya milenge hi ravuntlhanu
Khabinete yi komberile rixaka ku hlangana kun’we ku seketela Bafana Bafana endleleni ya vona yo ya eka khapu ya misava ya FIFA ya 2026 hi ku ambala rihlaza na nsuku hi ravuntlhanu ku tlakusa moya wa rixaka na ku tinyungubyisa.
F. Switiviso
1. Masagwadi ya Phuresidente ya rixaka ya MSME na mabindzu lamatsongo
1.1 Ndzawulo ya nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo yi pfuxetile masagwadi ya Phuresidente ya rixaka ya MSME na mitirhisano ku katsa milawu ya swifundzankulu na swiyenge swo karhi swa sekithara ku ndlandlamuxa ku xiximiwa, ku katsa hinkwasswo, na nkucetelo.
1.2 Milawu ya swifundzankulu ya masagwadi lama pfuxetiweke yi sungula hi Mawuwani naswona swiyenge leswi pfuxetiweke hi leswi:
a. MSME ya lembe eka sekithara ya vurimi
b. Vukorhokeri bya swa timali bya MSME bya lembe
c. MSME ya lembe eka ikhonomi ya dijitali, thekinoloji, na vumaki
d. Sekithara ya vumaki ya MSME ya lembe
e. Ikhonomi ya rihlaza ya MSME ya lembe
f. MSME ya lembe leyi fambiwaka hi vantshwa
g. MSME ya lembe leyi fambiwaka hi vavasati
h. Ti MSME leti fumiwaka hi Vanhu lava nga na vuleteri bya lembe
i. Bindzutsongo ra lembe
2. Nhlawulo wa mfumo wa miganga wa 2026
2.1 Hikikokwalaho ka ku va Phuresidente Ramaphosa a tivise siku ra vu 4 Hukuri 2026 ra nhlawulo wa mfumo wa miganga, khabinete yi kombela vavhoti hinkwasswo lava faneleke ku titsarisela ku vhota kumbe ku pfuxeta vuxokoxoko bya vona hi ku tirhisa photali ya ximfumo ya IEC ya inthanete – https://registertovote.elections.org.za leyi kumekaka 24/7. Vaaki va nga tlhela va endzela hofisi ya IEC ya le mugangeni wa vona ku titsarisela ku vhota naswona lava nga endla swikombelo swa ti-ID va tsundzuxiwa ku ti teka eka Ndzawulo ya ikaya.
2.2 Hi ndlela yin’wana, vaaki va nga titsarisa hi nkarhi wa mahelo ya vhiki ya ku tsarisa vavhoti va rixaka hi ti 20 na ti 21 Khotavuxika 2026, eka switichi swo vhota leswi fanaka laha va kunguhataka ku vhota ka vona hi siku ra nhlawulo.
H. Mahungu
1. Michavelelo
Khabinete yi kombisile ku chavelela ka yona loku humaka embilwini eka vanghana na mindyangu ya
a. Cynthia Shange, muyimeri wa ndhavuko loyi a xiximiwaka, loyi a hoxeke xandla swinene eka tifilimi na thelevhixini ya Afrika-Dzonga, a kuma swidlodlo swa ndhuma, ku katsa na Masagwadi ya Vutomi Hinkwabyo, ku lemuka nkucetelo wa yena lowu nga heriki eka bindzu ra vuhungasi bya laha kaya.
b. Albert Mazibuko, loyi a nga simeka ntlawa wa ndhuma wa Ladysmith Black Mambazo, lowu nga wina Masagwadi ya ntlhanu ya Grammy naswona wu humelerile eka alibamu leyi bumabumeriweke ya Paul Simon ya Graceland hi 1986.
c. Mundhundhuzeri wa opera wa Afrika-Dzonga loyi a dzunisiwaka, Mimi Coertse, loyi a ri un’wana wa vayimeri lavakulu va ndhavuko wa Afrika-Dzonga naswona a ri xHOOK ka marito ya opera lama tlangeriwaka swinene etikweni. U hlohlotele tinxaka ta vayimbeleri, vahungasi hi vuyimbeleri, na vatshila lavatsongo naswona ndzhaka ya yena yi ta ya nkoka yi vumba vuyimbeleri na ndhavuko wa Afrika-Dzonga eka tinxaka.
d. Phuresidente wa muavanyisi loyi a nga le ku wiseni Achmat Naeem Jappie loyi a nga hundza misava a ri na malembe ya 70. U tirhile tani xandla xa Phuresidente wa muavanyisi naswona endzhaku ka nkarhi muavanyisi Phuresidente wa Xiyenge xa KwaZulu-Natal xa Khoto yale henhla, xikan’we na ọrụ wa yena tani muavanyisi wa nkarhi wa Khoto ya Vumbiwa nale Khoto ya Swivilelo swa Vatirhi.
e. MMC Thumeka Bikwana, MMC wa vukorhokeri bya mabindzu eka masipala wa muganga wa Chris Hani, loyi hi nga twa leswaku u dlayiwile hi ti 6 Mudyaxihi 2026.
2. Ku hoyozela
Afrika-Dzonga ri na tibuwa ta kahle swinene misava
a. Afrika-Dzonga ri ya nkoka ri tirhisa ri ri ndhawu leyi dumeke ya vupfhumba bya misava hinkwaro hi xiviko xa ribuwa ra misava hinkwaro xa 2026 hi mutivi wa tendzo ta matiko ya misava Travelbag ku lemuka tibuwa timbirhi ta tiko eka nxaxamelo lowu wa ndhuma wa misava hinkwaro.
b. Ribuwa ra Boulders eDorobeni ra Kapa ri amukeriwile ximfumo tani ribuwa ra nomboro yin’we misava hinkwaro, ri landzeriwa swinene eka xiyimo xa vumbirhi hi Cape of Good Hope Beach. Swiyimo swi kandziyisa ku tsakisa ka matiko ya misava loku nga heriki ka ndzhaka ya hina ya ntumbuluko na swilo ya sekithara ya hina ya vupfhumba.
Khabinete yi hundzisa mahungu ya yona mo hoyozela ni ku navelela mikateko eka:
- Dkd Naledi Pandor eka ku thoriwa ka yena tani hi Chanselara wa Yunivhesiti ya Nelson Mandela. Mulwelavutomi wo xiximeka, mudyondzi na mutirhelamfumo, Dkd Pandor u kombisile ku tinyiketela ka vutomi hinkwabyo eka dyondzo leswi pfuneke ku vumba xiyimo xa xidemokirasi na ntshamiseko wa Afrika-Dzonga.
- Blitzboks, hi ku hlula xidlodlo xa yona xo sungula xa Hong Kong Sevens endzhaku ko hlula Argentina hi 35-7 eka mphikizano wa makumu eXitediyamu xa Kai Tak
- Swipano swa Afrika-Dzonga swa vavanuna swa mphikizano wo tsutsuma hi ku siyerisana eka ku kuma timendlele ta silivhere eka mphikizano wa makumu wa vavanuna wa 4x100 wa timitara na 4x400 wa timitara eka World Athletics Relays eGaborone.
Swivutiso:
Sisiteme ya vuxokoxoko bya vuhlanganisi bya swa mfumu (GCIS)
Vutihlanganisi: Mnn Nomonde Mnukwa, mufambisinkulu wo khomela
Riqingo: 083 6537485
www.gcis.gov.za; www.gov.za
#GovZAUpdates
