A. XIYIMO XA KHABINETE EKA TIMHAKANKULU
1. Ku Tiyisela ka Ikhonomi hi ku Tirha
1.1. Matirhelo ya Xitimela xo Rhwala Nhundzu xa Transnet (TFR) – Kotara yo Sungula
1.1.1. Hi nkarhi wa kotara yo sungula ya lembeximali ra 2026/27, Xitimela xo Rhwala Nhundzu xa Transnet (TFR) xi rhekhodile ku antswisiwa ka matirhelo hi 4,4%, ya lembe na lembe. TFR xi hete kotara leyi xi fikelerile 42,0 wa timiliyoni ta tithani loko ku pimanisiwa na 40,2 wa timiliyoni ta tithani eka lembe leri hundzeke.
1.1.2. Hi ndlela leyi hlamarisaka, TFR xi fikelerile matirhelo lawa hambileswi ku nga sunguriwa ku pfala loku engetelekeke ka masiku ya 11 yo lunghisa loku kunguhatiweke ka Iron Ore Line. Ku nga khaleki leswaku, TFR xi tlakusile vholumo ya le henhla ya tithani, leswi kombisaka ku antswisiwa lokukulu eka vukorhokeri bya matirhelo na vuhumelerisi
1.2. Vuvekisi bya Sekithara ya Mimovha
1.2.1. Khabinete yi amukerile vuvekisi bya Toyota South Africa Motors bya R10.4 wa tibiliyoni eka feme ya yona ya Prospecton eThekwini ku humelerisa Hilux ya rixaka ra vunhungu. Vuvekisi byi tiyisa sekithara ya vumaki bya mimovha, byi seketela kwalomu ka 27,000 wa mitirho eka netiweke hinkwayo ya vaphakeri, na ku kondletela ku tlula 4,300 wa mitirho yo hlanganisa hi ku kongoma - ku kombetela eka vatirhi lava tirhaka hi ku kongoma eka feme ya vumaki ya Prospecton ya Toyota.
1.2.2. Ku cheriwa loku lokukulu ka xiphemu xa mali, etlhelo ka ku xaviwa ka sweswinyana ka Chery Group na ku pfuxeta ndhawu ya khale ya vumaki bya Nissan eRosslyn, eGauteng. Chery Group yi tivise leswaku yi ta endla tiburende ta Chery, Jaecoo, na Jetour eka ndhawu leyintshwa leyi ya ha ku xaviwaka ya le Rosslyn.
1.2.3. Vuhumelerisi byo sungula byi lulamisiwile ku sungula exikarhi ka 2027, laha vuswikoti byo tirha byi tlakukeke eka lembe leri landzelaka ku fikelela vuhumelerisi bya lembe na lembe bya 15 000 wa tiyuniti.
1.2.4. Ku xaviwa ka Chery Group ku tiyisisa mitirho ya vumaki ya 692 naswona ku languteriwile ku fikelela kwalomu ka 3,000 wa swivandlanene swo kongoma na leswi nga kongomangiki eka vukorhokeri hinkwabyo bya vutleketli, vunjhiniyara, tikheteni ta mphakelo, na vukorhokeri bya nseketelo.
1.2.5. Ku tinyiketela loku ka nkarhi wo leha ku tlhela ku tiyisisa xiyimo xa Afrika-Dzonga tanihi ndhawu yo tiya ya vumaki na le ka senthara ya xifundzankulu yo rhumela ematikweni mambe.
1.3. Ndzavisiso wa ku Kula ka IMF wa le Henhla wa Afrika-Dzonga
1.3.1. Khabinete yi amukerile vukamberi bya ikhonomi leyikulu lebyi pfuxetiweke bya Nkwama wa swa Timali wa Matiko ya Misava (IMF), lebyi pfuxeteke ku kula ka Swikumiwa Hinkwaswo swa Tiko (GDP) loku languteriweke eAfrika-Dzonga ku ya ehenhla ku ya eka 1.1%. Khabinete yi xiyile leswaku ndzulamiso lowu wa kahle wu kombisa ikhonomi ya laha kaya leyi tshamisekeke leyi yaka emahlweni yi kombisa ku tiyisela.
1.3.2. Loko mpfuxeto wu ya ehenhla eka vukamberi bya ku kula ka ikhonomi ya Afrika-Dzonga ku tshama ku ri ko ringanela, swi kombisa ku tshemba loku kulaka eka matshalatshala ya ku vuyisa ikhonomi ya tiko hambileswi ku nga na ku kula ka misava loku tsaneke na ku nonoka ka tipolitiki ta misava eMiddle East.
1.4. Ku tirhisiwa ka Xiyenge xa II xa Xikimi xa Muthori la Tshembiwaka xa Dijitali (TES)
1.4.1. Khabinete yi amukela ku simekiwa ximfumo ka Xiyenge xa II xa Xikimi xa Vathori lava Tshembiwaka (TES) ku hatlisisa vufambisi bya tivhisa eka vathori lava tiyisisiweke handle ko kavanyeta vuhlayiseki bya rixaka kumbe vulawuri bya vuhlapfa. Vathori lava ringaneleke va laveka ku kombisa vuvekisi lebyikulu bya laha kaya, ku rhangisa emahlweni ku thoriwa ka vaaki va Afrika-Dzonga na vaaki va nkarhi hinkwawo, ku vekisa eka nhluvukiso wa vuswikoti bya laha kaya, na ku fambisana na tisekithara ta ikhonomi leti rhangisaka emahlweni.
1.4.2. Phothali ya swikombelo swa inthanete leyi tinyiketeleke ya Xiyenge xa II xa TES - "Home Affairs @ home" i xiphemu xa maqhinga yo anama ya mfumo ya ku cinca ka xidijitali. Hi nkarhi wun’wana, phothali leyi ya xidijitali yi ta hundzukela eka ikhosisiteme ya tiko leyi heleleke ya Mpfumelelo wa Maendzo ya xiElektroniki (ETA).
1.4.3. Vathori lava ringaneleke va rhambiwa ku yisa Swikombiso swa Ntsakelo (EOI) exikarhi ka 20 Mawuwani 2026 na 4 Ndzati 2026.
2. Ku aka Ikhonomi ya Xifundzankulu leyi Tiyeke ya (SADC)
2.1. Afrika-Dzonga ri lulamerile ku rhurhela Samiti ya SADC
2.1.1. Khabinete yi tiyisisiwa hi ku tiyimisela ka Afrika-Dzonga ku rhurhela hi ndlela leyi humelelaka Samiti ya Ntolovelo ya Tinhloko ta Mimfumo na Mfumo wa Nhlangano wa Nhluvukiso wa Dzonga wa Afrika (SADC) kusukela hi 16 kufikela hi 17 Mhawuri 2026 eDurban International Convention Center eDurban.
2.1.2. Tanihi xiphemu xa migingiriko yo aka Samiti ya SADC, Afrika-Dzonga ri rhurhela Vhiki ra Vumaki ra SADC ra 2026 kusukela hi 27 kufikela hi 31 Mawuwani 2026, eDurban International Convention Center eKwaZulu-Natal. Xiendlakalo lexi xi hlanganisa vaendli va tipholisi, varhangeri va mabindzu, vavekisi, swidyondzeki, valavisisi na swivandla swa timali swa nhluvukiso ku suka eka xifundzankulu hinkwaxo na le handle ku yisa emahlweni nhluvukiso wa tiindasitiri.
2.1.3. Vhiki ra Vumaki bya SADC ri seketela Kungu ra Vumaki bya SADC na Mepe wa Ndlela (2015–2063), lowu simekiweke eka tiphuphu tinharhu: vumaki bya tiindasitiri, mphikizano na ku hlanganisiwa ka miganga.
2.1.4. Xipakaniso xa lembe leri xi katsa nhluvukiso wa swiyenge swa nkoka swa miganga eka vumaki bya swa vurimi, mirhi, nhundzu ya vatirhisi na ku vuyeriwa ka timinerali ta nkoka, xikan’we na nhluvukiso wa switirhisiwa eka eneji, swifambo, vutleketli, mati na ICT.
2.2. Ku hunguta ku durha ka vuxavisi eka SADC
2.2.1. Khabinete yi hoyozerile Bangi ya Rixaka ya Afrika-Dzonga eka ku ndlandlamuxiwa ka sisiteme ya SADC ya Ku Hakeriwa ka Nkarhi wa Xiviri (SADC-RTGS) hi ku katsa Kwanza ya Angola tanihi mali ya vumbirhi yo hakela endzhaku ka Randi ya Afrika-Dzonga.
2.2.2. Sisiteme ya SADC-RTGS yi kongomisa ku hunguta tihakelo ta vuxavisi eka mabindzu yo tsemakanya mindzilekano endzeni ka xifundzankulu hi ku olovisa ku tirhisiwa ka timali ta laha kaya leti fambisiwaka hi Bangikulu ya Afrika-Dzonga hi ku yimela tibangi ta le xikarhi ta SADC leti tekaka xiphemu.
2.2.3. Ku katsa Kwanza ya Angola tanihi mali yo hakela eka sisiteme ya SADC-RTGS swi fungha xiendlakalo xa nkoka swinene ekuyiseni emahlweni ku kula ka ikhonomi ya miganga hi ku hunguta ku durha ka vuxavisi.
2.3. Khomixini ya Matiko mambirhi ya Afrika-Dzonga – Namibia
2.3.1. Khabinete yi amukerile ku hela loku humelelaka ka Khomixini ya Matiko mambirhi ya Afrika-Dzonga–Namibia ya vumune (BNC) leyi nga humelela ePitori hi 17 Mawuwani 2026, naswona yi fambisiwa hi Muchaviseki Dokodela Netumbo Nandi-Ndaitwah, Phuresidente wa Riphabliki ra Namibia na Muchaviseki Phuresidente Cyril Ramaphosa.
2.3.2. Khomixini leyi ya Matiko mambirhi yi tiyisisile nakambe muxaka wa maqhinga ya vuxaka bya Afrika-Dzonga na Namibia na ntirhisano wa le henhla exikarhi ka matiko lawa mambirhi eka swiyenge leswi rhangisiwaka emahlweni. Lexi nga xa nkoka swinene i ku tinyiketela ka ntirhisano wa le kusuhi eka ku lavisisa na ku tirhisiwa ka switirhisiwa swa ntumbuluko leswi nga ta seketela nhluvukiso wa ikhonomi na ku kula eka matiko lawa hamambirhi.
2.3.3. Vaphuresidente lavambirhi va amukerile ku sayiniwa ka mitwanano ya nkombo ya matiko mambirhi na switirhisiwa swa ntirhisano exikarhi ka vona.
2.4. $13 wa timiliyoni ta mpfuneto wa xihatla ku tiyisisa matshalatshala yo lawula vuvabyi bya xitsongwatsongwana xa Ebola eAfrika.
2.4.1. Khabinete yi amukerile mpfumelelo wa $13 wa timiliyoni (Tidolara ta Amerika) eka swipfuno swa xihatla hi Ntlawa wa Bangi ya Nhluvukiso wa Afrika (AfDB) ku tiyisisa matshalatshala yo lawula ku tumbuluka ka mavabyi ya xitsongwatsongwana xa Ebola eDemocratic Republic of Congo (DRC), Uganda, na Sudan-Dzonga hi ku tiyisisa ku hlamula ka xihatla ka rixaka, ku sivela ku hangalaka ka xitsongwatsongwana na ku hunguta mafu na mavabyi eka lava khumbekaka ngopfu na miganga leyi nga sirhelelekangiki.
2.4.2. Mpfuneto lowu wa timali wu landzela swikombelo swa Phuresidente Cyril Ramaphosa eka xiyimo xa yena tanihi Nghwazi ya Nhlangano wa Afrika (AU) eka Nsivelo wa Ntungu, ku Tilulamisela na ku Hlamula (PPPR), eka vun’we lebyikulu bya Afrika, mpfuneto wa xihatla wa vumunhu na ku engeteriwa ka vuvekisi eka vutumbuluxi bya rihanyo lebyi fambisiwaka hi Afrika.
3. A ku na ndhawu yo fana na kaya, vanhu va Afrika-Dzonga lava vuyaka va ta tshama va amukelekile.
3.1. Khabinete yi lemukile swihehlo swa leswaku valungu va Afrika-Dzonga lava nga hlawula ku rhurha va ya tshama eUnited States of America (USA) ehansi ka mavunwa ya ku dlayeteriwa ka rixaka ra valungu eAfrika-Dzonga va aleriwile tiVHISA etikweni leriya.
3.2. Khabinete yi tshikelerile leswaku MaAfrika-Dzonga ku nga langutiwi mavonelo ya vona ya tipolitiki va ta tshama va ri na kaya etikweni leri handle ko chava ku xanisiwa na ku tshikileriwa hi swa tipolitiki hi ku landza milawu ya Riphabliki.
3.3. Khabinete yi amukerile leswaku Afrika-Dzonga ya ha langutane na mitlhontlho yo tala ya ikhonomi ya vaaki leyi khumbhaka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo, ku nga langutiwi rixaka na rimbewu. Mitlhontlho leyi yi fanele ku lulamisiwa hi ku tirhisa matshalatshala yo hlanganela (hinkwavo va Afrika-Dzonga) lava katsaka mfumo, mavandla ya tipolitiki, tiyuniyoni ta vatirhi, mabindzu, vaaki, na vanhu va Afrika-Dzonga ha un’we. Matshalatshala ya nhlanganelo ya fanele ku amukela nkucetelo lowu yaka emahlweni wa ndzhaka ya vulawuri bya Xihlawuhlawu na xilaveko xo lulamisa ku pfumaleka ka vululami ka nkarhi lowu hundzeke.
3.4. Khabinete yi kombela MaAfrika-Dzonga hinkwavo ku ya emahlweni va ala lava lavaka ku tlherisela endzhaku ku vuyeriwa ka ntshunxeko wa hina hi ku hlengeletiwa ka rixaka ku tinyiketela nakambe eka xikongomelo xo aka Afrika-Dzonga leri nga na vun’we, leri nga riki na rixaka na ku humelela.
4. Nguva ya Ngoma ya Ndhavuko ya Vuxika ya 2026
4.1. Khabinete yi kombisile ku vilela lokukulu hi ku ya emahlweni ka ku lahlekeriwa hi vutomi na timhangu tin’wana leti karhataka leti rhekhodiweke hi nkarhi wa Nguva ya Ngoma ya Ndhavuko ya Vuxika ya 2026.
4.2. Khabinete yi hundzisele ku chavelela ka yona loku humaka embilwini eka mindyangu ya vakwerha va 47 lava lahlekeriweke hi vutomi bya vona hi nkarhi wa Nguva ya Ngoma ya Ndhavuko ya Vuxika ya 2026 naswona yi navelela lava vavisekeke kumbe lava ha kumaka vutshunguri ku hola hi xihatla.
4.3. Khabinete yi tlhele yi amukela ku hlamula ka xihatla hi tiejensi to sindzisa nawu ku tiyisisa leswaku lava tlulaka milawu yo ba ngoma ya ndhavuko va khomiwa ni kuva na vutihlamuleri. Ku fikela sweswi, kwalomu ka 161 wa milandzu ya vugevenga yi pfuriwile, leswi endleke leswaku ku khomiwa vanhu va 41. Ku engetela kwalaho, tingoma ta 42 leti nga riki enawini ti pfariwile, naswona 181 wa vakwerha va ponisiwile naswona 93 va amukeriwile eswibedlhele.
B. SWIBOHO SWA KHABINETE
C.
1. Ku engeteriwa ka nkarhi wa ku tirha ka layisense yo chayela kusuka eka ntlhanu (5) ku ya eka khume (10) ra malembe
1.1. Khabinete yi pasisile ku engeteriwa ka nkarhi wa ku tirha ka tilayisense to chayela eka Tikhodi ta A, A1, B na EB kusuka eka 5 ku ya eka 10 ra malembe. Nkarhi wo pfuxeta wa malembe ya khume wu ta tirha ntsena eka mimovha yo vevuka. Mimovha yo tika ya mabindzu na ya vutleketli bya mani na mani yi ta tshama yi ri ehansi ka ndzhendzheleko wo pfuxeta wa malembe mambirhi kumbe ntlhanu leswi nga kona kasi Tiphemiti ta Vachayeri va Xiphurofexinali na tona ti ta tshama eka ndzhendzheleko wa ku pfuxetiwa ka malembe mambirhi.
1.2. Ku cinca ku fambisana na maendlelo lamanene ya matiko ya misava, ku ndlandlamuxa vukorhokeri bya vufambisi, ku hunguta nhlayo ya ku pfuxetiwa eka vachayeri va mimovha na ku olovisa ntshikilelo wa xilaveko xa vukorhokeri eka sisiteme ya tilayisense.
1.3. Ku tirhisiwa ka nkarhi lowu engeteriweke wa ku tirha swi lava ku cinciwa ka milawu. Hikwalaho vachayeri va mimovha va fanele ku ya emahlweni va pfuxeta makhadi ya layisense yo chayela lama hundzeriweke hi nkarhi ku kondza nawu lowuntshwa wu sungula ku tirha.
2. Pholisi ya Mixavo ya Gezi leyi Pfuxetiweke
2.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Pholisi ya Mixavo ya Gezi leyi Pfuxetiweke ku kuma mavonelo ya vaaki. Pholisi yi pfuxeta Pholisi ya Mixavo ya Gezi ya 2008 ku kombisa nhluvukiso eka indasitiri ya mphakelo wa gezi, ku katsa na ku cinca ka makete loku yaka emahlweni loku humaka eka ku hambanisiwa ka Eskom na ku tirhisiwa ka Nawu wo Cinca Milawu ya Gezi, wa 2024.
2.2. Pholisi yi tiyisisa rimba ra milawu leri lawulaka mixavo ya gezi, tihakelo, na swibalo, na ku nyika ku va erivaleni ka tihakelo hi ku hambanisa tihakelo eka migingiriko hinkwayo ya vutumbuluxi, ku hundzisela, ku hangalasa na vuxavisi, xisweswo ku hlanganisa malunghiselelo ya milawu ya ku veka mixavo ya gezi eka swihlanganisi swo hambana swa minxavo exikarhi ka tijeneretara, vaxavisi, Khamphani ya Vuhundziso bya Rixaka ya Afrika-Dzonga (NTCSA), na vaxavisi. Yi tlhela yi simeka rimba leri hi rona swihlanganisi leswi swi nga ta tirhisiwa no lawuriwa hi NERSA.
2.3. Pholisi yi seketela ku nghenisiwa ka tihakelo leti langutisaka ntsengo loko yi ri karhi yi sirhelela vatirhisi lava nga sirhelelekangiki na tisekithara ta ikhonomi ta maqhinga.
3. Mpfampfarhuto wa Phepha ra Xiyimo xo Cinca Makete wa Sekithara ya Gezi
3.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa Phepha ra Xiyimo xo Cinca Makete wa Sekithara ya Gezi ku kuma mavonelo ya vaaki. Phepha ra xiyimo ri nyika rimba ro kongomisa ku cinca ka Afrika-Dzonga kusuka eka sisiteme ya gezi leyi lawuriwaka ngopfu hi mfumo ku ya eka makete wa gezi lowu phikizanaka swinene, hi ku fambisana na Nawu wo Cinca Milawu wa Gezi, wa 2024 na Kungu ra Matirhelo ya Eneji.
3.2. Mpfuxeto lowu ringanyetiweke wu lava ku antswisa nsirhelelo wa eneji na ku tshembheka hi ku hunguta ku titshega hi muphakeri un’we wa gezi na ku endla leswaku ku va na ku nghenelela lokukulu eka vuhumelerisi bya gezi na ku xaviselana. Milulamiso yi tlhela yi kongomisiwa eka ku koka rinoko ra vuvekisi eka vutumbuluxi bya gezi, switirhisiwa swa vuhundzisi na ku hangalasa, ku seketela ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku kula ka ikhonomi, na ku hunguta ku durha ka gezi eka nkarhi wo leha.
4. Qhinga ra Vuhlayiseki bya le Magondzweni ra Rixaka leri Pfuxetiweke (NRSS) ra 2026–2030
4.1. Khabinete yi pasisile NRSS leyi pfuxetiweke ya 2026–2030. Qhinga leri pfuxetiweke ri aka eka NRSS ya 2016–2030, leyi amukeriweke ku hunguta ku dlayiwa ka vanhu emagondzweni naswona yi fambelanisiwile na Khume ra Malembe ya Matirhelo ya Nhlangano wa Matiko ya Vuhlayiseki bya le Magondzweni na Kungu ra Nhluvukiso wa Rixaka.
4.2. Ndzavisiso wu lavekile hi mitlhontlho leyi phikelelaka, ku katsa na ku sindzisiwa ka nawu wa le magondzweni loku tsaneke, ku va ekhombyeni ra vukungundzwana na ku tirhisiwa loku hambanisiweke eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
4.3. NRSS leyi pfuxetiweke yi yisa emahlweni ajenda ya mpfuxeto ya sisiteme hinkwayo leyi simekiweke eka ku sindzisiwa ka nawu wa le magondzweni lowu kongomisiwaka hi vuhlayiseki, endlelo ro pfumala ku tiyisela eka vukungundzwana, tisisiteme leti pfuniwaka hi xidijitali na vulawuri na nhlanganiso lowu tiyisisiweke. Yi seketela swikongomelo swa vuhlayiseki bya le magondzweni ya misava hinkwayo na xikongomelo xa Ndzawulo ya Vukombo ku hunguta ku dlayiwa ka vanhu emagondzweni hi 45% hi 2029.
5. Mpfampfarhuto wa Rimba ra Maqhinga ya Vukorhokeri bya Mati na Nkululo
5.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa Rimba ra Maqhinga ra Vukorhokeri bya Mati na Nkululo ku kuma mavonelo ya vaaki ku ringana nkarhi wa 60 wa masiku.
5.2. Rimba leri kambisisiweke ri veka swikongomelo swa sekithara, ri hlamula eka mitlhontlho leyi humelelaka na nhluvukiso, na ku ringanisa sekithara na swilo swa nkoka swa rixaka na maendlelo lamanene ya misava hinkwayo. Ri kandziyisa ku tiyisela maxelo, ku hlanganisiwa ka mbango, ku tshamiseka ka swa timali, swivandla swa vuhlayiseki bya le madorobeni na le makaya, ku cinca ka xidijitali na ku antswisiwa ka ku kunguhata ka sekithara na mphakelo.
5.3. Qhinga leri ri kongomisiwile ku tiyisisa vulawuri bya sekithara, ku antswisa ku kunguhata na mphakelo, na ku seketela mphakelo wa vukorhokeri bya mati na nkululo lebyi nga heriki, byo tshembheka na ku ringana eka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwawo.
C. MILAWUMBISI
1. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Swivumbeko swa Masipala, wa 2026
1.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Swivumbeko swa Masipala wa Mfumo wa Miganga: ePalamende. Nawumbisi lowu, lowu hi ntolovelo wu vuriwaka “Nawumbisi wa Ntwanano”, wu lava ku nyika rimba ra milawu leri nga erivaleni ro vumbiwa ka mimfumo ya ntwanano na ku simeka tindlela to hunguta mitlhontlho leyi fambelanaka na ntwanano eka mimfumo ya miganga.
1.2. Ekusunguleni Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Nawumbisi lowu leswaku vaaki va nyika mavonelo ya vona ekusunguleni ka 2024. Endzhaku ka ku burisana lokukulu na ku antswisiwa kun’wana ka milawu, Nawumbisi sweswi wu yisiwa ePalamende leswaku wu langutisisiwa. Milulamiso leyi ringanyetiweke yi lava ku tlakusa vulawuri bya ntwanano lebyi tiyeke na lebyi nga na vutihlamuleri, ku hunguta ku nga tshamiseki ka tipolitiki na ku seketela mphakelo lowu nga kavanyetiwangiki wa vukorhokeri bya miganga.
2. Ndzulamiso wa Nawumbisi wo Cinca Milawu ya Nhlawulo, wa 2026
2.1. Khabinete yi pasisile ku nghenisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Milawu ya Nhlawulo, wa 2026 ePalamende. Nawumbisi wu cinca Nawu wa Khomixini ya Nhlawulo, wa 1996; Nawu wa Nhlawulo, wa 1998; na Mfumo wa Miganga: Nawu wa Nhlawulo wa Masipala, wa 2000, ku tilulamisela Nhlawulo wa Mfumo wa Miganga wa 2026. Milulamiso yi kongomisiwile ku tiyisisa ku ringanana na ku tiyisisa rimba ra milawu ya nhlawulo, ku ndlandlamuxa vufambisi na vufambisi bya nhlawulo na ku seketela ku fambisiwa ka nhlawulo lowu ntshunxekeke, lowu lulameke na ku tshembheka.
3. Nawumbisi wa Xikungu, Ku Hlohlotela na Nhlohlotelo wo Endla Nandzu wa Vugevenga, wa 2026
3.1. Khabinete yi pasisile ku nghenisiwa ka Nawumbisi wa Xikungu, ku hlohlotela na nhlohlotelo wo endla nandzu wa 2026 ePalamende. Nawumbisi wu herisa Nawu wa Tihlengeletano ta Mpfilumpfilu lowu hundzeriweke hi nkarhi, wa 1956, naswona wu pfuxeta rimba ra nawu ro xupula vanhu lava endlaka xikungu, ku hlohlotela kumbe nhlohlotelo wo endla milandzu ya vugevenga. Wu siva swiletelo leswi nga fambisaniki na vumbiwa no fambisanisa nawu na maendlelo ya vumbiwa ya sweswi, loko yi ri karhi yi tiyisisa vuswikoti bya Mfumo ku lulamisa mahanyelo lama hlohlotelaka kumbe ku fambisa ku endliwa ka milandzu ya vugevenga.
4. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Milawu yo Angarhela (Migodi), wa 2026
4.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Milawu yo Angarhela (Migodi), wa 2026 ku kuma mavonelo ya vaaki. Nawumbisi wu lava ku tiyisisa rimba ra milawu ku lwisana na migodi leyi nga riki enawini na migingiriko leyi fambelanaka na yona leyi yaka emahlweni yi tisa makhombo eka vuhlayiseki bya vaaki, nhluvukiso wa ikhonomi na vufambisi lebyi nga heriki bya switirhisiwa swa timinerali swa tiko. Yi ringanyeta ku cinciwa ka Nawu wa Maendlelo ya Vugevenga, wa 1977; Nawu wa Tidayimani, wa 1986; Nawu wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa Timinerali na Petroliyamu, wa 2002; na Nawu wa Tinsimbi ta Risima, wa 2005. Milulamiso yi katsa magoza yo endla leswaku migodi leyi nga riki enawini na milandzu leyi fambelanaka na yona yi va vugevenga.
5. Nawumbisi wa Vulawuri bya Tithirasiti, wa 2026
5.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Nawumbisi wa Vulawuri bya Tithirasiti, wa 2026 ku kuma mavonelo ya vaaki. Nawumbisi wu lava ku ndlandlamuxa rimba ra nawu ra tithirasti hi ku siva Nawu wa Vulawuri bya Nhundzu ya Tithirasti lowu hundzeriweke hi nkarhi. Wu kongomisa ku tiyisisa vutihlamuleri na ku landzelela, ku ndlandlamuxa xiave xa vulawuri bya Muavanyisi wa Khoto ya le Henhla na ku nyika nsirhelelo lowukulu eka vavuyeriwa.
6. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Matirhelo ya Nawu, wa 2026
6.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Matirhelo ya Nawu, wa 2026 leswaku vaaki va veka mavonelo. Nawumbisi wu lava ku olovisa swivumbeko swa vufambisi bya sekithara ya swa nawu loko wu ri karhi wu yisa emahlweni ku cinca. Wu tlhela wu nghenisa ku cinca ka xivumbeko eka Nkwama wa Vutshembeki bya Vatirhi va swa Nawu ku tiyisisa ku kondletela ka swa timali na ku ndlandlamuxa nsirhelelo wa vaaki. Nawumbisi wu ya emahlweni wu ringanyeta ku cinca eka swiletelo swo hambana swa Nawu wa Matirhelo ya swa Nawu ku seketela nhluvukiso na ku ndlandlamuxiwa ka vuswikoti bya vatirhi va swa nawu, ku antswisa mfikelelo eka phurofexini ya swa nawu, ku tlakusa mfikelelo wa vululami na ku lulamisa mitlhontlho leyi tirhaka leyi nga humelela ekutirhisiweni ka Nawu.
7. Ndzulamiso wa Nawumbisi wo Angarhela wa Milawu ya swa Timali, wa 2026
7.1. Khabinete yi pasisile ku nghenisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wo Angarhela wa Milawu ya swa Timali, wa 2026, ePalamende. Nawumbisi wu ringanyeta ku cinca eka Nawu wa Vulawuri bya Sekithara ya Timali, wa 2017 (Nawu wa 9 wa 2017), na Nawu wa ku Xavisiwa ka Mfumo, wa 2024 (Nawu wa 28 wa 2024).
7.2. Nawumbisi wu ringanyeta ku nghenisiwa ka ndzima leyintshwa eka Nawu wa Vulawuri bya Sekithara ya Timali ku seketela milulamiso ya laha kaya leyi kongomisiweke eka ku tiyisisa vulawuri na milawu ya swipimelo swa timali swa ximfumo. Wu tlhela wu ringanyeta ku cinca eka xiyenge xa 68 xa Nawu wa ku Xava ka Mfumo ku seketela ku cinca loku yaka emahlweni loku kongomisiweke eka ku tiyisisa swivumbeko swa milawu ya swa timali na swa ku xava swa Afrika-Dzonga, ku ndlandlamuxa vulawuri, na ku tlakusa ku tiyiseka lokukulu ka milawu.
D. SWIENGETELO SWINTSHWA SWA KHABINETE
1. Ku nghenelela ka mfumo ku tiyisisa mphakelo wo tshembheka wa mati ya xiyimo xa le henhla eka MaAfrika-Dzonga hinkwavo.
1.1 . Khabinete yi amukerile ku humesiwa ka Kungu ra Matirhelo ra Rixaka ra Mati leri vekaka ku nghenelela ka maqhinga ku tiyisisa mphakelo wo tshembheka wa mati ya xiyimo xa le henhla eka MaAfrika-Dzonga hinkwavo loko ku ri karhi ku lulamisiwa swivangelo swa rimitsu swa mitlhontlho ya mphakelo wa mati etikweni. Kungu leri ri tumbuluxiwile hi Komiti ya Rixaka ya Xiphiqo xa Mati leyi fambisiwaka hi Phuresidente Cyril Ramaphosa hi ku burisana na swiyenge swinharhu swa mfumo ku katsa na Nhlangano wa Mfumo wa Miganga wa Afrika-Dzonga.
1.2 Khabinete yi bumabumerile ku simekiwa ka Nongonoko wa Rixaka wo Hatlisisa Mfikelelo wa Mati, lowu sunguriweke hi Siku ra Matiko ya Misava ra Nelson Mandela hi Mawuwani 18, kun’we na ku humelerisiwa ka 67 wa swikimi swa mphakelo wa mati leswi hangalasiweke, leswi katsaka tibora na makungu yo paka ku ndlandlamuxa mfikelelo wa mati yo nwa lama hlayisekeke eka miganga ya le makaya leyi nga tirhisiwiki eGauteng, KwaZulu-Natal na le Kapa-Vuxa. Ku nghenelela ka mati ya le hansi ka misava ya 67 ku languteriwile ku vuyerisa vanhu lava ringanyetiwaka eka 125 986 eka swifundzankulu swinharhu, laha swiyenge swin’wana swa ku tirhisiwa swi kunguhateriweke Nhlangula 2026 na Dzivamisoko 2027.
1.3 Tiphurojeke leti ti yimela xiyenge xo sungula xa Nongonoko wa Rixaka wo Hatlisisa Mfikelelo wa Mati wa Ndzawulo ya Mati na Vuhlayiselo, lowu tirhisiwaka hi ku tirhisa Tibodo ta Mati ehansi ka Nawu wa Vukorhokeri bya Mati. Ku tlula R200 wa timiliyoni ti nyikiwile eka Xiyenge xo Sungula xa phurogireme, lexi hlanganisaka ku bora migodi, nhluvukiso wa mati ya le hansi ka misava, nsirhelelo wa swihlovo, ku hlengeleta mati ya mpfula na ku pfuxeta switirhisiwa swa mati leswi nga kona ku ndlandlamuxa mfikelelo wa mati yo nwa lama hlayisekeke.
1.4 Tanihi xiphemu xa phurogireme yo anama ya vuvekisi bya switirhisiwa swa mfumo, ekusunguleni ka lembe leri mfumo wu nyikile R156 wa tibiliyoni eka switirhisiwa swa mati na nkululo eka malembe manharhu lama taka. Vuvekisi byi ta seketela ku ndlandlamuxiwa na ku hlayisiwa ka switirhisiwa swa mati, ku antswisa ku tshembheka ka mphakelo, na ku lulamisa mitlhontlho ya mati na nkululo leyi khumbaka miganga.
2. Ku humelela ka nhluvuko wa ku tirhisiwa ka maendlelo yo angarhela yo lawula ku rhurha eAfrika-Dzonga
2.1 Khabinete yi amukerile mpfuxeto mayelana na ku tirhisiwa ka endlelo ro angarhela ro tiyisisa ku rhurha ka nkarhi na nkarhi eAfrika-Dzonga tanihilaha ku nga na kungu ra tinhla ta 5 tanihilaha ri tivisiweke hakona hi Phuresidente Cyril Ramaphosa hi ndlela leyi landzelaka:
2.1.1 Kufikela hi 23 Mawuwani 2026, 205 wa timhangu leti fambelanaka na ku tlula milawu ya vuhlapfa na milawu leyi fambelanaka na yona ti vikiwile no tsarisiwa tanihi milandzu ya vugevenga, leswi swi tlakukile kusuka eka 103 leswi vikiweke eka vhiki ro sungula ra Mawuwani 2026
2.1.2 Nhlayo ya 354 wa vanhu va khomiwile, laha xifundzankulu xa Free State xi tsariseke nhlayo ya le henhla ya 174 ya ku khomiwa, eka leswi, 107 wa milandzu se yi le ka nxaxamelo wa khoto
2.1.3 Kusukela hi 1 Dzivamisoko 2026 – ekuheleni ka Khotavuxika 2026, tikhoto ti hetisise 28 736 wa milandzu leyi fambelanaka na vuhlapfa ngopfungopfu ya ku hlongoriwa
2.1.4 Exikarhi ka 14 Khotavuxika ku ya eka 24 Mawuwani 2026, 68 327 wa vaaki va matiko mambe lava nga riki na maphepha va tlheriseriwe ematikweni ma vona hi ku tirhisa matirhelo yo sindzisa nawu lama hlanganeke. Eka 68 327, 81% i vanhu va le Malawi; 16 % wa vanhu va le Zimbabwe na 3% va le Mozambique
2.1.5 Ku humelerisiwa ka Mpfumelelo wa Vafambi wa Xielekitironiki (“ETA”) na Sisiteme ya Vulawuri bya ku Fambafamba leyi antswisiweke leyi ndlandlamuxiweke swi le ku endliweni etimbaleni ta swihahampfhuka swa matiko ya misava ta OR Tambo, Lanseria, King Shaka na Cape Town
2.2 Senthara ya ku Vuyiseriwa ka Nkarhinyana ya Musina yi ta hungutiwa kusuka eka vuswikoti byo khoma 20,000 ku ya eka vuswikoti byo khoma 1500.
3. Xiviko xa Lembe na Lembe xa Khomixini ya vu26 ya Ntwanano wa Mitirho (CEE)
3.1 Khabinete yi amukerile no xiya Xiviko xa Lembe na Lembe xa Khomixini ya Ntwanano wa Mitirho (CEE) ya 2025/26. Xiviko xi landzelela ku cinca ka ndhawu ya ntirho na ku landzelerisa Nawu wa Ndzingano wa Ntirho.
3.2 Xiviko xa Lembe na Lembe xa CEE xa vu26 xi kombisa ku nga ringani loku phikelelaka ka xiyimo xa le henhla eka vatirhi, laha ku hambana ka rixaka na rimbewu ku yaka emahlweni eka swiyimo swa le henhla eka sekithara ya phurayivhete.
3.3 Mitlawa ya vaaki va valungu na Maindiya yi tshama yi yimeriwile ku tlula mpimo eka xiyimo xa vufambisi bya le henhla, leyi yimelaka 57.1% na 12.2% hi ku landzelelana. Eka xiyimo xa vufambisi bya le henhla, vatirhi va Valungu va vumba 44.1% na vatirhi va Maindiya 12.5%. Vatirhi va MaAfrika na va Makhaladi va tshama va hlanganisiwile eka swiyimo swa le hansi na leswi nga riki na vuswikoti bya mitirho, kasi vuyimeri bya vatirhi lava nga na vulema byi tshama byi ri ehansi, eka 1.3% wa vatirhi hinkwavo.
3.4 Xiviko xi tlhela xi xiya ku tlakuka ka vuyimeri bya vatirhi va Afrika eka swiyimo swa xiphurofexinali, vufambisi bya le xikarhi, vufambisi bya vutshila na vufambisi bya le hansi, eka 52.0% naswona xi tlhela xi xiya vuyimeri bya 3.1% hi vaaki va matiko mambe eka swiyimo hinkwaswo naswona xi khumbeka hi vuyimeri byo tano eka mitirho ya levhele leyi nga na vuswikoti byintsongo na leyi nga uswikoti na lebyi nga riki na vuswikoti lebyi nga ha vaka byi lwisana na Nawu wa Vukorhokeri bya Ntirho lowu vekaka leswaku vathori va fanele ku va tienerisa leswaku a ku na vanhu van’wana eRiphabliki lava nga na vuswikoti lebyi faneleke byo tata xivandla lexi nga si tshamaka va nga si thola muakatiko wa matiko mambe.
3.5 Mfumo wu ta ya emahlweni wu tirhisa leswi kumiweke ku langutisisa ku cinca, ku tlakusa vuyimeri byo ringana na ku kongomisa magoza yo lulamisa eka makete hinkwawo wa vatirhi.
4. Vuyelo bya tilayisense ta sipekitiramu eka switirhisiwa swa xidijitali
4.1 Khabinete yi lemukile xiviko xa nkucetelo wa tilayisense ta sipekitiramu ya tifirikhwensi ta xiyanimoya eka switirhisiwa swa xidijitali na vuhlanganisi eAfrika-Dzonga. Ku nyikiwa ka tilayisense ta sipekitiramu ya xilaveko xa le henhla swi na mfikelelo wa burodobende ya le henhla, ku antswisiwa ka matirhelo ya netiweke na vuvekisi lebyi seketeriweke eka switirhisiwa swa xidijitali.
4.2 Khabinete yi kombisile ku vilela hi leswaku vafambisi va vuhlanganisi bya riqingho a va fikelelanga swiboho swa vona swa vaaki leswi fambelanaka na avelo ra sipekitiramu. Mfumo a wu vekile xikongomelo xo hlanganisa 21 878 wa swivandla swa mfumo hi 2029, leswi katsaka 16 139 wa swikolo, 4 232 wa switirhisiwa swa rihanyo, 570 wa tilayiburari na 937 wa valawuri va ndhavuko. Kusukela hi Dzivamisoko 2026, vafambisi va vuhlanganisi bya riqingho a va hlanganisile ntsena 5 295 wa swivandla swa mfumo swa swiboho swa vona swa ntshamiseko.
E. KU THOLA
Matholelo hinkwawo ma fanele ma kambisisa tidyondzo ni ku basisiwa eka manyala.
1. Ttn Nkosikhona Sydney Mbatha tanihi Muofisirinkulu wa Vulawuri bya Ejensi ya Timali ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo.
2. Mnn Vangile Petronella Nene tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Vukorhokeri bya Xiphurofexinali eka Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Switirhisiwa.
3. Mnn Beryl Ferguson tanihi Mutshamaxitulu wa Huvo ya Tiphaki ta Rixaka ta Afrika-Dzonga.
4. Ku thoriwa ka Swirho leswi nga riki swa Vulawuri eka Huvo ya Vafambisi va Nhlangano wa Vuvekisi bya Mfumo (PIC) Soc. Limited
(a) Ttn Seiso Joel Mohai – Xandla xa Holobye wa Ku Kunguhata, Vulawuri na Nkambisiso tanihi Mutshamaxitulu
(b) Mnn Patience N.Z. Nqeto
(c) Mnn Lebogang R. Mokgabudi
(d) Gqweta Gatlelane Ouma Rasethaba
(e) Mnn Vivien McMenamin
(f) Mnn Bajabulile Swazi Tshabalala
(g) Ttn Itani Mafune
(h) Mnn Moipone Ramoipone- Muyimeri wa Nkwama wa swa Timali ta Rixaka
Ku thoriwa loku ku kongomisiwile eka ku lulamisa mitlhontlho ya sweswi ya vulawuri. Holobye wa swa Timali u ta ya emahlweni a fambisa ku cinca ka PIC tanihilaha swi ringanyetiweke hakona hi Khomixini ya Muavanyisi Mpati hi ku burisana na Khabinete.
5. Ku thoriwa ka Huvo ya Bodo ya Thekinoloji ya Timinerali (MINTEK)
a. Dkd Thibedi Ramontja (Mutshamaxitulu) (ku thoriwa nakambe);
b. Mnn Azwindini Thomani (ku thoriwa nakambe);
c. Dkd Takalani Madzivhandila (ku thoriwa nakambe);
d. Ttn Luvuyo Keyise;
e. Dkd Faranna Boodrham;
f. Dkd Palesa Ramashala;
g. Mnn Lerato Hilda Dikgole;
h. Dkd Sandile Ncanana;
i. Mnn Nondumiso Ngonyama; na
j. Dkd Avela Majavu (ku thoriwa nakambe);
k. Ttn Kagiso Menoe (Muyimeri wa Ndzawulo ya Swicelwa swa Timinerali na Petroliyamu).
F. MIGINGIRIKO na TIHLENGELETANO
1. MIGINGIRIKO LEYITAKA
1.1 Nkombiso wa Swihahampfhuka na Vusirheleri wa Afrika na Nkombiso wa Swihahampfhuka wa 2026
1.1.1 Khabinete yi pasisile ku khomiwa ka Nkombiso wa vu13 wa Afrika wa Swihahampfhuka na Vusirheleri na Nkombiso wa Swihahampfhuka wa 2026, ehansi ka nhlokomhaka leyi nge, “Gede ya Afrika eka Ntirhisano wa Vusirheleri na Swihahampfhuka”, leyi nga ta khomeriwa eXitichini xa Vuthu ra le Moyeni eWaterkloof, eTshwane, kusukela hi 16 kufika 20 Ndzati 2026.
1.1.2 Nkombiso wu languteriwile ku koka rinoko ra ku tlula 300 wa vakombisi kusuka emisaveni hinkwayo, varhumiwa va ximfumo kusuka eka matiko yo tlula 50 na ku tlula 30 000 wa vaendzi va mabindzu. Ntlangu lowu wu ta tlhela wu kombisa nhluvuko eka sekithara ya swa swihahampfhuka na vusirheleri loko wu ri karhi wu tlakusa ntirhisano wa matiko ya misava, mabindzu na vuvekisi.
1.2 Simpoziyamu ya Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa Nkarhi wo leha ya Afrika-Dzonga ya 2026
1.2.1 Khabinete yi lemukile leswaku Afrika-Dzonga ri ta rhurhela Simpoziyamu ya Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa Nkarhi wo leha ya Afrika-Dzonga (SIDSSA) 2026 kusukela hi 23 kufikela hi 25 Mhawuri 2026. Xiendlakalo lexi xi languteriwile ku koka rinoko ra kwalomu ka 700 wa varhumiwa.
1.2.2 Simpoziyamu yi ta hlanganisa vavekisi, swivandla swa timali, vaendli va tipholisi, varhangeri va miehleketo na vatirhisani van’wana va maqhinga ku yisa emahlweni ajenda ya vuvekisi bya switirhisiwa swa Afrika-Dzonga na ku kombisa nhluvuko eku tirhiseni ka Kungu ra Switirhisiwa swa Rixaka ra 2050 leri amukeriweke hi Khabinete.
1.2.3 SIDSSA 2026 yi ta tivisa tiphurojeke ta nhungu ta le henhla ta nkoka ta switirhisiwa leswi hlawuriweke ehansi ka Fasitere ra Bidi ra 2 ku lulamisela tiphurojeke na nseketelo wa xithekiniki, ku humesa nkandziyiso wa vunharhu wa Buku ya ku Aka, ku nyika mpfuxeto eka Tiphurojeke leti Hlanganisiweke ta Maqhinga (SIPs), ku kombisa nhluvukiso wa nkoka wa pholisi na milawu, na ku kombisa vutirhisani bya switirhisiwa swa maqhinga leswi kongomisiweke eka ku veka Afrika-Dzonga tanihi ndhawu leyi rhangelaka eka nhluvukiso wa switirhisiwa na ntsindza wa timali eka Tikonkulu ra Afrika.
1.3 N’hweti ya Vavasati: Nkhuvo wo tlangela malembe ya 70 wo Kombisa ku vilela ka Vavasati hi 1956
1.3.1 Hi 9 Mhawuri 2026, Afrika-Dzonga ri ta fungha ku tlangela matimu ya nkhuvo wa vu70 wo Kombisa ku vilela ka Vavasati hi 1956, laha ku tlula 20 000 wa vavasati va macheke va ya eUnion Buildings ku kombisa ku vilela hi ku engeteriwa ka Milawu ya Mapasi na Nawu wa Tindhawu ta le Madorobeni. Xitsundzuxo xa xiendlakalo xa nkoka xi ta tlangeriwa ehansi ka nhlokomhaka ya rixaka: “Vavasati lava Havexerisiweke Matimba va va Havexerisa Matimba eka Rixaka.”
1.3.2 Khabinete yi tshikelerile leswaku swiendlo swa xivindzi swa rixaka ra 1956 swi yise emahlweni hi ku kongoma ku katsa vavasati hi xivumbeko ePalamende hinkwayo, mfumo, sekithara ya phurayivhete, na vaaki, ku simeka hi matimba vuakatiko byo ringana na timfanelo ta vumbiwa eAfrika-Dzonga leri nga na xidemokirasi. Loko yi ri karhi yi losa ku tiyisela ka vavasati va rixaka, Khabinete yi tiyisisile ku tinyiketela ka mfumo loku nga tsekatsekiki ku sirhelela, ku tlakusa, na ku yisa emahlweni timfanelo ta vavasati na ku tiyisa ntirho eka ku herisa Madzolonga lama Simekiweke eka Rimbewu na ku Dlayiwa ka Vavasati (GBVF), ku herisa ku hlongoriwa ka ikhonomi, na ku tiyisisa mfikelelo wo ringana eka switirhisiwa swa vuhumelerisi.
1.3.3 Khabinete yi kandziyisile leswaku siku leri ri vumba phuphu ya nkoka ya Pfhumba ro anama ra Swiendlakalo swa Ntshunxeko, leri fambisiwaka hi nhlokomhaka leyikulu: "Ku xixima nkarhi lowu hundzeke, ku yisa vumundzuku." Eka N’hweti hinkwayo ya Vavasati, mfumo wu ta rhangela tipulatifomo ta tiko hinkwaro ku xixima ku tinyikela ka vavasati eka nyimpi ya ntshuxeko loko wu ri karhi wu tiyisisa xiave xa nkoka xa vavasati namuntlha.
2 TIHLENGELETANO LETI RHURHERIWEKE
2.1 Nhlengeletano ya vu26 ya Swiporo swa Afrika na Nkombiso
2.1.1 Afrika-Dzonga ri rhurherile Nhlengeletano ya vu26 ya Swiporo swa Afrika na Nkombiso hi 7 na 8 Mawuwani 2026 eJoni.
2.1.2 Nhlengeletano leyi yi lemukile nhluvuko lowu endliweke ekuvuyiseni ka vukorhokeri bya switimela swa vakhandziyi etikweni, hi maendzo ya lembe na lembe ya vafambi lama tlulaka 100 wa timiliyoni ekuheleni ka Nyenyankulu 2026 naswona 35 wa tiphaseji ta swiporo ta 40 ta nkoka ta tiko ti tlhelele entirhweni. Mfumo wu tshama wu tiyimiserile ku vuyisela vukorhokeri bya switimela swa vafambi leswi hlayisekeke, leswi tshembekaka na ku ringanela, hi xikongomelo xo fikelela 600 wa timiliyoni ta maendzo ya vakhandziyi lembe na lembe hi 2030
3 SWITIVISO
3.1 Ku tsarisiwa ka vukati bya ndhavuko lebyi faneleke
3.1.1 Khabinete yi tsundzuxa swirho hinkwaswo swa vaaki leswaku 31 Mhawuri 2026 i siku ro hetelela ro tsarisa vukati bya ndhavuko lebyi faneleke ehansi ka nkarhi wo hlawuleka wo tsarisa lowu tivisiweke hi Holobye wa Timhaka ta Xikaya.
3.1.2 Nkarhi wo hlawuleka wo tsarisa, kusukela hi 1 Ndzati 2024 kufikela hi 31 Mhawuri 2026, wu nghenisiwile ku endlela leswaku vatekani va vukati bya ndhavuko lava nga tsarisiwangiki eka nkarhi lowu vekiweke ku endla leswaku xiyimo xa vona xa vukati xi va nkarhi na nkarhi. Leswi swi katsa vukati bya ndhavuko lebyi endliweke emahlweni ka Nawu wa ku Amukeriwa ka Vukati bya Ndhavuko lowu sunguleke ku tirha hi Hukuri 2000, xikan’we na vukati lebyi endliweke endzhaku ka sweswo lebyi nga tsarisiwangiki eka nkarhi lowu vekiweke.
3.1.3 Khabinete yi kombela swirho swa vaaki leswi lavaka vuxokoxoko byin’wana mayelana na endlelo ro tsarisa kumbe matsalwa yo seketela ku endzela hofisi ya le kusuhi ya Timhaka ta Xikaya.
3.2 Mahelo ya vhiki yo hetelela yo Tsarisa Vavhoti
3.2.1 Khabinete yi kombela vavhoti hinkwavo lava faneleke ku tirhisa mahelo ya vhiki yo hetelela yo tsarisa vavhoti va rixaka, lama lulamisiweke hi 1 na 2 Mhawuri 2026, ku tsarisa ku vhota emahlweni ka Nhlawulo wa Mfumo wa Miganga wa 2026. Vavhoti lava faneleke va khutaziwa ku tirhisa nkarhi lowu wo hetelela ku tsarisa kumbe ku pfuxeta vuxokoxoko bya vona byo tsarisa. Switichi swo vhota etikweni hinkwaro swi ta pfula kusukela hi 08h00 kufikela hi 17h00. Vavhoti lava faneleke va nga ha tlhela va tsarisa kumbe ku pfuxeta vuxokoxoko bya vona nkarhi wihi na wihi hi ku tirhisa phothali ya ximfumo ya ku tsarisa vavhoti eka inthanete ya IEC, leyi kumekaka tiawara ta 24 hi siku, masiku ya nkombo hi vhiki, eka https://registertovote.elections.org.za.
3.2.2 Khabinete yi kombela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo, ngopfungopfu vantshwa na lava va vhotaka ro sungula, ku tirhisa mfanelo ya vona ya xidemokirasi yo vhota. Xidemokirasi xa hina xi simekiwile eka ku navela ka vanhu, naswona vhoti ya n’wina i ya nkoka eka ku humelela ka xidemokirasi lexi tirhaka kahle. Hi ku tirhisa mfanelo ya hina yo vhota na ku tiyisisa vumundzuku byo antswa eka hinkwavo hi xixima malembe ya ku tinyikela na ku lwela ntshunxeko wa hina lowu hi wu kumeke hi matimba.
G. MAHUNGU
1. Michavelelo
Khabinete yi yise michavelelo eka mindyangu ni vanghana va:
• Mutlangi wa le xikarhi wa Bafana Bafana na Mamelodi Sundowns Jayden Adams (Grootman), loyi a tiseke ntsako eka rixaka hi matirhelo ya yena yo hlamarisa ku katsa na le ka Khapu ya Misava ya FIFA ya 2026.
• Khale ka mupfhumba wa Rugby wa Afrika-Dzonga wa le hansi ka malembe ya 18 Luqobo Makwedini, mutlangi lontsongo wo hlawuleka loyi a tiseke ntsako eka vo tala hi ku tirha hi matimba na ku tinyiketela ka yena erivaleni ra mitlangu.
• Mutlangi wa switori wa ntokoto Seputla Sebogodi loyi a siyaka ndzhaka yo hlamarisa tanihi un’wana wa vatlangi va switori lava nga na vuswikoti na ku xiximiwa swinene eAfrika-Dzonga, loyi a nga va na ntirho lowu hlanganisaka makume yo hlaya ya malembe eka thelevhixini na mitlangu ya le xitejini.
• Mulwelantshuxeko Shantavothie “Shanthie” Naidoo Tweedie loyi ku tinyiketela ka yena ka vutomi hinkwabyo na ku tinyiketela swi pfuneke ku vumba riendzo ra Afrika-Dzonga ro ya eka ntshunxeko. Tanihi mulwelaxihlawuhlawu, u langutane na mikarhi yo hambana yo pfaleriwa, ku katsa no pfaleriwa a ri yexe, ehansi ka Nawu wa Vutherorisi xikan’we na swileriso swo yirisa. U tlhele a tshama evuhlongeni eUnited Kingdom kusukela hi 1972 kufikela 1991.
• Bettina Wyngaard, gqweta ra Afrika-Dzonga leri hundzukeke mutsari na mulwelavutomi, loyi a tivekaka hi tinovhele ta yena ta Xibunu na ku seketela timfanelo ta vavasati.
2. Ku hoyozela
Khabinete yi hundzisile mahungu ya yona yo hoyozela ni ku navelela mikateko eka:
• Xipano xa Afrika-Dzonga hi ku hahisela mujeko ehenhla na ku endla leswaku tiko ri tinyungubyisa eka Mitlangu ya Commonwealth eGlasgow. Afrika-Dzonga ku fikela sweswi ri winile 22 wa timendlele: tsevu wa nsuku, nhungu ta silivhere, na nhungu ta buronze.
Timendlele ta nsuku
• Pieter Coetze - eka mphikizano wa vavanuna wa 200m wo hlambela hi xigagaga
• Pieter Coetze - eka mphikizano wa vavanuna wa 50m wo hlambela hi xigagaga
• Pieter Coetze - eka mphikizano wa vavanuna wa 100m wo hlambela hi xigagaga.
• Nathan Hendrick - eka mphikizano wa vavanuna wa S13 wa 100m wo hlambela hi ku oloveriwa.
• Lara van Niekerk - eka mphikizano wa vavasati wa 50m wo hlambela xifuva xi langute ehansi.
• Christian Sadie – eka mphikizano wa vavanuna wa 50m wo hlambela hi ku oloveriwa wa S7
Timendlele ta silivhere
• Erin Gallagher - eka mphikizano wa vavasati wa 50m wo hlambela xiphaphatani.
• Aimee Canny - eka mphikizano wa vavasati wa 100m wo hlambela xifuva xi langute ehansi.
• Michael Houlie - eka mphikizano wa vavanuna wa 50m wo hlambela xifuva xi langute ehansi.
• Nathan Hendricks - eka mphikizano wa vavanuna wa 50m wo hlambela hi ku oloveriwa wa S13.
• Danika Vyncke - eka mphikizano wa vavasati wa 50m wo hlambela hi ku oloveriwa wa S13.
• Aimee Canny - eka mphikizano wa vavasati wa 200m wo tirhisa magenge yo hambanahambana yo hlambela.
• Pieter Coetzé, Michael Houlie, Erin Gallagher, Aimee Canny - eka mphikizano wa ku hlangana wa 4x100m wa magenge yo hambanahambana yo hlambela.
• Kaylene Corbett – eka mphikizano wa vavasati wa 200m wo hlambela xifuva xi langute ehansi.
Timendlele ta buronze
• Erin Gallagher - eka mphikizano wa vavasati wa 100m wo hlambela xiphaphatani.
• Ruard van Renen - eka mphikizano wa vavanuna wa 50m wo hlambela hi xigagaga.
• Ruard van Renen – eka mphikizano wa vavanuna wa 100m wo hlambela hi xigagaga
• Olivia Nel - eka mphikizano wa vavanuna wa 100m wo hlambela hi xigagaga.
• Aimee Canny, Rebecca Meder, Erin Gallagher, Olivia Nel - eka mphikizano wa vavasati wa 4x100m wo hlambela hi ku oloveriwa ni ku niketana.
• Pieter Coetze, Guy Brooks, Ruard van Renen, Chad le Clos - eka mphikizano wa vavanuna wa 4x100m wo hlambela hi ku oloveriwa ni ku niketana.
• Pieter Coetzé, Michael Houlie, Chad le Clos, Ruard van Renen – eka mphikizano wa vavanuna wa 4x100m wo tirhisa magenge yo hambanahambana yo hlambela hi ku niketana. Chad Le Clos u vile mutlangi wa xinuna loyi a khavisiweke ngopfu eka matimu ya Mitlangu ya Commonwealth hi rhekhodo ya 21 wa timendlele endzhaku ko pfuna Afrika-Dzonga ku kuma buronze eka mphikizano wa vavanuna wa 4x100m hi ku tirhisa magenge yo hambanahambana yo hlambela.
• Olivia Nel, Aimee Canny, Erin Gallagher, Rebeca Meder – eka mphikizano wa vavasati wa 4x100m hi ku tirhisa magenge yo hambanahambana yo hlambela.
• Springboks hi ku hlula eka mitlangu ya yona hinkwayo yinharhu ya Vunghwazi bya Matiko na ku va ehenhla ka logo hi mikutlunya yo tala.
• Junior Springboks hi ku hlula eka Vunghwazi bya Misava bya Rugby bya U20 eTbilisi, eGeorgia.
• Dricus Du Plessis hi ku hlula Kamaru Usman eka ntlangu lowukulu wa khadi ra nyimpi ra Ultimate Fighting Championship (UFC) eOklahoma City.
• Bayanda Walaza eka matirhelo ya yena yo hlamarisa eka Nhlengeletano ya TIPOS P-T-S eSlovakia, ku hlula eka 100m ya vavanuna hi ku va a ri wa vumune wo antswa hi 9.89 wa tisekoni na ku va wa vumune wa Afrika-Dzonga ku tsutsuma ehansi ka 9.90 wa tisekoni.
• Xipano xa rixaka xa bolo ya milenge xa vavasati xa Afrika-Dzonga, Banyana Banyana loko va ri karhi va phikizana eka Khapu ya Matiko ya Afrika ya Vavasati ya 2026 eMorocco naswona hi va navelela leswinene eka ntlangu wa vona wa vumbirhi na Ivory Coast hi Ravuntlhanu, 31 Mawuwani 2026.
• Yunivhesiti ya Witwatersrand (Wits) hi ku va yi vekiwile eka xiyimo xa le henhla xa yunivhesiti eAfrika, hi ku ya hi Senthara ya ku Vekiwa ka Xiyimo xa le Henhla ka Tiyunivhesiti (CWUR) 2026. Ku vekiwa loku ku tlhela ku veka Wits eka 1% wa le henhla wa swivandla swa dyondzo ya le henhla emisaveni hinkwayo, ku va eka xiyimo xa vu200 eka ku tlula 21,000 wa swivandla leswi kamberiweke emisaveni hinkwayo
• Yunivhesiti ya Cape Town (UCT), hi ku va yi vekiwile eka xiyimo xa 102 emisaveni hinkwayo eka 2026 Times Higher Education Sustainability Impact Rankings, na ku fikelela swiyimo swa kaye swa le henhla swa 100 eka Tipakani ta Nhluvukiso lowu Yaka emahlweni (SDGs) ta UN.
• Lubanzi Dube wa malembe ya 12 hi vukhale, eka ku va Muafrika-Dzonga wa muntima wo sungula ku hlula eka Vunghwazi bya Foramu yo Sungula ya Misava ya 2026 bya ndhuma eSwitzerland. Hi ku phikizana na 400 wa vasunguri ku suka emisaveni hinkwayo, Lubanzi u hlule hi vutumbuluxi bya yena byo pfula ndlela, SolEase lebyi endleriweke ku lulamisa mitlhontlho ya rihanyo ra milenge. Ku humelela ka yena a ku vekanga Afrika-Dzonga ntsena eka swivono swa misava hinkwayo kambe swi tlhele swi hlohlotela vantshwa va Afrika ku landzelela sayense, thekinoloji, na vubindzurisi.
• Xipano xa Afrika-Dzonga hi ku kuma ndhawu ya vumune eka Vunghwazi bya Misava bya Bee bya Mapeletelo eShanghai, eChina, laha mudyondzi wa Giredi ya 7 Mbulelo Tolom a fikeleleke ndhawu ya vutsevu yo hlamarisa hi ku angarhela loko a ri karhi a phikizana na vadyondzi lava humaka eka tigiredi ta le henhla.
Swivutiso:
Sisiteme ya Vuxokoxoko bya Vuhlanganisi bya swa Mfumo (GCIS)
Vutihlanganisi: Mnn Nomonde Mnukwa, Mulawuri-Jenerali wo Khomela
Riqingho: 083 653 7485
