A. Xiyimo xa Khabinete eka timhakankulu
1. Ikhonomi
1.1. SARS yi endla rhekhodo hi ku hlengeleta R2 wa tithiriliyoni ya malihlengeleto endzhaku ka misuso
1.1.1. Khabinete yi hoyozerile SARS ehansi ka Khomixinara Edward Kieswetter ku va yi hlengeletile ku tlulanyana R2 wa tithiriliyoni eka malihlengeleto endzhaku ka misuso, ku nga goza ra rhekhodo leri nga fikeleriwa eka nkarhi wo hatlisa swinene kusukela eka goza ra malihlengeleto endzhaku ka misuso wa R1 wa tithiriliyoni.
1.1.2. Nhlengeleto wa xibalo lowu antswisiweke wu tlakusa vuswikoti bya swa timali na ntshamiseko hi ku hunguta ku titshega ka mfumo eka swikweleti na ku tumbuluxa ndhawu yo tala ya swa timali ku seketela mpimanyeto.
1.1.3. Tiko ri tshovela mivuyelo ya ku antswisiwa ka ku landzelerisa xibalo na vukorhokeri bya vufambisi bya SARS leswi nga mbuyelo wa ntirho wo tika na ku tinyiketela, na ku humelela loku endliweke ekutirhiseni ka switsundzuxo swa Khomixini ya Nugent.
1.1.4. Nhlengeleto wa malihlengeleto endzhaku ka misuso wa R2 wa tithiriliyoni na wona i nkombiso wa ku kula ka ikhonomi, eka mhaka leyi, ku seketeriwa hi matirhelo ya ikhonomi ya sekithara ya migodi, leyi tshamaka yi ri longo ra ikhonomi ya Afrika-Dzonga.
1.1.5. Goza leri ri yimela ku kula lokukulu ka ikhonomi loko ku pimanisiwa na nhlengeleto wa mali ya R114 wa tibiliyoni hi 1994/95 na nkarhi lowu swi tekeleke SARS ku fikelela nhlengeleto wa ntsengo wa R1 wa tithiriliyoni (2018), na malembe ya 8 ntsena ku fikelela nhlengeleto wa malihlengeleto endzhaku ka misuso ya R2 wa tithiriliyoni.
1.2. Nhlengeletano ya Vutsevu ya Vuvekisi bya Afrika-Dzonga yi tiyisisa tiko tanihi ndhawu leyi rhandzekaka ya vuvekisi
1.2.1. Tiko ri khomile Nhlengeletano ya Vuvekisi ya Afrika-Dzonga (SAIC) ya vutsevu leyi humeleleke hi ndlela yo hlamarisa hi 31 Nyenyankulu 2026 eJoni laha ku nga na varhumiwa vo tlula 1000 kusuka eka matiko ya 50 va nghenelerile eka Samiti.
1.2.2. Nhlengeletano ya Vuvekisi ya Afrika-Dzonga ya vu6 yi fungha ndzhendzeleko wa vumbirhi wa pfhumba ra vuvekisi laha mfumo wu landzelelaka xikongomelo xa vuvekisi bya ntsengo wa R2 wa tithiriliyoni eka malembe ya ntlhanu lamataka.
1.2.3. Switshembiso swa vuvekisi swa ntsengo wa R898 wa tibiliyoni leswi katsaka tiphurojeke ta 81 eka swifundzankulu hinkwaswo swa kaye (9) a ku ri vhoti ya xiboho ya ku tshemba Afrika-Dzonga tanihi ndhawu ya vuvekisi.
1.2.4. Ku tinyiketela ka vuvekisi ku languteriwile ku tumbuluxa ku tlula 230,000 wa mitirho ya nkarhi hinkwawo leyi seketelaka ku tinyiketela ka mfumo eka ku kula loku katsaka hinkwavo na ku tumbuluxiwa ka mitirho.
1.2.5. Kusukela loko yi sunguriwile hi 2018, SAIC yi hlengeletile hi ndlela leyi humelelaka R1.56 wa tithiriliyoni eka ku tinyiketela ka vuvekisi, ku tlula xikongomelo xo sungula xa Phuresidente hi R628 wa tibiliyoni. Kusuka eka ku tinyiketela ka vuvekisi bya R1.56 wa tithiriliyoni, 137 wa tiphurojeke leti ringanaka R400 wa tibiliyoni ti hetisiwile, kasi 84 wa tiphurojeke leti nga na nkoka wa R417 wa tibiliyoni sweswi ti le ku akiweni.
1.3 Ku tlakuka loku yaka emahlweni ka GDP ku kombisa ikhonomi leyi kulaka hi ku nonoka
1.3.1 Khabinete yi amukerile tikotara ta ntlhanu leti landzelelanaka ta ku kula ka ikhonomi loku nga kavanyetiwiki, leswi nga endla leswaku ku va na ku tlakuka ka GDP ya lembe na lembe hi 1.1% eka 2025 tanihilaha swi humesiweke hakona hi StatsSA. Ku kula loku ku tlhele ku seketeriwa hi ku tlakuka ka GDP hi 0.4% eka kotara yo hetelela ya 2025.
1.3.2 Matirhelo ya ikhonomi lama tiyeke swinene kusukela hi 2022, ya hlohloteriwile ngopfu hi tisekithara ta nkoka ta vukorhokeri bya swa timali, tindlu na vukorhokeri bya mabindzu, mabindzu, vuphameri na vutshamo na vukorhokeri bya munhu hi yexe, leswi nga seketeriwa ku ya emahlweni hi ku hoxa xandla lokunene kusuka eka vurimi na vukorhokeri bya mfumo hi ku angarhela.
1.4 Xitirhisiwa xa xikweleti xa Bangi ya Matiko ya Misava ya ku Aka Hi vuntshwa na Nhluvukiso ku tlakusa nhluvukiso wa switirhisiwa swa nkoka
1.4.1 Khabinete yi amukerile ku simekiwa ka Xifambiso xa Xitiyisiso xa Swikweleti (CGV) hi Bangi ya Matiko ya Misava ya ku Aka Hi vuntshwa na Nhluvukiso eka ntsengo wa $350 wa timiliyoni (kwalomu ka R5.6 wa tibiliyoni).
1.4.2 Xifambiso xa Xitiyisiso xa Swikweleti ekusunguleni xi ta kongomisa eka ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa gezi swa tiko naswona eka nkarhi lowutaka xi ta ndlandlamuxiwa ku katsa tiphurojeke ta switirhisiwa eka mati, vutleketli bya nhundzu, dyondzo na rihanyo.
1.5 Afrika-Dzonga ri rhurhela LIV Golf hi ndlela leyi humelelaka emisaveni ya Afrika
1.5.1 Khabinete yi tsakile leswaku Afrika-Dzonga ri tlhele ri kombisa vuswikoti bya rona tanihi ndhawu ya swiendlakalo swa xiyimo xa le henhla hi ku rhurhela hi ndlela leyi humelelaka LIV Golf - yo sungula eka misava ya Afrika eJoni leyi a yi ri na vatlangi va le henhla va matiko ya misava etlhelo ka vatlangi va Afrika-Dzonga lava nga humelela.
1.5.2 Ku tlula 100 000 wa vanhu va nghenelerile eka xiendlakalo lexi xa ndhuma, lexi nga humesa mivuyelo leyikulu ya ikhonomi na ikhonomi ya vaaki, ku katsa na ku engeteleriwa ka vupfhumba. Xikombiso, van’wana va vaendzi lava veke kona eka xiendlakalo lexi va engetele nkarhi wa vona leswaku va kambisisa swilo swo hambanahambana swa vupfhumba bya tiko, ku katsa ni tindhawu ta safari, tindhawu ta le ribuweni, tindhawu leti endlaka vhinyo ni madoroba.
1.5.3 Mitlangu yin’wana ya LIV Golf yi vekiwile eka 2027 na 2028 leyi nga na ku ya emahlweni loku nga vaka kona ku ya fika hi 2029 na 2030. Mathikithi ya 2027 SA LIV Golf ya pfulekile ku xavisiwa
1.6 Ku hunguta Vuyelo bya Nyimpi ya US – Israel – Iran eka Afrika-Dzonga
1.6.1 Khabinete yi joyinile Phuresidente Cyril Ramaphosa ku kombela ku yimisiwa ka nyimpi hi xihatla eka Nyimpi ya US – Israel – Iran leyi khumbaka miganga ya Middle East na misava hi ndlela yo biha.
1.6.2 Khabinete yi tshama yi ri karhi yi tivisiwa hi vuhlayiseki bya mphakelo wa mafurha ya laha kaya leswi khumbekaka hi nyimpi leyi yaka emahlweni, naswona yi tiyisisiwile leswaku sisiteme ya mafurha ya Afrika-Dzonga yi tshama yi ri mphakelo lowu ringaneleke eka nkarhi wa xihatla. Khabinete yi tivisiwile leswaku Afrika-Dzonga ri titshege ntsena hi mphakelo wa Middle East eka swikumiwa leswi antswisiweke.
1.6.3 Phuresidente u simekile Xipano xa Ntirho xa Vaholobye lexi vumbiwaka hi Vaholobye va Swicelwa na Petroliyamu (mutshamaxitulu), Timali, Vutleketli, Mabindzu, Vumaki na Mphikizano, Vuxaka bya Matiko ya Misava na Ntirhisano, Vurimi, Gezi na Eneji, Swihlahla, Tinhlampfi na Mbango, na Hofisi ya Phuresidente ku hlanganisa nhlamulo ya mfumo hi ndlela yo angarhela ku hunguta ku khumbeka eka ntsengo wa vutomi, mafurha na nsirhelelo wa swakudya.
1.6.4 Tanihi ku nghenelela ka xihatla, Xipano xa Ntirho xi ringanyete ku hungutiwa ka xibalo xa mafurha eka nkarhi wa xihatla ku hunguta ku khumbeka eka ku tlakuka ka nxavo wa mafurha loku sunguleke ku tirha hi Ravunharhu, 1 Dzivamisoko 2026.
1.6.5 Hi rhandza ku tiyisisa vanhu va Afrika-Dzonga leswaku mphakelo wa mafurha etikweni wu tshama wu tshamisekile naswona switichi swa mafurha swo oma swa sweswi i mbuyelo wa swipimelo swa vutleketli hikwalaho ka ku xava hi ku chava na ku hlengeletiwa ka mafurha. MaAfrika-Dzonga va hele matimba eka ku xava hi ku chava na ku hlengeleta mafurha.
1.7 Ku nyikiwa ka tilayisense ta Postbank swi tiyisisa leswaku vukorhokeri bya swa timali lebyi nga durhiki bya fikeleleka eka miganga
1.7.1 Khabinete yi amukela ku nyikiwa ka layisense ya ximfumo ya Postbank tanihi Muphakeri wa Vukorhokeri bya swa Timali (FSP) hi Vulawuri bya Mahanyelo bya Sekithara ya swa Timali (FSCA) leyi tiyisisaka ntirho lowu yaka emahlweni ku veka Postbank eka bangi ya vuxavisi leyi nga ta tshamiseka ya mfumo.
1.7.2 Hi layisense leyi, Postbank yi ta kota ku ndlandlamuxa nxaxamelo wa yona wa vukorhokeri bya swa timali ku yisa emahlweni ku katsa swa timali na ku nyika vukorhokeri bya swa timali lebyi nga durhiki eka miganga leyi nga katsiwangiki hi tlhelo ra timali.
1.7.3 Khabinete yi bumabumerile nhluvuko lowu endliweke ekutiyisiseni ka vuswikoti bya Postbank tanihi nhlangano wa tibangi wa mfumo.
1.8 Matirhelo yo pfuxelela eka Mugodi wa Swicelwa wa Ekapa
1.8.1 Khabinete yi amukerile mpfuxeto mayelana na ntirho wo pfuxelela ku humesa mintsumbu ya vatirhi va ntlhanu va le mugodini lava nga pfaleriwa ehansi ka misava kusukela loko ku ri na ku khuluka ka ndzhope eMugodini wa Swicelwa wa Ekapa eKimberley.
1.8.2 Mintsumbu hinkwayo ya ntlhanu yi humeseriwe ehandle naswona Khabinete yi hundzisela marito yo chavelela swinene eka mindyangu, vatirhikulobye na varhandziwa va vafi.
1.8.3 Ndzawulo ya Swicelwa na Petroliyamu yi sungurile hi vulavisisi lebyi heleleke eka mhangu leyi leswaku yi ta tisa lava nga na vutihlamuleri bya vusopfa, loko va ri kona, ebukwini.
2. Ku Antswisiwa ka Vukorhokeri bya Mfumo
2.1 Mpfuxeto wa Vukorhokeri bya Mabindzu ya Metro ku antswisa vukorhokeri bya nkoka eka Timetro ta nhungu
2.1.1 Khabinete yi amukela ku simekiwa ka Mpfuxeto wa Vukorhokeri bya Mabindzu ya Metro - kungu ra nkoka ra Operation Vulindlela – leri endleriweke ku pfuna timasipala ta madorobankulu ta nhungu ta tiko ku vuyisela na ku tiyisisa mphakelo wa gezi, mati na mati ya thyaka, na vukorhokeri bya thyaka ro tiya.
2.1.2 Tanihi xiphemu xa phurogireme, Nkwama wa Timali wa Rixaka wu ta avela R54 wa tibiliyoni eka swihlohloteri leswi simekiweke eka matirhelo eka malembe ya tsevu lamataka, ku nyika timali leti tinyiketeleke eka timasipala ta madorobankulu leti kombisaka ku antswisiwa loku pimiwaka eka mphakelo wa vukorhokeri bya nkoka.
2.1.3 Ku ringanela swihlohloteri, timetro ti fanele ku fikelela swikongomelo swa matirhelo leswi vekiweke eka Makungu ma tona ma Matirhelo mo Antswisa Matirhelo eka vukorhokeri bya nkoka bya mabindzu - vukorhokeri bya mati, gezi na thyaka ro tiya.
2.2 Mivuyelo ya Oditi ya Nawu wa Vulawuri bya Timali ta Mfumo ya 2024 – 2025
2.2.1 Khabinete yi burisanile hi Xiviko xo Angarhela xa Tindzawulo ta Rixaka na ta Swifundzankulu, Mihlangano ya Mfumo na Tihuvo to endla milawu hi Oditara-Jenerala wa Afrika-Dzonga eka Mivuyelo ya Oditi ya 2024 - 25 PFMA.
2.2.2 Xiviko xi kombisa ku antswisiwanyana eka mavonelo lama nga fanelekiki ku nga ri na swikumiwa leswi tivekaka ngopfu tanihi tioditi leti tengeke leswi tlakukeke kusuka eka 142 hi 2023-24 ku ya eka 151 hi 2024-25 kasi matirhiselo ya mali lama nga tshamisekangiki na ku tlanga hi mali ya hungutekile loko ku pimanisiwa na lembe leri hundzeke. Matirhiselo ya mali yo pfumala mihandzu na ku tlanga hi mali ya hungutekile swinene kusuka eka R3.54 wa tibiliyoni hi 2023–24 ku ya eka R1.42 wa tibiliyoni hi 2024–25.
2.2.3 Khabinete yi vilerisiwa hi swiyenge swo hlaya na tindzawulo leti nga yima eka Oditi leyi nga fanelekiki na xiyenge xa swikumiwa ku nga ri na ku tirhisiwa ka Makungu ma Matirhelo ku lulamisa swikumiwa. Xikombiso, kusukela eka xiviko xa 2023-24, i 38 ntsena wa swihoxo swa nkoka leswi lulamisiweke naswona ku lahlekeriwa hi timali loku nga nyawuriki ka R1.38 wa tibiliyoni ku siveriwile kumbe ku vuyiseriwa.
2.2.4 Swirho swa Khabinete swi ta langutisisa hi xihatla ku tirhisiwa ka makungu ma swiendlo ku lulamisa swikumiwa swa oditi, na magoza yo seketela hi Oditara-Jenerala ku tisa vutihlamuleri, vulawuri bya le ndzeni lebyi tiyeke na magoza yo sivela lama nga xilotlelo eka vulawuri lebyinene na ku antswisiwa ka vukorhokeri.
3 Ku Lwisana na Vugevenga
3.1 Ku lwisana na vugevenga leswi tiyisisiweke hi ku rhumeriwa ka SANDF ku seketela SAPS
3.1.1 Khabinete yi amukerile ku rhumeriwa ka swirho swa 2 200 swa SANDF leswi nga ta tirhisana na SAPS ekulwisaneni na migodi leyi nga riki enawini na vugevenga eKapa-Vuxa, Free State, Gauteng, N’walungu-Vuxa na Kapa-Vupeladyambu.
3.1.2 SANDF yi ta tirha tanihi muengeteleri wa matimba naswona yi ta tirha hi milawu leyi nga erivaleni ya ku nghenelela. Ku humesiwa ka ku rhumeriwa ka SANDF ku le kusuhi no hela.
3.2 Ndzhaka na mikhuva ya hina swi fanele ku xiximiwa hi hinkwavo, ngopfungopfu vaendzi va hina
3.3 Khabinete yi kombisile ku nyenyetseka hi leswi vuriwaka ku vekiwa ka muakatiko wa Nigeria tanihi ndhuna leyi ku hehliwaka leswaku i ndhuna eDorobeni ra KuGompo, eKapa-Vuxa naswona yi kombisile leswaku i vuxisi bya xikolo xa vana ntsena naswona a byi na vuyelo bya nawu.
3.4 Khabinete yi tiyisisile leswaku ku simekiwa, ku amukeriwa, na ku tirha ka xivumbeko xihi kumbe xihi xa vurhangeri bya ndhavuko swi lawuriwa hi ku hetiseka hi Nawu wa Vurhangeri bya Ndhavuko na Khoi-San, lowu nyikaka maendlelo lama nga erivaleni na ku nga vulavurisani ku va enawini na ku amukeriwa.
3.5 Khabinete yi Tekele enhlokweni xikombelo xo rivaleriwa kusuka eka Khomixini ya le Henhla ya Nigeria eka mhaka leyi naswona yi lerisile DIRCO ku ya emahlweni yi burisana na Khomixini ya le Henhla eka mahanyelo lama nga amukelekiki ya MaNigeria eAfrika-Dzonga lama nga fanelangiki eka vaendzi.
3.6 Swi vilerisa swinene leswaku swivilelo leswi nga enawini mayelana na mhaka leyi swi endle leswaku ku va na swiendlo swa madzolonga na vugevenga. Khabinete yi tsundzuxa vaaki leswaku mfanelo yo kombisa ku vilela yi ta na vutihlamuleri, yi fanele ku tirhisiwa hi ku rhula na le ndzeni ka swipimelo swa nawu.
4 Ku yisa emahlweni Timfanelo ta Vanhu
4.1 Ku vuyisela xindzhuti hi ku vuyiseriwa ka misava
4.1.1 Tanihi xiphemu xo vuyisela xindzhuti xa vumunhu, Phuresidente Cyril Ramaphosa u vuyisele 17 000 wa tihektara ta misava leyi vuyerisaka kwalomu ka 2 000 wa vavuyeriwa eka miganga ya St Paul, Ngunjini, Ndzimankulu/Vierkant na ndyangu wa ka Lawrence eKwaZulu-Natal.
4.1.2 Xandla xa Phuresidente, Paul Mashatile u tlherisele ku tlula 627 wa tihektara ta misava na matsalwa ya vun’wini eka Nhlangano wa Nhundzu ya Vaaki ya Schulk Marhiqa leswi vuyerisaka 18 wa mindyangu na 86 wa vavuyeriwa Eka Masipala wa Muganga wa Govan Mbeki, eMpumalanga.
4.1.3 Kufikela hi Nyenyankulu 2025, ntsengo wa 83,205 wa swikoxo swa misava swi lulamisiwile, leswi endleke leswaku ku vuyiseriwa 3.9 wa timiliyoni ta tihektara ta misava eka miganga na vanhu lava hlongoriweke kusukela hi 1995. Mfumo wu vekisile R58 wa tibiliyoni eka ku xava misava, swipfuno na ndziriso wa timali ku seketela 376,976 wa vavuyeriwa etikweni hinkwaro. Kuya emahlweni, nhlayo ya 5.3 million wa tihekitara ayi hangalasiwile nakambe kusukela hi 1995, naswona mfumo wu tiyisisile nseketelo wa le ndzhaku ka vutshamo, wu antswisiwile ku humelela ka mapurasi xikan’we na ku ndlandlamuxa mfikelelo wa makete
4.2 Xindzhuti na timfanelo ta MaKhoi-San swi tiyisisiwile nakambe
4.2.1 Khabinete yi amukerile ku lahliwa nakambe ka masalela ya vakokwa wa Makhoi na MaSan va 63 eXitsundzuxweni xa Kinderlê, Steinkopf, Xifundzankulu xa Kapa-N’walungu. Masalela lawa i ntlawa wutsongo wa magidi ya masalela ya vanhu va ndzhavuko lawa ya susiweke swi nga ri enawini ekuheleni ka lembexidzana ra vu19 na le ku sunguleni ka lembexidzana ra vu20 ku ya eka mimyuziyamu ya le Yuropa.
4.2.2 Ku lahliwa nakambe i xiphemu xa ku vuyiseriwa ka timfanelo na xindzhuti xa vumunhu xa vanhu va Makhoi na MaSan na xitsundzuxo xa ku pfumala xindzhuti ka sisiteme ya vukoloni na Xihlawuhlawu lexi a xi khoma vanhu va Afrika tanihi vanhu lava nga riki vanhu na swivumbiwa swo hlekula na vuhungasi. Ku lahliwa nakambe i ku tinyiketela ka ku tinyiketela ka mfumo ku xixima lava va nyikeleke hi vutomi bya vona eka ku lwisana na ku lwisana na ku lwela ntshunxeko.
4.2.3 Ku lahliwa nakambe ku fambisana na xiendlakalo xin’wana xa nkoka xa ku katsa mavito ya ndhavuko ya Makhoi na MaSan eka sisiteme ya Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya leswi nga goza ra nkoka ro vuyisela xindzhuti xa vanhu. I ro sungula eka matimu ya Afrika-Dzonga, switifikheti swa ku velekiwa, ID ya Ximanguvalawa na mapasi sweswi swi nga lemuka ximfumo na ku rhekhoda mavito ya ndhavuko ya Khoi-San endzhaku ka ku ndlandlamuxiwa ka tisisiteme ta IT eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
B. Swiboho swa Khabinete
1. Nawumbisi lowu pfuxetiweke wa Vuakatiko, Vuhlampfa na Nsirhelelo wa Vahlampfa (CIRP)
1.1 Khabinete yi pasisile Nawumbisi lowu pfuxetiweke eka CIRP, ku tirhisiwa. Pholisi yi nghenisa mpfuxeto wa xisekelo wa rimba ra vuhlampfa na vaakatiko ra Afrika-Dzonga. Endzhaku ka mpfumelelo wo sungula wa Khabinete hi Dzivamisoko 2024, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi kandziyisile Mpfapfarhuto wa Nawumbisi lowu Pfuxetiweke hi 12 N’wendzamhala 2025 ku katsa swilo leswi rhangisaka emahlweni swa Mfumo wa Vun’we bya Rixaka.
1.2 Nawumbisi wu lava ku hlanganisa Nawu wa Vaakatiko wa Afrika-Dzonga, Nawu wa Vuhlampfa, na Nawu wa Vahlampfa ku va nawu wun’we ku susa ku kanetana ka nawu loku nga kona. Ku antswisiwa ka nkoka ku katsa ku hlanganisiwa ka switsundzuxo kusuka eka xiviko xa Operation Vulindlela eka ku cinca ka pholisi ya tivhisa; ku va erivaleni loku engetelekeke na vuxokoxoko ku tiyisisa ku tirhisiwa ka tipholisi ta vuhlampfa na vaakatiko, na ku kongomisa swinene eka ku cinca ka xidijitali.
1.3 Nawumbisi lowu pfuxetiweke wu kongomisa ku tiyisisa endlelo leri hlanganeke, ra manguvalawa eka vuakatiko, vuhlampfa na nsirhelelo wa vahlampfa. Wu seketela nhluvukiso wa rixaka na swikongomelo swa vuhlayiseki bya rixaka ku katsa na nsinya wa Nawu wa Tiko ro Sungula leri Hlayisekeke, lowu khutazaka vahlampfa ku lava nsirhelelo eka tiko ro sungula leri va ri fikelelaka naswona leri tekiwaka ri hlayisekile.
1.4 Nawumbisi wu endla malunghiselelo ya leswaku tindzawulo ta mfumo leti faneleke ku hlawula mabindzu, mitirho na tiphurofexini leti vekeriweke vanhu va Afrika-Dzonga ntsena ku endla leswaku xiyenge xa 22 xa vumbiwa xi tirha. Ku hlawuriwa hi tindzawulo leti faneleke ku fanele ku tekela enhlokweni mfanelo ya vakomberi va vutumbelo ku lava ntirho leswaku va ta kota ku tihanyisa ku hlayisa xindzhuti xa munhu.
2. Xiviko xa ndzavisiso eka vuyelo bya ku cinca ka maxelo eka vanhu lava nga na vulema
2.1 Khabinete yi pasisile Xiviko xa Ndzavisiso xa Vuyelo bya ku Cinca ka Maxelo eka Vanhu lava nga na Vulema na ku kandziyisiwa ka xona.
2.2 Xikongomelo xa Xiviko i ku tiyisisa leswaku maendlelo hinkwawo ya maxelo, ku hunguta na maqhinga yo pfumelelana na swiyimo ya katsa vanhu lava nga na vulema.
2.3 Dyondzo yi kombisa swivandla leswikulu eka magoza yo sirhelela vanhu lava nga na vulema hi nkarhi wa swiendlakalo swa mhangu.
2.4 Switsundzuxo swa nkoka swi katsa ku nghenisiwa ka ku cinca ka maxelo na ku hlamula ka vulawuri bya timhangu; ku tiyisisa leswaku tindlela to lemukisa ka ha ri na nkarhi ta fikeleleka eka vanhu hinkwavo lava nga na vulema; ku nyika vuhlanganisi lebyi fikelelaka na lebyi faneleke byo hlamula eka timhangu; ku rhangisa vavasati na vanhwanyana lava nga na vulema xikan’we na vanhu lava dyuhaleke lava nga na vulema eka nkunguhato wa ku cinca ka maxelo; ku engetela ku nghenelela ka vanhu lava nga na vulema eka nhluvukiso wa pholisi ya ku cinca ka maxelo na maendlelo yo tirhisa; na ku tiyisisa ku katsa vanhu lava nga na vulema eka ku tumbuluxiwa na ku tirhisiwa ka pholisi ya ku cinca ka maxelo ya xiyimo xa laha kaya.
3. Xiviko xa ku vitaniwa ka ku nghenelela ka rixaka eka Masipala wa Muganga wa Ditsobotla
3.1 Khabinete yi pfuxetiwile hi nhluvuko hi ku tirhisiwa ka ku nghenelela ka rixaka eka Masipala wa Muganga wa Ditsobotla. Khabinete yi tiyisisile ku thoriwa ka muyimeri wa Khabinete, na Mipimanyeto ya Matirhelo leyi amukeriweke eka ku nghenelela ka rixaka.
3.2 Antswiso eka ku nghenelela ku katsa:
3.2.1 Ku endla leswaku ku thoriwa ka Meyara ku va hi nawu, Xipikara na ku endla leswaku tikomiti ta Xiyenge xa 79/80 swi hetisiwile hi nawu, loko ku ri karhi ku endliwa nkambisiso wa nawu eka ku va ku thoriwa ka Mufambisi wa Masipala ku va enawini.
3.2.2 Ku pasisiwa ka Kungu ra ku Vuyisa Timali hi Holobye wa swa Timali naswona ri le ku endliweni eka Huvo.
3.2.3 Ku engetela kwalaho, ku tiyisisa ku ya emahlweni eka mphakelo wa vukorhokeri bya masungulo, ntwanano wa xiyimo xa vukorhokeri bya mati na nkululo wu endliwile na Masipala wa Xifundzatsongo xa Ngaka Modiri Molema, naswona kungu ra bindzu leri fambelanaka na rona ri hetisisiwile. Tanihi xiphemu xa ku nghenelela ka vulawuri bya timhangu endzhaku ka timhangu leti humeleleke exikarhi ka Hukuri 2024 na Nyenyanyana 2025, 95 wa tiyuniti ta tindlu ta nkarhinyana ta 239 leti kunguhatiweke (TRU) ti akiwile.
3.2.4 COGTA ya Rixaka yi hetisisile nkambisiso wa switirhisiwa swa ICT swa masipala ku seketela ku vuyiseriwa ka switirhisiwa na mphakelo wa vukorhokeri. Ndzawulo ya Swihlahla, swa Tinhlampfi na Mbango yi thorile muphakeri wa vukorhokeri ku pfuneta eka ku tumbuluxiwa ka Kungu ra Vulawuri bya swa Thyaka leri Hlanganisiweke, kasi Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo ya Xifundzankulu yi tirhisile tilori timbirhi ku seketela ku susiwa ka thyaka eka tindhawu leti kumiweke to lahlela thyaka leti nga riki enawini.
3.3 Mikanerisano exikarhi ka masipala na Eskom yi le ka xiyimo xa le henhla ku hetisisa ntwanano lowu kongomisiweke eka ku lulamisa mitlhontlho ya mphakelo wa gezi. Tindzawulo ta ntlawa wa JCPS ti ya emahlweni ti nyika nseketelo hi ku tirhisa vuhlayiseki, ku sivela vugevenga, vuchuchisi na ku nghenelela ka vufambisi bya vuhlayiseki. Vaholobye va Mafumelo ya Vutirhisani na Timhaka ta Ndhavuko na Timali va ya emahlweni va nyika nseketelo wa maqhinga na matirhelo ya le xikarhi ka mimfumo eka ku nghenelela.
4. Mpfapfarhuto wa Kungu ra Nhluvukiso wa Swihahampfhuka swa Rixaka (NADP)
4.1 Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa NADP ku kuma mavonelo ya vaaki. NADP i rimba ra Nkunguhato ra rixaka leri tumbuluxiweke hi Ndzawulo ya swa Vutleketli ku kongomisa nhluvukiso lowu hlanganeke, ku ndlandlamuxiwa na ku tshamiseka ka nkarhi wo leha ka netiweke ya swihahampfhuka swa Afrika-Dzonga. Yi nyika maendlelo ya maqhinga, ya sisiteme hinkwayo eka nkunguhato wa switirhisiwa swa swihahampfhuka, ku tiyisisa ku fambisana na vutleketli bya rixaka, swilo swa nkoka swa nhluvukiso wa ndhawu.
4.2 NADP yi ta tiyisisa leswaku nhluvukiso wa rivala ra swihahampfhuka wu kunguhatiwile, wu fambisiwa hi xilaveko na ku hlanganisiwa, ku sivela ku ndlandlamuxiwa loku nga fambisaniki loko ku ri karhi ku kurisiwa mbuyelo wa ikhonomi ya vaaki kusuka eka switirhisiwa swa swihahampfhuka.
4.3 Endzhaku ka sweswo, NADP yi ta tumbuluxa netiweke leyi hlanganisiweke, ya maqhinga ya swihahampfhuka ku tlakusa ku kula ka ikhonomi, vutleketli, vupfhumba na ku tumbuluxiwa ka mitirho. Yi ta kongomisa no seketela nkunguhato wa netiweke hi ku angarhela na nhluvukiso wa swihahampfhuka ha xin’we leswi hlanganisiweke endzeni ka ndhawu ya swona yo anama na matirhiselo ya misava. Swirho swa vaaki swi khutaziwa ku yisa mavonelo lama tsariweke eka kungu leri kandziyisiweke eka www.transport.gov.za.
5. Mpfapfarhuto wa Kungunkulu ra Swiporo ra Rixaka (NRMP)
5.1 Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa NRMP ku kuma mavonelo ya vaaki. NRMP i kungu ra maqhinga ya nkarhi wo leha leyi tumbuluxiwaka ku kongomisa ku pfuxeta, ku ndlandlamuxiwa na ku endliwa ka sisiteme ya swiporo ya Afrika-Dzonga ya manguvalawa.
5.2 Kungunkulu ri hundzuluxa Pholisi ya Swiporo ya Rixaka, leyi amukeriweke hi Khabinete hi 2022, ku va kungu ra vuvekisi na ku tirhisiwa loku tirhaka, ra swiyenge na ku tirhisiwa ka switimela swa nhundzu na vakhandziyi eka makume ya malembe lamataka. Yi kongomisa ku tumbuluxa sisiteme yo ringanela, yo phikizana hi ku hlanganisa vakhandziyi, ku rhwala nhundzu, na switimela swa rivilo lerikulu, loko yi ri karhi yi hlohlotela ku nghenelela ka sekithara ya phurayivhete.
5.3 Sisiteme ya swiporo ya Afrika-Dzonga yi vile na malembe ya vuvekisi lebyi nga nyawuriki, ku hunguteka ka matirhelo, ku yiviwa, ku onhiwa na ku nga tirhi kahle, leswi endlaka leswaku ku va na ku tala ka mimovha emagondzweni, ku tlakuka ka tihakelo ta vutleketli, na ku hunguteka ka mphikizano wa ikhonomi. NRMP yi hlamula eka mitlhontlho leyi hi ku veka swiporo tanihi longo ra sisiteme ya vutleketli bya rixaka, ku seketela ku kula ka ikhonomi, ku tumbuluxiwa ka mitirho na swikongomelo swa maxelo.
6. Mpfapfarhuto wa Pholisi ya Nhluvukiso wa Ikhonomi ya Madoroba na ya le Matikoxikaya na ku Pfuxeta
6.1 Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa Pholisi ya Nhluvukiso na ku Pfuxeta Ikhonomi ya Madoroba na Matikoxikaya ku kuma mavonelo ya vaaki. Pholisi yi endleriwe ku hundzula ikhonomi ya laha kaya kusuka eka tindhawu leti fambisiwaka hi matirhiselo ku ya eka tindhawu leti humelerisaka, leti hanyaka hi ku tihlanganisa eka ikhonomi ya ntolovelo. Yi kongomisa ku kurisa vubindzurisi lebyi nga heriki, ku tumbuluxa mitirho, na ku hunguta vusweti hi ku tirhisa nseketelo lowu kongomisiweke na lowu hlanganeke.
6.2 Pholisi yi sekeriwe eka tindhawu to hlaya ta nkoka, ku nga (i) nhluvukiso wa van’wamabindzu va malokixi na va le makaya lava nga ta tshama nkarhi wo leha; (ii) ku kongomisa nhluvukiso wa endlelo ra ikhosisiteme leri hlanganisiweke kahle na leri hlanganeke; (iii) ku engetela mfikelelo eka swivandlanene swa ikhonomi na makete; na (iv) ku hunguta mindzhwalo ya milawu leyi sivelaka ku kula ka ikhonomi ya malokixi na ya le makaya.
7. Ku Mpfapfarhuta Pholisi ya Vutlhari byo Endliwa (AI) ya Afrika-Dzonga
7.1 Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa pholisi ya Afrika-Dzonga ya AI leswaku vaaki va nyika mavonelo. Xikongomelo xa pholisi ya AI i ku tiyisisa leswaku haswimbirhi swi na mivuyelo na makhombo lama tisiwaka hi AI swi hangalasiwa hi ku ringana eka vaaki na tinxaka. Pholisi ya AI yi kongomisa ku tiyisisa vuswikoti bya Mfumo byo lawula na ku amukela AI hi vutihlamuleri, loko yi ri karhi yi hlohlotela vutumbuluxi bya laha kaya, ku seketela ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku antswisa mfikelelo eka vuswikoti bya AI.
7.2 Pholisi yi vumbiwile ku rhendzela tiphuphu ta tsevu ta nkoka leti kongomisiweke eka ku tlakusa nhluvukiso wa vutihlamuleri na ku tirhisiwa ka mahanyelo ya AI. Tiphuphu leti ta nkoka i (i) nhluvukiso wa vuswikoti na titalenta, (ii) AI ya ku kula loku katsaka hinkwavo na ku tumbuluxa mitirho, (iii) vulawuri bya vutihlamuleri, (iv) AI ya mahanyelo na ku katsa hinkwavo, (v) nhlayiso wa ndhavuko na ku hlanganisiwa ka matiko ya misava, na (vi) ku tirhisiwa loku kongomisiweke eka vanhu. Pholisi yi lemuka leswaku endlelo ra swiyenge ri fanele ku amukeriwa, tanihileswi ku tirhisiwa ka AI na tiphurofayili ta khombo swi hambanaka eka tisekithara hinkwato.
8. Qhinga ra Vubindzurisi bya Rixaka (NES) na Kungu ro Tirhisa
8.1 Khabinete yi pasisile NES na Kungu ra yona ro Tirhisa. Qhinga leri ri kongomisa ku tiyisisa Mabindzu Lamatsongo, na ya le Xikarhi (MSME) na ku lulamisa ku pfumaleka ka mitirho ka vantshwa. Yi simekiwile eka tiphuphu ta ntlhanu: (i) Ku ndlandlamuxa dyondzo ya vubindzurisi na nhluvukiso wa vuswikoti, (ii) Ku fambisa ku cincana ka thekinoloji na vutumbuluxi, (iii) Ku antswisa mfikelelo eka timali na timakete, (iv) ku antswisiwa ka milawu, na (v) Ku tlakusa vutivi na vuhlanganisi. Ku landzela endlelo ro anama ra ku burisana na vaaki, NES yi andlala magoza yo tlakusa ndhavuko wa vubindzurisi eAfrika-Dzonga hi ku nyika ndhawu leyi pfunaka eka migingiriko ya vubindzurisi, na ikhosisiteme yo seketela leyi eka yona tiMSME ti nga humelelaka hi ndlela leyi nga heriki.
8.2 NES yi ta va xilotlelo xo pfula vuswikoti bya MSME, ku fambisa ku kula ka GDP, ku tumbuluxa mitirho na ku tiyisisa nhluvukiso wa ikhonomi lowu katsaka hinkwavo. Ku engetela kwalaho, maqhinga ya kongomisa ku hlanganisa ikhosisiteme ya nhluvukiso wa vubindzurisi etikweni, ku katsa na switsundzuxo swa vubindzurisi ku nghenisiwa eka tikharikhulamu ta tindzawulo ta Dyondzo ya Masungulo na Dyondzo ya le Henhla tanihi nhlawulo wa ntirhovutomi lowu nga kotekaka.
9. Rimba ra Pholisi ya Vukorhokeri bya Vuhlayiselo na Nhluvukiso wa Mabindzu (IBDS).
9.1 Khabinete yi pasisile Rimba ra Pholisi ya IBDS ku tirhisiwa. Rimba ra pholisi ri nyika mpfuxeto wa milawu eka ikhosisiteme ya mabindzu lamatsongo hi ku hlamusela mitirho ya vakhomaxiave vo hambana na ku tlakusa nseketelo lowu hlanganeke na lowu hlanganisiweke.
9.2 Rimba ra Pholisi ya IBDS i xiphemu xa nkoka xa Kungunkulu ra Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo ra Rixaka leri Hlanganisiweke, leri tirhaka tanihi rimba ro kongomisa eka vatekaxiave hinkwavo lava katsekaka ekuhatlisiseni ka ku kula ka tiMSME hi ku tirhisa minongonoko leyi pimiwaka, swikumiwa na vukorhokeri.
9.3 Swikongomelo swa nkoka swi katsa ku antswisa khwalithi na swiyimo swa vukorhokeri bya nhluvukiso wa mabindzu, ku tiyisisa mfikelelo wo antswa eka nseketelo eka tiMSME, ngopfungopfu emalokixini na le makaya, na ku kurisa vutumbuluxi na vubindzurisi. Ku ya emahlweni, rimba ri veka mabindzu lamatsongo tanihi swihlohloteri swa masungulo swa ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku kula loku katsaka hinkwavo, hi ku fambisana na Kungu ra Nhluvukiso wa Rixaka.
C. Milawumbisi
1. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa ku Sivela ku Hlongoriwa loku nga riki enawini na ku Tekiwa ka Misava hi ndlela leyi nga riki enawini (PIE).
1.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Ndzulamiso wa Nawumbisi wa PIE eka Gazete ya Mfumo leswaku vaaki va nyika mavonelo.
1.2. Nawumbisi wu kongomisa ku cinca Nawu wa PIE wa 1998 ku lwisana na ku hlaseriwa ka misava loku nga riki enawini, ku sirhelela vini va tindhawu, na ku sivela migingiriko ya tisindikheti ta misava leti kunguhatiweke.
1.3. Swiringanyeto swa nkoka swi katsa ku endla leswaku ku hlohlotela ku hlaseriwa ka misava ku va vugevenga, ku ndlandlamuxa swipimelo leswi tekeriwaka enhlokweni hi tikhoto loko ti humesa swileriso, na ku tiyisisa milawu mayelana na vutshamo byin’wana. Milulamiso yi ya emahlweni yi lava ku lulamisa ku nga twisiseki eka Nawu wa sweswi, leswi tumbuluxaka ku nga tiyiseki mayelana na tinhlamuselo na swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa eka ku hlongoriwa hi nawu, ku nga khathariseki swikongomelo kumbe swiyimo swa vanhu lava ngheneleke ntirho lowu nga riki enawini.
2. Nawumbisi wa Huvo ya Nhluvukiso wa Ikhonomi ya Rixaka na Vatirhi (NEDLAC)
2.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka Nawumbisi wa NEDLAC ePalamende leswaku wu ya emahlweni wu lulamisiwa. Nawumbisi lowu mpfampfarhutiweke wu ta herisa Nawu wa NEDLAC (Nawu wa 35) wa 1994 naswona wu ringanyeta ku ringanisiwa ka malunghiselelo ya nhlangano wa NEDLAC na ku cinca eka mafambiselo ya nawu ya vumbiwa lama humeleleke kusukela hi 1994.
2.2. Nawumbisi lowu mpfapfarhutiweke wu tlhela wu nyika Holobye ku endla milawu eka swipimelo swa ku amukeriwa na vuxirho hi ku tirhisa phurosese leyi katsaka ku burisana na ku rhumeriwa ka vaaki, ku endla leswaku sisiteme yi va erivaleni swinene. Nawumbisi wu ta tiyisisa ku nghenelela ka vaaki eka NEDLAC na ku wu tiyisisa tanihi nhlangano wa le xikarhi wa mbulavurisano wa vaaki lowu kongomisiweke eka ku tlakusa ku kula ka ikhonomi, ku tumbuluxiwa ka mitirho, ku katsa vaaki na ku ringana ka vaaki.
3. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Milawu yo Angarhela wa 2026 (Milawu ya ku Sirhelela ku Yiviwa ka Mali na ku Lwisana na ku Pfuxetiwa ka Mali ya Vutherorisi)
3.1. Khabinete yi pasisile ku nghenisiwa ka Nawumbisi ePalamende. Mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa 2026 wu aka eka vuhundzuluxi bya khale bya Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Milawu yo Angarhela (Milawu ya ku Sirhelela ku Yiviwa ka Mali na ku Lwisana na ku Pfuxetiwa ka Mali ya Vutherorisi) naswona kusukela kwalaho, Nkwama wa Timali wa Rixaka wu ndlandlamuxe swiringanyeto ku katsa magoza yo engetela lama fambelanaka na ku tiyisisiwa ka rimba ra nawu ku lwisana na ku yiviwa ka mali na ku nyikiwa ka timali ta vutherorisi.
3.2. Nawumbisi wu cinca Milawu ya sweswi ku nga (i) Nawu wa Senthara ya Vuhlayiseki bya swa Timali, wa 2001 (Nawu wa 38 wa 2001); (ii) Nawu wa Nhlangano lowu nga tirheliki ku endla mali, wa 1997 (Nawu wa 71 wa 1997); (iii) Nawu wa Vulawuri bya Nhundzu ya Tithirasti, wa 1988 (Nawu wa 57 wa 1988); (iv) Nawu wa Tikhamphani, wa 2008 (Nawu wa 71 wa 2008) na (v) Nawu wa Vulawuri bya Sekithara ya swa Timali, wa 2017 (Nawu wa 9 wa 2017).
3.3. Milulamiso leyi yi kongomisiwile ku tiyisisa sisiteme ya Afrika-Dzonga ya Mali yo Lwisana na ku Yiviwa ka Mali na ku Lwisana na Vutherorisi emahlweni ka Ndzavisiso wa swa Timali lowu landzelaka wa Ntlawa wa Ntirho wa Timali (FATF) wa tiko, lowu kunguhatiweke ku sungula exikarhi ka 2026 na ku hela hi Nhlangula 2027.
4. Nawumbisi wa Mpaluxo lowu Sirhelelekeke, wa 2026
4.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa Mpaluxo lowu Sirhelelekeke (Nawumbisi wa Nsirhelelo wa Valumandleve) ku kuma mavonelo ya vaaki. Nawumbisi i xiphemu xa mpfuxeto wa milawu lowu kongomisiweke eka ku tiyisisa nsirhelelo wa valumandleve hi ku cinca eka Nawu wa Mpaluxo lowu Sirhelelekeke (Nawu wa 26 wa 2000) lowu nga kona. Yi tlhela yi hlamula switsundzuxo kusuka eka Xiviko xa Khomixini ya ku Khomiwa ka Mfumo lexi kombeleke nsirhelelo wo antswa wa vaendli va tipholisi na valumandleve.
4.2. Nawumbisi wu na swiringanyeto swo endla leswaku ku rihisela ku va vugevenga na ku nyika nseketelo wa swa miehleketo, swa nawu na swa timali eka valumandleve. Nawumbisi wu ta ndlandlamuxa nhlamuselo ya “mulumandleve” ku katsa tikontiraka, vatsundzuxi, na swirho swa vaaki naswona wu ta simeka maendlelo lama nga erivaleni ya ku paluxiwa ka xihundla.
5. Ndzulamiso wa Nawumbisi wa Vuhlanganisi bya Xielekitironiki (ECA), wa 2026
5.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka Nawumbisi wa ECA ePalamende. Xikongomelo xa Nawumbisi i ku cinca Nawu wa Vuhlanganisi bya Xielekitironiki, wa 2005. Xikongomelo xa ku cinca loku ringanyetiweke i ku engetela mpimo wa mphikizano eka sekithara ya vuhlanganisi bya riqingho na ku yisa ehansi minxavo. Ku cinciwa ka Nawu wa Vuhlanganisi bya Xielekitironiki ku tlhela ku kongomisiwa ku tumbuluxa ndhawu leyi pfunaka eka vuvekisi hi ku kongomisa swinene eka ku hunguta swihinga swa milawu eka ku nghena ku antswisa mphikizano na ku tlhela ku pfumelela Vulawuri bya Vuhlanganisi byo Tiyimela bya Afrika-Dzonga ku cincacinca ku lawula sekithara.
6. Nawumbisi wa Mafambiselo ya Swivandla swa Timali (COFI).
6.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka Nawumbisi wa COFI, wa 2025 epalamende. Xikongomelo xa Nawumbisi i ku tumbuluxa rimba rin’we, leri heleleke ro lawula maendlelo ya makete ya swivandla hinkwaswo swa timali. Leswi i xiphemu xa xikongomelo xo anama xa mfumo xo pfuxeta milawu ya swa timali ku ya eka modele wa Twin Peaks. Modele wa Twin Peaks i sisiteme ya milawu leyi avanyisaka vulawuri bya swa timali hi vulawuri byimbirhi byo hambana: Vulawuri bya Vuhlayiseki bya vuenti na ku ringanela, na Vulawuri bya Mahanyelo ya Sekithara ya swa Timali eka mahanyelo ya makete na nsirhelelo wa vatirhisi. Sisiteme yi tumbuluxa sekithara leyi "hlayisekeke" leyi tirhaka hi ku tsakela ka vatirhisi hinkwavo
6.2. Nawumbisi wu ta tiyisisa ku khomiwa hi ndlela leyinene ka vaxavi, ku ndlandlamuxa ku cinca, na ku tlakusa ntshamiseko. Wu ya emahlweni wu seketela ku cinca ka sekithara ya swa timali naswona wu lava leswaku swivandla swa timali swi va na tipholisi leti nga kona ku landzelela Khodi ya Sekithara ya swa Timali. Nakambe, Nawumbisi wu seketela nhluvukiso wa makete na mphikizano hi ku endla leswaku ku va na endlelo ro hambana eka tilayisense ku kurisa ku nghena ka vatlangi lavantshwa ku fana na thekinoloji ya swa timali.
D. Ku thola
Matholelo hinkwawo ma fanele ma kambisisa tidyondzo ni ku basisiwa eka manyala.
1. Ttn Bareng B. Mthimkulu tanihi Matsalana wa Vusirheleri eka Ndzawulo ya Vusirheleri.
2. Mnn Nomfundo Clementine Tshabalala tanihi Mulawuri-Jenerali eka Ndzawulo ya Swihlahla swa Tinhlampfi na Mbango (ku engeteriwa ka kontiraka).
3. Ttn Xolile Adviser Brukwe tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Vukorhokeri bya Nseketelo wa Nhlangano eka Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki
4. Ttn Sibusiso Attwell Makhanya tanihi Muofisirinkulu wa Vulawuri bya Ejensi ya Vulawuri bya Swihlovo swa Phongola-Umzimkulu.
5. Mnn Lucia Lungelwa Sigasana tanihi Mufambisinkulu wa Xifundzankulu: Xifundzha xa Kapa-Vupeladyambu eka Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga.
6. Ku thoriwa ka Valawuri eka bodo ya Khamphani ya Swihahampfhuka ya Afrika-Dzonga
i. Ttn Irvin Phenyane (Mutshamaxitulu);
ii. Mnn Eunice Xoliswa Daku (Xandla xa Mutshamaxitulu);
iii. Mnn Keitumetse Stella Mahlangu
iv. Ttn Surendra Sooklal
v. Ttn Kurt Frayne Parker
vi. Mnn Ulandi Exner;
vii. Ttn Patric Roy Mnisi; na
viii. Ttn Theunis Chamberlain
7. Swirho swa Vulawuri bya ISimangaliso Wetland Park
i. Mnn Memory Thulile Sosibo (Mutshamaxitulu na ku thoriwa nakambe);
ii. Ttn Bongani Mzwakhe Mhlongo (ku thoriwa nakambe);
iii. Mnn Nombuso Mlambo (ku thoriwa nakambe);
iv. Ttn Sifiso Mdluli;
v. Dkd Kailen Padayachee
vi. Mnn Jacolette Adam;
vii. Mnn Hazel Thulisile Xulu;
viii. Mnn Zamekile Coreen Zama; na
ix. Ttn Boy Daniel Ngobeni (ku thoriwa nakambe).
E. Migingiriko leyitaka
1. N’hweti ya Ntshunxeko
1.1 Afrika-Dzonga ri tlangela N’hweti ya Ntshunxeko hi Dzivamisoko 2026 hi ku titwa loku pfuxetiweke ka ku tinyungubyisa ka rixaka, ku fungha malembe ya 32 kusukela eka ku cinca ka matimu kusuka eka mfumo wa xihlawuhlawu lowu tshikelelaka ku ya eka mfumo wa xidemokirasi lowu tifumaka.
1.2 Switsundzuxo swa lembe leri swi rhwala nkoka wo hlawuleka loko hi ri karhi hi tlangela Malembe ya vu30 ya Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika-Dzonga, tsalwa ro hundzula leri hi kongomiseke eka riendzo ra hina ra xidemokirasi ro aka vaaki lava simekiweke eka vululami na ku ringana.
1.3 N’hweti ya Ntshunxeko yi nyika nkarhi eka muakatiko un’wana na un’wana ku yisa emahlweni timfanelo na vutihlamuleri lebyi vekiweke eka Vumbiwa ra hina hi ku kurisa nhlanganiso lowukulu wa vaaki na ku cinca loku yaka emahlweni ka rixaka ra hina.
2. Teka xiave xa wena hi ku titsarisela ku vhota: Titsarisele ku vhota
2.1.1 Khomixini ya Nhlawulo leyi tiyimeleke yi hlawurile Mugqivela, 20 na Sonto, 21 Khotavuxika 2026 tanihi mahelo ya vhiki ya ximfumo yo tsarisa vavhoti.
2.1.2 Khabinete yi hlohlotela MaAfrika-Dzonga lava faneleke ku vhota ku titsarisela ku vhota eka nhlawulo wa mfumo wa miganga lowutaka.
2.1.3 U ringanerile ku vhota loko u ri muakatiko wa Afrika-Dzonga kusukela eka malembe ya 18 naswona u ri na buku ya ID ya rihlaza leyi nga na khodi, khadi ra ID ra ximanguvalawa kumbe xitifikheti xa vutitivisi xa nkarhinyana.
2.1.4 Vavhoti lava ringaneleke va nga tlhela va titsarisa kumbe ku pfuxeta vuxokoxoko bya vona hi ku tirhisa photali ya ximfumo ya inthanete ya IEC – https://registertovote.elections.org.za leyi kumekaka Nhlikani-na-Vusiku.
2.1.5 Vaaki va tsundzuxiwa ku tshama va pfule mahlo no papalata ku tshikelela eka swihlanganisi leswi kanakanisaka kumbe ku endzela tiwebusayiti ta vuxisi leti tumbuluxiweke hi ndlela ya vuxisi yo encenyeta Khomixini ya Nhlawulo ya Afrika-Dzonga.
3. Samiti ya Nhluvukiso wa Ikhonomi ya Ndhawu ya Rixaka
3.1 Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo, hi ku tirhisana na SALGA na Ndzawulo ya swa Mafumelo ya Vutirhisani na Timhaka ta Ndhavuko (CoGTA), yi ta vitana Samiti ya Rixaka ya LED eBirchwood Hotel and Conference Center eJoni hi 15 na 16 Dzivamisoko 2026. Samiti ya Rixaka ya LED yi ta tirha tanihi pulatifomo leyi fambisiwaka hi swintshuxo ku tirhisa nakambe Nhluvukiso wa Ikhonomi ya Miganga hi ku fambisana na Mpfapfarhuto wa Nawumbisi lowuntshwa wa Mfumo wa Miganga ehansi ka nhlokomhaka leyi nge “Ku endliwa hi vuntshwa ka Ikhonomi ya Miganga: Kungu ra Ntirhisano ra Ku Kula ka Mabindzu Lamatsongo na ku Olovisa ku Endla Mabindzu”.
3.2 Samiti leyi yi ta vulavuriwa hi HE Phuresidente Ramaphosa naswona yi ta ngheneriwa hi vurhangeri eka swiyenge swinharhu swa mfumo, SALGA, tiSOE na tiDFI, na sekithara ya phurayivhete, varhangeri va ndhavuko, na nxaxamelo wa vakhomaxiave van’wana va LED.
3.3 Samiti hi ku landza sweswo yi ta cinca LED kusuka eka xikongomelo xa pholisi ku ya eka goza leri tirhaka leri tiyisisaka vuswikoti bya swivandlanene swa laha kaya, ku lulamisa ku nga ringani ka ndhawu, ku hlanganisa tisekithara ta mfumo na ta phurayivhete ku rhendzela vampfampfarhuti va ku kula ka laha kaya, na ku nyika ndhawu ya milawu leyi pfunaka swinene eka vuvekisi na nhluvukiso wa MSME.
F. Mahungu
1. Michavelelo
Khabinete yi kombisile ku chavelela eka vanghana na ndyangu wa
- Mulwisana na xihlawuhlawu na khale ka Holobye wa xifundzankulu na Holobye wa Vusirheleri Mosiuoa Lekota, loyi a nyiketeleke vutomi bya yena eka ku lwela Afrika-Dzonga leri nga riki na rixaka, leri nga hambanisiwiki hi rimbewu na xidemokirasi
- Nicholas “Fink” Haysom, gqweta ra ndhuma ra timfanelo ta ximunhu leri tirheke tanihi Mutsundzuxinkulu wa swa Nawu eka Phuresidente Nelson Mandela naswona endzhaku tanihi Muyimeri wo Hlawuleka wa Matsalana-Jenerali wa Nhlangano wa Matiko eka mitirho yo hambana.
- Mutsari wa mahungu wa khale, mutsari la xiximekaka na mutinyiketeri wa nyimpi loyi a tinyiketeleke Terry Bell loyi a tlangeke xiave xa nkoka na ku tirha kahle ekulwisaneni na xihlawuhlawu, a tirhisa rito ra yena na matsalwa ya yena ku paluxa ku pfumaleka ka ndzingano na ku yisa emahlweni mhaka ya ku cinca ka xidemokirasi eAfrika-Dzonga.
2. Ku hoyozela
Khabinete yi hundzisile mahungu ya yona mo hoyozela ni ku navelela mikateko eka:
- Phurofesa Nyaweleni Tshifularo na ntlawa wa yena wa swa vutshunguri hi ku humelela ku hambanisa mahahlwa lama hlanganeke eka vuhandzuri byo pfula ndlela exibedlhele xa Mankweng ematikoxikaya ya Limpopo. Endlelo leri ro hlawuleka swinene ri tiyisisa vuswikoti bya swibedlhele swa Afrika-Dzonga ku katsa na leswi nga etindhawini ta le makaya, ku endla maendlelo ya vutshunguri yo tika loko tiko ri ri karhi ri tilulamisela ku humesa Ndzindzakhombo wa Rihanyo wa Rixaka.
- Dkd Keamogetswe Ramonaheng, Nhloko ya Fizikisi ya Vutshunguri na Rhadiyobayoloji eka Switirhisiwa swa Vulavisisi bya Vutshunguri bya Nyutliliya (NuMeRI), eka ku amukela Sagwadi ra ndhuma ra Saul Hertz eka Huvo ya Misava ya Theranositiki ya vu8 eka ku hoxa xandla eka theranositiki, ntirho lowu wa ha ku sungulaka lowu hlanganisaka swifaniso swo kambela na vutshunguri bya rhadiyonyutlilayidi lebyi kongomisiweke ku antswisa mivuyelo ya vutshunguri bya mfukuzana.
- Phurofesa Prinola Govenden kusuka eYunivhesiti ya Joni loyi a nga nyikiwa sagwadi ra Mutshamaxitulu wa UNESCO wa ndhuma: Ku katsa Ndhavuko na ku Ringana eka Vuhangalasi bya Mahungu bya Xidijitali eAfrika (2026-2030), endzhaku ka phurosese ya misava hinkwayo leyi phikizanaka swinene ya 135 wa swikombelo leswi rhumeriweke eka tihofisinkulu ta UNESCO eParis, eFurwa.
- Kutlwano Peta, xichudeni xa Dipiloma ya Postgraduate eka Sayense ya Tinkota, lexi hlawuriweke hi 2025 tanihi un’wana wa vatekaxiave va 16 ntsena eka ku tlula 1 800 wa vaendli va swikombelo emisaveni hinkwayo eka Nongonoko wa Titalenta ta Misava Hinkwayo (GTP) wa Institute of Singapore Chartered Accountants (ISCA) eSingapore. Kutlwano, loyi ku nga ri khale a nga ta joyina Hofisi ya Oditara-Jenerala wa Afrika-Dzonga, a ri yena ntsena mutekaxiave loyi a yimelaka Afrika.
- Mutsutsumi wa mpfhuka wo leha wa Afrika-Dzonga, Adriaan Wildschutt, loyi a endleke matimu tanihileswi a tivuleke ku hlula eka Half-Marathon ya Doroba ra New York, hi ndlela yoleyo a va MuAfrika-Dzonga wo sungula ku hlula eka mphikizano wa xiyimo xa le henhla wa hafu ya marathoni emisaveni hinkwayo.
- Nkulukumba Jenerala Carl Moatshe loyi a thoriweke ku teka vulawuri bya Vuthu ra le Moyeni ra SA kusukela hi 01 Dzivamisoko 2026, naswona u ta tlakusiwa ku ya eka xiyimo xa Muleterinkulu. U tlhandlama Ndhuna ya Vuthu ra le Moyeni loyi a nga ta huma, Muleterinkulu Wiseman Simo Mbambo, loyi nkarhi wa yena wu hlamuseriweke hi vurhangeri lebyi tiyeke na vutirheli eka rixaka.
- Mnn Lytania Johnson hi ku thoriwa ka CEO wa First National Bank, endzhaku ka malembe ya 25 na nhlangano naswona u ta tlhela a rhangela yuniti leyintshwa ya vuxavisi na mabindzu ya bangi.
- Mnn Valdene Reddy, hi ku thoriwa ku va CEO wa Johannesburg Stock Exchange na ku va wansati wo sungula wa mbala ku khoma xiyimo xo tano.
- Springbok Sevens – Blitzbokke ya hina leyi rhandzekaka - hi ku va yi rhwexiwe harhi ya vuhosi bya 2025/26 World Sevens Series, na ku hlula eka xidlodlo xa New York Sevens.
- Masipala wa Greater Tzaneen eMopani, Limpopo, hi ku va wu hlawuriwile tanihi masipala wo basa swinene eAfrika-Dzonga eka Masagwadi ya Rixaka ya Vulawuri bya Thyaka lowu khomiweke hi Ndzawulo ya Swihlahla, swa Tinhlampfi na Mbango.
- Rivala ra Swihahampfhuka ra Matiko ya Misava ra Cape Town hi ku xiximiwa tanihi Rivala ra Swihahampfhuka ro Antswa eAfrika eka lembe ra vu11 hi ku landzelelana eka Masagwadi ya Rivala ra Swihahampfhuka ra Misava ra Skytrax ra 2026 leri khomeriweke eLondon, United Kingdom. Rivala ra Swihahampfhuka ra Matiko ya Misava ra O. R. Tambo ri ve eka xiyimo xa vumbirhi lexinene, kasi Rivala ra Swihahampfhuka ra Matiko ya Misava ra King Shaka eDurban ri ve eka xiyimo xa vumune naswona ri tlhele ri kombisiwa exikarhi ka swihahampfhuka swa le henhla swa miganga eAfrika.
- Ku thoriwa ka Afrika-Dzonga eka Ntlawa wa Ntirho wa Vuhlanganisi wa Nhlengeletano ya vu70 ya Khomixini ya Xiyimo xa Vavasati, leyi vitaniweke ehansi ka Nhlangano wa Matiko. Ku thoriwa loku ku tiyisisa vurhangeri bya Afrika-Dzonga eka ku yisa emahlweni vuhlanganisi bya maqhinga eka ndzingano wa rimbewu na ku havexerisa matimba eka vavasati.
- Muyimbeleri wa Ndhuma, Dkd Abdul İbrahim eka ku huma ka yena penceni a ri na malembe ya matimba ya 91. Nghwazi ya ku lwela ntshunxeko leyi tirhiseke vuyimbeleri ku vulavula hi xitori xa Afrika-Dzonga leri hi nkarhi wolowo a ri ri na xihlawuhlawu. MaAfrika-Dzonga va mi kolota xikweleti xo nkhensa.
3. Mahanyelo ya vutihlamuleri eka Mahelo ya vhiki lawa ya Paseka
3.1 Khabinete yi navelela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo mahelo ya vhiki yo leha ya Paseka lama hlayisekeke no tsakisa. Lowu i nkarhi lowu MaAfrika-Dzonga votala va fambafambaka etikweni ku endzela mindyangu, vanghana kumbe hi swikongomelo swa vukhongeri. Leswi hakanyingi swi ta hi ku andza ka tivholumo ta timovha emagondzweni ya hina.
3.2 Khabinete yi kombela un’wana na un’wana ku endla hi vutihlamuleri loko a chayela – ku tiyisisa leswaku movha wa wena wu lulamerile ku famba egondzweni u nga si chayela naswona un’wana na un’wana loyi a nga emovheni ku katsa na vana va fanele ku boha mabandhi ya vona ya vuhlayiseki.
3.3 Hi amukela vaendzi etikweni ra hina na ku tiyisisa MaAfrika-Dzonga na vayeni hi ku fanana leswaku ku lwisana na vugevenga swi tshama swi ri xin’wana xa swilo swa nkoka swa mfumo wa Afrika-Dzonga, naswona hi ku tirhisa ntirho wa Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga, hi le ku endleni ka nhluvuko lowu tiyeke ekulwisaneni na vugevenga. Tiko ra hina ri ya emahlweni ri endla hinkwaswo leswi ri nga swi kotaka ku tiyisisa vuhlayiseki bya hinkwavo lava endzelaka tibuwa ta hina.
3.4 Tindhawu ta vupfhumba ta ndhuma ti nyikiwa vuhlayiseki byo engetela. Leswi Mahelo ya Vhiki ya Paseka ya tshinelaka, Vurhangeri bya Vulawuri bya swa Mindzilakano (BMA) byi lulamerile ku tiyisisa ku fambafamba ka vanhu na nhundzu hi ndlela leyinene, leyi sirhelelekeke na ku pfumala swirhalanganyi ku rhendzela tibuwa ta Afrika-Dzonga ta 71 to nghena hi nkarhi lowu.
3.5 Hikwalaho ka xiyimo xa FMD, Khabinete yi endla xikombelo xa ku fambafamba ka swifuwo hi vutihlamuleri ku sivela ku hangalaka ka vuvabyi lebyi ku ya emahlweni. Hi twisisa xilaveko lexi engetelekeke xo fambisa swifuwo tanihileswi hi enerisaka swilaveko swa ku dyiwa ka nyama kambe hi fanele ku hlayisa swinawana swa FMD.
Xi humesiwile hi ku yimela Khabinete hi:
Holobye eHofisini ya Phuresidente, Mnn Khumbudzo Ntshavheni
Swivutiso:
Sisiteme ya Vuxokoxoko bya Vuhlanganisi bya swa Mfumo (GCIS)
Vutihlanganisi: Mnn Nomonde Mnukwa, Mulawuri-Jenerali wo Khomela
Riqingho: 083 653 7485
