A. Mafhungo ane a khou bvelela shangoni
1. Ikonomi
1.1. SARS yo kuvhanganya, masheleni a mbuelo ya muthelo ane a swika R2 ṱhiriḽioni lwa u tou thoma.
1.1.1. Khabinethe yo fhululedza, tshiimiswa tsha SARS nga fhasi ha vhurangaphanḓa ha Mukhomishinari Vho Edward Kieswetter nge vha kona u kuvhanganya masheleni a muthelo a fhiraho R2 ṱhiriḽioni, zwine hezwi zwa vha ḽiga ḽihulwane ḽe ḽa swikelwa nga tshifhinga tsha luvhilo luhulwane u tou bva tshifhinga tshe ha vhuya ha kuvhanganywa masheleni a mbuelo ya muthelo a swikaho R1 ṱhiriḽioni.
1.1.2. Uhu u khwinifhadzea ha u kuvhanganywa ha muthelo hu ṱuṱuwedza mashumele avhuḓi a zwa masheleni khathihi na vhudziki nga u fhungudza u ḓitika ha muvhuso kha zwikolodo khathihi na u bveledza zwikhala zwinzhi zwa masheleni ane a ḓo shumiswa kha mukovho wa mugaganyagwama.
1.1.3. Shango ḽi khou kaṋa mbuelo dza khwiniso dza zwa u tevhedza milayo ya mithelo na vhukoni ha zwa ndangulo ya SARS zwine zwa vha mvelelo dza u shuma zwavhuḓi na vhuḓikumedzeli khathihi na mvelaphanḓa yo itwaho kha zwa u thoma u tevhedzwa ha themendelo dza Khomishini ya Nugent.
1.1.4. Uhu u kuvhanganywa ha masheleni a mbuelo ya muthelo a swikaho R2 ṱhiriḽioni zwi dovha hafhu ha vha tsumbo ya nyaluwo ya ikonomi, kha fhungo iḽi, hune ho khwaṱhiswa nga kushumele kwavhuḓi kwa zwa ikonomi kwa sekithara ya migodi ine u swika zwino ya vha yone muṱoḓo muhulwane wa ikonomi ya shango ḽa Afrika Tshipembe.
1.1.5. Ḽiga iḽi ḽihulwane ngaurali ḽi sumbedza nyaluwo khulwane ya ikonomi musi ḽi tshi vhambedzwa na u kuvhanganywa ha masheleni a mbuelo ya muthelo a swikaho R114 biḽioni nga ṅwaha wa muvhalelano wa 1994/95 khathihi na tshifhinga tshe SARS ya tshi dzhia uri i kone u swikela mbuelo ya masheleni o kuvhanganywaho e a vha R1 ṱhiriḽioni (2018), na miṅwaha ya 8 fhedzi uri i kone u swikela mbuelo ya muthelo ya masheleni ane a swika R2 ṱhiriḽioni.
1.2. Khonfarentse ya Vhurathi ya Vhubindudzi ya Afrika Tshipembe yo khwaṱhisedza shango ḽa Afrika Tshipembe sa fhethu hune ha takalelwa vhukuma kha zwa vhubindudzi.
1.2.1. Shango ḽo vha hone fhethu he ha farelwa hone Khonfarentse ya Vhubindudzi ya Afrika Tshipembe ya vhurathi (SAIC) ye ya tshimbila zwavhuḓi nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2026 ngei ḓoroboni ya Johannesburg he ya dzhenelwa nga vhurumelwa vhu fhiraho 1000 u bva kha mashango a 50.
1.2.2. Khonfarentse ya Vhubindudzi ya SA ya vhu6 ndi yone ine ya sumbedza luṱa lwa vhuvhili lwa fulo ḽa vhubindudzi vhune khaho muvhuso wa khou lingedza u swikela tshipikwa tsha vhubindudzi ha masheleni a swikaho R2 ṱhiriḽioni kha miṅwaha miṱanu i ḓaho.
1.2.3. Pfulufhedziso dza vhubindudzi ha masheleni a swikaho R898 biḽioni dzine dza katela thandela dza 81 kha mavunḓu oṱhe a ṱahe (9) dzo vha tsumbo ine ya tou vha khagala ya u vha na fulufhelo kha shango ḽa Afrika Tshipembe sa fhethu havhuḓi ha zwa vhubindudzi.
1.2.4. Pfulufhedziso dza zwa vhubindudzi dzi khou lavhelelwa u sika mishumo ya tshoṱhe i fhiraho 230,000 ine ya ḓo tikedza vhuḓiimiseli ha muvhuso kha zwa nyaluwo i katelaho na u sika mishumo.
1.2.5. U tou bva tshe ya thomiwa nga ṅwaha wa 2018, SAIC yo zwi kona u kuvhanganya pfulufhedziso dza vhubindudzi ha masheleni a swikaho R1.56 ṱhiriḽioni, zwe hezwi zwa vha nṱha kha tshipikwa tsha u thoma tsha Ofisi ya Phresidennde nga masheleni a fhiraho R628 biḽioni. U bva kha pfulufhedziso idzi dza vhubindudzi ha masheleni a swikaho R1.56 ṱhiriḽioni, ho no khunyeledzwa thandela dza 137 dza masheleni a swikaho R400 biḽioni, ngeno dziṅwe thandela dza 84 dzine dza vha na ndeme ya masheleni a swikaho R417 biḽioni dzi tshee kati zwazwino.
1.3 GDP ine ya khou bvela phanḓa na u engedzea i sumbedza nyaluwo ya ikonomi yo dzikaho
1.3.1 Khabinethe yo ṱanganedza kotara ṱhanu nga u tevhekana hadzo dza nyaluwo ya ikonomi hu si na u thithisea, zwe zwa ita uri hu vhe na u engedzea ha GDP nga 1.1% nga ṅwaha wa 2025 sa zwe zwa sumbedziswa nga vha StatsSA. Nyaluwo iyi yo dovha hafhu ya tikedzwa nga nyengedzedzo ya GDP nga 0.4% kha kotara ya u fhedzisela ya ṅwaha wa 2025.
1.3.2 Kushumele kwa ikonomi kwo khwaṱhaho vhukuma u tou bva nga ṅwaha wa 2022, kwo ṱuṱuwedzwa zwihulusa nga sekithara dza ndeme dza tshumelo dza zwa masheleni, tshumelo dza zwa dzinnḓu na dza mabindu, mbambadzo, tshumelo dza u ṋetshedza zwiḽiwa na vhudzulo hu tshi katelwa na tshumelo dza muthu nga ene muṋe, dze dza dovha hafhu dza tikedzwa nga u shela mulenzhe nga nḓila yavhuḓi nga tshumelo dza zwa vhulimi na tshumelo dza muvhuso nga u angaredza.
1.4 Bannga ya Dzitshaka ya Mvusuludzo na Mveledziso i ṋetshedza tshomedzo dza u ṱuṱuwedza mveledziso ya themamveledziso dza ndeme.
1.4.1 Khabinethe yo ṱanganedza u thomiwa ha Tshishumiswa tsha Khwaṱhisedzo ya Zwikolodo (CGV) nga Bannga ya Dzitshaka ya Mvusuludzo na Mveledziso tsha ndeme ya masheleni a swikaho $350 miḽioni (ane nga dzirannda a ṱoḓa u swika henefha kha R5.6 biḽioni).
1.4.2 Tshiimiswa tsha Khwaṱhisedzo ya Zwikolodo mathomoni tshi ḓo sedza kha zwa u engedza themamveledziso ya muḓagasi ya shango nahone tshifhingani tshi ḓaho tshi ḓo engedzwa u itela uri tshi kone u katela thandela dza themamveledziso dza zwa maḓi, u hwala thundu, pfunzo na mutakalo.
1.5 Afrika Tshipembe ḽo fara muṱaṱisano wa mutambo wa Goḽofu wa LIV we wa tshimbila nga nḓila yavhuḓi fhano kha mavu a Afrika.
1.5.1 Khabinethe yo takalela fhungo ḽa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo dovha hafhu ḽa sumbedzisa vhukoni haḽo sa fhethu ha nṱhesa ha u farela hone vhuṱambo nga murahu ha u farwa nga nḓila yavhuḓi ha Mutambo wa Goḽofu wa LIV - wa u tou thoma fhano kha mavu a Afrika ngei ḓoroboni ya Johannesburg we wa dzhenelwa nga vhatambi vha nṱha vha dzitshaka khathihi na vhatambi vha nṱhesa vha fhano Afrika Tshipembe.
1.5.2 Vhathu vha fhiraho 100 000 vho dzhenela vhuṱambo uvhu ha maimo a nṱha, he ha bveledza mbuelo khulwane dza zwa ikonomi na zwa matshilisano, hu tshi katelwa na vhuendelamashango ho engedzeaho. Sa tsumbo, vhaṅwe vha vhaeni vhe vha dzhenela vhuṱambo uvhu vho engedza tshifhinga tshavho tsha u vha hone fhano shangoni u itela uri vha kone u dalela fhethu ha vhuendelamashango hu kungaho ho fhambanaho hune shango ḽashu ḽa vha naho, hu tshi katelwa fhethu ha safari, maḓanzhe, fhethu hune ha bveledzwa veini, na dziḓorobo.
1.5.3 Miṅwe mitambo ya Goḽofu ya LIV yo dzudzanyelwa u ḓo tambiwa nga ṅwaha wa 2027 na wa 2028 nahone hu na khonadzeo ya u nga bvela phanḓa u swika nga ṅwaha wa 2029 na wa 2030. Thikhithi dza mutambo wa goḽofu wa SA LIV wa ṅwaha wa 2027 dzo vulelwa u rengiswa.
1.6 U fhungudza Masiandaitwa a Nndwa ya vhukati ha shango ḽa US – Israel na ḽa Iran kha shango ḽa Afrika Tshipembe
1.6.1 Khabinethe yo ṱanganela, na Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u ita khuwelelo ya u imisa nndwa nga u ṱavhanya kha Nndwa ya vhukati ha shango ḽa US – Israel na ḽa Iran ine ya khou kwama dzingu ḽa Vhubvaḓuvhakati na ḽifhasi nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi.
1.6.2 Khabinethe i dzula i tshi ḓivhadzwa nga ha nḓisedzo ya zwivhaswa zwa fhano hayani zwine zwa khou kwamea nga nndwa ine ya khou bvela phanḓa, nahone ho khwaṱhisedzwa uri sisṱeme ya zwivhaswa ya Afrika Tshipembe i kha ḓi vha na nḓisedzo yo eḓanaho kha tshifhinga tsha zwino. Khabinethe yo ḓivhadzwa, uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi ḓitika fhedzi nga nḓisedzo i bvaho kha mashango a Vhubvaḓuvhakati kha zwibveledzwa zwo kunakiswaho.
1.6.3 Phresidennde vho vhumba Tshigwada tsha U shuma tsha Dziminisṱa tsho vhumbwaho nga Minisṱa dza Zwiko zwa Minerala na Petroḽiamu (mudzulatshidulo), Gwama, Vhuendi, Mbambadzo, Nḓowetshumo na Muṱaṱisano, Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano, Vhulimi, Muḓagasi na Fulufulu, Maḓaka, Vhureakhovhe na Mupo, na Ofisi ya Phresidennde u itela u bveledza maga a muvhuso nga nḓila yo fhelelaho hu tshi itelwa u fhungudza masiandaitwa kha mitengo ya zwirengwa zwa nga misi, zwivhaswa na nḓisedzo ya zwiḽiwa.
1.6.4 Sa maga a tshihaḓu, Tshigwada tsha U shuma tsho themendela u fhungudzwa ha muthelo wa zwivhaswa lwa tshifhinganyana u itela u fhungudza masiandaitwa kha nyengedzedzo dza mitengo ya zwivhaswa ye ya thoma u shuma u bva nga Ḽavhuraru, ḽa 1 Lambamai 2026.
1.6.5 Ri tama u fulufhedzisa vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe uri nḓisedzo ya zwivhaswa fhano shangoni i kha ḓi vha yo dzika nahone u shayea ha zwivhaswa zwiṱitshini zwa pheṱhirolo hune ha vha hone zwazwino hu khou vhangwa nga vhuleme ha zwa vhuendedzi nga mulandu wa u rengwa nga vhunzhi na zwiito zwa u dzumbetshedza zwivhaswa. Vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vha khou eletshedzwa uri vha litshe zwa u renga nga u tshuwa na u dzumbetshedza zwivhaswa.
1.7 U ṋetshedzwa ha ḽaisentsi ya bannga kha Postbank zwi ḓo ita uri tshumelo dza zwa masheleni dzi sa ḓure nahone dzi kone u swikelea nga vhadzulapo.
1.7.1 Khabinethe yo ṱanganedza zwa u ṋetshedzwa lwa tshiofisi ha ḽaisentsi kha Postbank sa Muṋetshedzi wa Tshumelo dza Masheleni (FSP) nga vha Maanḓalanga a Vhuḓifari kha Sekithara ya zwa Masheleni (FSCA) zwine hezwi zwa khwaṱhisa mushumo une wa khou bvela phanḓa wa u vhea Postbank kha vhuimo ha u vha bannga ya muvhuso ya thengiso ine ya nga bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu.
1.7.2 Nga ḽaisentsi iyi, Postbank i ḓo kona u engedza tshumelo dzayo dza zwa masheleni u itela u bvela phanḓa na zwa u katela vhathu vhoṱhe kha zwa masheleni khathihi na u ṋetshedza tshumelo dza masheleni dzi swikeleaho kha zwitshavha zwo khethululwaho.
1.7.3 Khabinethe yo fhululedza mvelaphanḓa yo itwaho kha zwa u khwaṱhisa vhukoni ha mashumele a Postbank sa tshiimiswa tsha bannga ya muvhuso.
1.8 Mishumo ya u vusuludza kha Mugodi wa Minerala wa Ekapa
1.8.1 Khabinethe yo ṱanganedza mafhungo maswa nga ha mushumo wa u wana zwitumbu zwa vhashumi vha mugodini vhaṱanu vhe vha vha vho hahedzwa nga fhasi ha mavu u bva tshe ha vha na u rengenyela ha mavu fhaḽa Mugodini wa Minerala wa Ekapa ngei ḓoroboni ya Kimberley.
1.8.2 Zwitumbu zwoṱhe zwiṱanu zwo bviselwa khagala nahone Khabinethe yo livhisa maipfi ayo a ndiliso kha miṱa, vhashumisani na vhafunwa vha avho vho lovhaho.
1.8.3 Muhasho wa Zwiko zwa Minerala na Pheṱhiroḽiamu wo thoma na ṱhoḓisiso dzo fhelelaho dza nga ha tshiwo itshi u itela u hwesa mulandu avho vhane vha vha na vhuḓifhinduleli ha u sa londa arali zwo tea.
2. Khwiniso ya Tshumelo dza Muvhuso
2.1 Mvusuludzo ya Tshumelo dza Mbambadzo dza Masipala ya Metro u itela u khwinisa tshumelo dza ndeme kha Mimasipala ya Metro ya malo
2.1.1 Khabinethe i ṱanganedza u thomiwa ha Mvusuludzo ya Tshumelo dza Mbambadzo dza Mimasipala ya Metro – maga a ndeme a Operation Vulindlela – o dzudzanyelwaho u thusa mimasipala mihulwane ya shango ḽashu ya malo kha u vhuedzedza na u khwaṱhisa nḓisedzo ya muḓagasi, maḓi na maḓi a mashika, khathihi na tshumelo dza mathukhwi a tshiomate.
2.1.2 Sa tshipiḓa tsha mbekanyamushumo, Muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka u ḓo ṋetshedza masheleni a swikaho R54 biḽioni kha ṱhuṱhuwedzo dzo ḓisendekaho nga kushumele kha miṅwaha ya rathi i ḓaho, zwine hezwi zwa vha u ṋetshedza masheleni o tou kumedzelwaho kha mimasipala mihulwane ine ya sumbedza khwinifhadzo ine ya vhonala kha zwa nḓisedzo ya tshumelo dza ndeme.
2.1.3 U itela u tea u wana magavhelo aya, masipala mihulwane i tea u kona u swikela zwipikwa zwa kushumele zwo sumbedziswaho kha Pulane dzayo dza Maitele a u Khwinisa Kushumele kha tshumelo dza ndeme dza mbambadzo - maḓi, muḓagasi na tshumelo dza mathukhwi a tshiomate.
2.2 Mulayo wa Ndangulo ya Masheleni a Muvhuso wa 2024 – 2025 mvelelo dza odithi
2.2.1 Khabinethe yo haseledza nga ha Muvhigo Muhulwane wa Mihasho ya Lushaka na ya Mavunḓu, Mabindu a Muvhuso na Vhusimamilayo nga Muoditha-Dzheneraḽa wa Afrika Tshipembe kha Mvelelo dza Odithi dza PFMA dza ṅwaha wa muvhalelano wa 2024 - 25.
2.2.2 Muvhigo u sumbedza mvelaphanḓa ṱhukhu kha zwa muvhigo wo kunaho u si na mawanwa une wa ḓivhiwa sa muvhigo wo kunaho we wa engedzea u bva kha ya 142 nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2023-24 u ya kha ya 151 nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2024-25 ngeno zwa kushumisele kwa masheleni nga nḓila ine ya si vhe yavhuḓi kana ya u sa londa zwo tsela fhasi musi zwi tshi vhambedzwa na ṅwaha wo fhiraho. Kushumisele masheleni nga nḓila ine ha si vhe na mbuelo kana nga nḓila ya u tambisa masheleni zwo fhungudzea vhukuma u bva kha R3.54 biḽioni nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2023–24 u ya kha R1.42 biḽioni nga ṅwaha wa muvhalelano wa 2024–25.
2.2.3 Khabinethe i khou vhilaedziswa nga tshivhalo tsha zwiimiswa na mihasho ine yo ima fhethu huthihi kha zwa Mivhigo ya Muvhalelano yo Kunaho ine ya vha na mawanwa nahone ine ya si vhe na Pulane dza Mashumele dza u lulamisa mawanwa ayo. Sa tsumbo, u tou bva kha muvhigo wa ṅwaha wa muvhalelano wa 2023-24, ho tou tandululwa fhedzi vhukhakhi ha 38 nahone ho tou konwa fhedzi u thivhelwa kana u vhuiswa murahu masheleni maṱuku a swikaho R1.38 biḽioni.
2.2.4 Miraḓo ya Khabinethe vha ḓo lavhelesa nga vhuḓalo zwa u thoma u shumiswa ha pulane dza mashumele dza u tandulula mawanwa a muvhigo wa muvhalelano khathihi na u tikedza maga a Muoditha-Dzheneraḽa a u ita uri hu vhe na vhuḓifhinduleli, ndangulo ya nga ngomu yo khwaṱhaho khathihi na maga a u thivhela ane a vha a ndeme kha zwa mavhusele avhuḓi na khwiniso ya tshumelo.
3. U Lwa na Vhugevhenga
3.1 Nndwa ya u lwa na vhugevhenga yo khwaṱhiswa nga u rumelwa ha miraḓo ya SANDF u itela u tikedza SAPS
3.1.1 Khabinethe yo ṱanganedza zwa u rumelwa ha miraḓo ya SANDF i swikaho 2 200 ine ya ḓo shumisana na vha ha SAPS kha u lwa na zwiito zwa u bwa migodi zwi siho mulayoni khathihi na zwiito zwa dzigennge kha vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha, Free State, Gauteng, Devhula-Vhukovhela na Kapa Vhukovhela.
3.1.2 SANDF i ḓo shuma sa tshipiḓa tsha u ḓadzisa mmbi nahone i ḓo dovha hafhu ya shuma nga fhasi ha milayo i re khagala ya u ṱanganelana. Zwa u thoma u rumelwa ha miraḓo ya SANDF zwi tsini na u khunyeledzwa.
3.2 Vhufa hashu na mvelele zwi tea u ṱhonifhiwa nga vhoṱhe, nga maanḓa vhaeni vhashu
3.2.1 Khabinethe yo sumbedzisa u sinyuswa nga izwo zwine ha pfi ndi u vhewa ha mudzulapo wa Nigeria sa khosi fhaḽa Ḓoroboni ya KuGompo, ngei Kapa Vhubvaḓuvha nahone ya sumbedzisa uri izwo zwi tou vha matambavhana nahone a zwi ho mulayoni.
3.2.2 Khabinethe yo khwaṱhisedza zwauri u vhumbwa, u ṱanganedzwa, na u thoma u shuma ha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhurangaphanḓa ha sialala zwi langwa nga nḓila yo fhelelaho nga Mulayo wa Vhurangaphanḓa ha Mvelele na wa Vhakhoi-San, une wa ṋetshedza maitele a pfalaho nahone a sa hanedzwi u itela uri zwithu zwi vhe mulayoni khathihi na u dzhielwa nṱha.
3.2.3 Khabinethe yo dzhiela nzhele khumbelo ya u farelwa lufhanga u bva kha Khomishini Khulwane ya Nigeria nga ha fhungo iḽi ya dovha hafhu ya ṋea ndaela muhasho wa DIRCO uri u bvele phanḓa na u ambedzana na Khomishini Khulwane nga ha vhuḓifari vhu sa ṱanganedzei ha vhadzulapo vha Nigeria fhano kha ḽa Afrika Tshipembe vhune ha sa tee u itwa nga vhaeni.
3.2.4 Zwi a vhilaedzisa vhukuma uri zwiito zwi pfalaho zwa u vhaisala nga mulandu wa fhungo iḽi zwo fhedza nga u bveledza zwiito zwa dzikhakhathi na vhugevhenga. Khabinethe i khou humbudza vhadzulapo vhoṱhe uri pfanelo dza u gwalaba dzi tshimbila na vhuḓifhinduleli, nahone dzi tea u shumiswa nga nḓila ya mulalo nahone hu tshi tevhedzwa mulayo.
4. U Bveledza Pfanelo dza Vhuthu
4.1 U vhuedzedza tshirunzi nga u ṋetshedza mavu
4.1.1 Sa tshipiḓa tsha u vhuedzedza tshirunzi tsha vhuthu, Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa vho humisela murahu hekhithara dza 17 000 dza mavu zwe hezwi zwa vha mbuelo yavhuḓi kha avho vho teaho nga u vhuelwa nga zwenezwo vha swikaho 2 000 kha zwitshavha zwa fhaḽa St Paul, Ngunjini, Ndzimankulu/Vierkant na muṱa wa ha Lawrence ngei vunḓuni ḽa KwaZulu-Natal.
4.1.2 Muthusaphresidennde, Vho Paul Mashatile vho ṋetshedza murahu hekhithara dza mavu dzi fhiraho 627 khathihi na maṅwalo a vhuṋe kha Dzangano ḽa Ndaka ya Tshitshavha ḽa Schulk Marhiqa zwe hezwi zwa vhuedza miṱa ya 18 na vhavhuyelwa vha 86 fhaḽa kha Masipala Wapo wa Govan Mbeki, Mpumalanga.
4.1.3 U bva nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe 2025, ṱhanganyelo ya mbilo dza mavu dzi swikaho 83,205 dzo swika he dza dzudzanywa, zwe zwa ita uri hu vhuedzedzwe hekhithara dza mavu dza 3.9 miḽioni kha zwitshavha na vhathu vho bviswaho kha mavu ayo u bva nga ṅwaha wa 1995. Muvhuso wo bindudza masheleni a swikaho R58 biḽioni kha u renga mavu, magavhelo na ndiliso ya zwa masheleni ane a tikedza vhathu vha swikaho 376,976 vhane vha tea u vhuelwa shango ḽoṱhe. Zwiṅwe hafhu, ṱhanganyelo ya hekhithara dza 5.3 miḽioni dzo swika he dza kovhelwa hafhu u tou bva nga ṅwaha wa 1995, nahone muvhuso wo khwaṱhisa thikhedzo ya nga murahu ha u vhuedzedzwa ha vhathu avha, u khwinisa mashumele avhuḓi a bulasi na u engedza tswikelo kha maraga.
4.2 Tshirunzi na pfanelo dza Vhakhoi-San zwo khwaṱhisedzwa hafhu
4.2.1 Khabinethe yo ṱanganedza u vhulungwa hafhu ha masalela a vhomakhulukuku vha 63 vha VhaKhoi na San fhaḽa Monyumenthe wa Kinderlê, Steinkopf, Vunḓuni ḽa Kapa Devhula. Masalela aya a tou vha tshigwada tshiṱuku tsha zwigidi na zwigidi zwa masalela o bviswaho zwi siho mulayoni a vhathu vhapo mafheloni a miṅwahaḓana ya vhu19 na mathomoni a miṅwahaḓana ya vhu20 u ya kha dzi muziamu ya Yuropa.
4.2.2 U vhulungwa hafhu ndi tshipiḓa tsha u vhuedzedza pfanelo na tshirunzi tsha vhuthu vha Khoi na San khathihi na u vha tshihumbudzi tsha u shaya ṱhonifho ha sisṱeme ya zwa vhukoloni na khethululo ye ya vha i tshi dzhia vhathu vha Afrika sa vhathu zwavho vha si na mushumo nahone vhane vha vha zwivhumbwa zwo teaho u nyefulwa na u ḓimvumvusa ngazwo. Uhu u vhulungwa hafhu ndi tsumbo ya vhuḓikumedzeli ha muvhuso kha u ṱhonifha avho vhe vha kumedzela matshilo avho kha nndwa dza u lwela mbofholowo.
4.2.3 Uhu u vhulungwa hafhu hu khou vha hone nga tshifhinga tshithihi tsha u dzheniswa ha madzina a sialala a Vhakhoi na San kha sisṱeme ya Muhasho wa zwa Muno zwine zwa vha ḽiga ḽa ndeme ḽa u vhuedzedza tshirunzi tsha vhuthu. Lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale ya shango ḽa Afrika Tshipembe, ṱhanziela dza mabebo, Smart ID na phasipoto zwazwino zwi vho dzhiela nṱha khathihi na u rekhoda madzina a sialala a vhathu vha Khoi-San lwa tshiofisi nga murahu ha u khwiniswa ha sisṱeme dza IT kha Muhasho wa zwa Muno.
B. Tsheo dza Khabinethe
1. Nḓivhadzamulayotibe yo Vusuludzwaho ya nga ha Vhudzulapo, Vhufhalali na Tsireledzo ya Tshavhi (CIRP)
1.1 Khabinethe yo ṱanganedza Nḓivhadzamulayotibe yo vusuludzwaho ya nga ha CIRP, uri i thome u shumiswa. Mbekanyamaitele iyi i ḓisa mvusuludzo khulwane kha muhanga wa zwa vhufhalali na vhudzulapo fhano kha ḽa Afrika Tshipembe. Nga murahu ha thendelo ya u thoma ya Khabinethe nga Lambamai 2024, Muhasho wa zwa Muno wo ganḓisa Mvetamveto ya Nḓivhadzamulayotibe yo Vusuludzwaho nga ḽa 12 Nyendavhusiku 2025 u itela u katela zwipikwa zwa Muvhuso wa Vhuthihi ha Lushaka.
1.2 Iyi Nḓivhadzamulayotibe ndi ine ya khou lingedza u ṱanganya Mulayo wa Vhudzulapo ha Afrika Tshipembe, Mulayo wa zwa Vhufhalali, na Mulayo wa zwa Dzitshavhi uri i vhe mulayo muthihi hu tshi itelwa u fhelisa zwa u hanedzana ha milayo hu re hone. Khwinifhadzo khulwane ndi dzine dza katela u ṱanganywa ha themendelo u bva kha muvhigo wa Operation Vulindlela nga ha tshanduko dza mbekanyamaitele ya visa; u dovha hafhu u bviselwa khagala ha mafhungo khathihi na zwidodombedzwa zwa u itela u khwaṱhisa u thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele dza zwa vhudzulapo na vhufhalali hu tshi katelwa na u sedza nga maanḓa kha tshanduko ya didzhithala.
1.3 Nḓivhadzamulayotibe yo vusuludzwaho yo livhiswa kha u ita uri hu vhe na maitele o dzudzanyeaho, a musalauno kha zwa vhudzulapo, vhufhalali na tsireledzo ya tshavhi. I tikedza mveledziso ya lushaka na zwipikwa zwa tsireledzo ya lushaka hu tshi katelwa na maitele a Tsireledzo ya Shango u Thoma, ane vha maitele ane a ṱuṱuwedza tshavhi uri dzi ṱoḓe tsireledzo kha shango ḽa u thoma ḽine vha swika khaḽo nahone ḽine ḽa dzhiiwa sa shango ḽo tsireledzeaho.
1.4 Nḓivhadzamulayotibe i ṋetshedza mbetshelwa ya uri mihasho ya muvhuso yo teaho i sumbedzise mbambadzo, mishumo na phurofesheni dzine dzo tou vhetshelwa vhadzulapo vha shango ḽa Afrika Tshipembe fhedzi u itela u thoma u shuma ha khethekanyo ya 22 ya ndayotewa. U sumbedzwa uhu hune ha itwa nga mihasho yo teaho zwi tea u dzhiela nṱha pfanelo dza vhaṱoḓi vha vhudzumbamo dza u ṱoḓela mishumo u itela u ḓitshidza na u tsireledza tshirunzi tsha muthu.
2. Muvhigo wa ṱhoḓisiso nga ha masiandaitwa a tshanduko ya kilima kha vhathu vha re na vhuholefhali
2.1 Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa Ṱhoḓisiso dza nga ha Masiandaitwa a Tshanduko ya Kilima kha Vhathu vha re na Vhuholefhali khathihi na u anḓadzwa hawo.
2.2 Ndivho ya Muvhigo uyu ndi u vhona uri maga oṱhe a zwa kilima, pulane dza u fhungudza na u ṱanganedza dzi khou katela vhathu vha re na vhuholefhali.
2.3 Ṱhoḓisiso dzo sumbedzisa vhuṱudzeṱudze vhuhulwane vhune ha vha hone kha maga a u tsireledza vhathu vha re na vhuholefhali nga tshifhinga tsha zwiwo zwa khombo.
2.4 Themendelo dza ndeme dzi katela u dzhielwa nṱha ha tshanduko ya kilima na phindulo dza ndaulo ya khombo; u vhona uri maitele a u tsivhudza hu tshe na tshifhinga a khou swikelea nga vhathu vhoṱhe vha re na vhuholefhali; u ṋetshedza vhudavhidzani vhu swikeleaho nahone ho teaho ha u fhindula nga tshifhinga tsha zwiwo; u vhea phanḓa vhafumakadzi na vhana vha vhasidzana vha re na vhuholefhali khathihi na vhaaluwa vha re na vhuholefhali kha zwa vhupulani vhu elanaho na zwa tshanduko ya kilima; u engedza zwa u shela mulenzhe ha vhathu vha re na vhuholefhali kha mveledziso ya mbekanyamaitele ya tshanduko ya kilima na maitele a u i shumisa; na u khwaṱhisa zwa u katelwa ha vhathu vha re na vhuholefhali kha u vhumbwa na u thomiwa ha mbekanyamaitele dza tshanduko ya kilima kha vhuimo hapo
3. Muvhigo wa u ita khuwelelo ya maga a kha Masipala Wapo wa Ditsobotla
3.1 Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa ya u thoma u shumiswa ha maga a lushaka kha Masipala Wapo wa Ditsobotla. Khabinethe yo khwaṱhisedza u tholwa ha muimeleli wa Khabinethe, khathihi na Miatele a Mashumele o tendelwaho a maga a u tandulula thaidzo a lushaka.
3.2 Mvelaphanḓa yo no swikelwaho kha maga a u tandula thaidzo i katela:
3.2.1 U dzudzanywa ha u tholwa ha Ṋeḓorobo, Mulangadzulo khathihi na u dzudzanya zwa u khunyeledzwa ha komiti dza Khethekanyo ya 79/80, ngeno hu tshi khou itwa tsedzuluso ya mulayo kha zwa u vha mulayoni ha u tholwa ha Mulangi wa Masipala.
3.2.2 Thendelo ya Pulane ya u Vhuisa Masheleni nga Minisṱa vha Muhasho wa Gwama i khou sedzuluswa nga Khoro.
3.2.3 U ḓadzisa kha zwenezwo, u vhona uri hu khou vha na u bvela phanḓa ha nḓisedzo ya tshumelo dza mutheo, thendelano dza nga ha nḓisedzo ya tshumelo dza maḓi na vhuthathatshili yo swikelwa na Masipala wa Tshiṱiriki tsha Ngaka Modiri Molema, nahone pulane ya bindu i tshimbilelanaho na zwenezwo yo swika he ya kona u khunyeledzwa. Sa tshipiḓa tsha maga a ndangulo ya zwiwo nga murahu ha zwiwo zwe ha ṱanganwa nazwo nga tshifhinga tsha vhukati ha ṅwedzi wa Nyendavhusiku 2024 na Luhuhi 2025, ho swika he ha fhaṱwa yuniti dza nnḓu dza tshifhinganyana (TRU) dza 95 kha dza 239 dzo pulaniwaho.
3.2.4. Muhasho wa lushaka wa COGTA wo khunyeledza tsenguluso ya themamveledziso ya ICT ya ha masipala u itela u tikedza u vusuluswa ha themamveledziso na nḓisedzo ya tshumelo. Muhasho wa Maḓaka, Vhufuwakhovhe na Mupo wo thola vhaṋetshedzi vha tshumelo u itela u thusa kha u bveledza Pulane ya Ndangulo ya Mathukhwi yo Ṱanganelaho, ngeno Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso wa Vunḓu wo ita uri hu vhe na malori mavhili a u tikedza zwa u bviswa ha mathukhwi fhethu ho ṱaluswaho ha u laṱela mathukhwi hu siho mulayoni.
3.3 Nyambedzano vhukati ha masipala na Eskom dzi kha vhuimo ha nṱha ha u khunyeledza thendelano dzo livhiswaho kha u tandulula khaedu dza nḓisedzo ya muḓagasi. Mihasho ya kiḽasiṱara ya JCPS i khou bvela phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo nga kha vhuṱoli, u thivhela vhugevhenga, vhutshutshisi na maga a ndaulo ya tsireledzo. Minisṱa vha Muhasho wa Tshumisano dza Mavhusele na Mafhungo a Sialala na vha Muhasho wa Gwama vha khou bvela phanḓa na u ṋetshedza thikhedzo ya ndeme na ya mashumele vhukati ha mihasho nga ha maga aya.
4. Mvetamveto ya Pulane ya Mveledziso ya Vhukavhamabufho ha Lushaka (NADP)
4.1 Khabinethe yo ṱanganedza zwa u anḓadzwa ha mvetamveto ya NADP uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa. NADP ndi muhanga wa zwa vhupulani wa lushaka wo bveledzwaho nga Muhasho wa Vhuendi u itela u livhisa mveledziso yo ṱanganelanaho, u engedza na u bveledzwa lwa tshifhinga tshilapfu ha nethiweke ya vhukavhamabufho ha Afrika Tshipembe. I ṋetshedza maitele a ndeme, a sisṱeme yoṱhe kha zwa u pulana themamveledziso ya vhukavhamabufho, u vhona uri zwi khou elana na zwipikwa zwa vhuendedzi ha lushaka, ikonomi na mveledziso ya fhethu.
4.2 NADP i ḓo vhona uri mveledziso ya vhukavhamabufho yo pulaniwa, i khou ṱuṱuwedzwa nga ṱhoḓea nahone yo ṱanganela, i thivhela u engedzea hu songo dzudzanywaho ngeno hu tshi khou engedzwa mbuelo dza zwa matshilisano na ikonomi u bva kha themamveledziso dza zwa vhuendi ha muyani.
4.3 Nga murahu ha zwenezwo, NADP i ḓo bveledza nethiweke yo ṱanganelaho ya vhukavhamabufho u itela u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi, vhuendedzathundu, vhuendelamashango na u sika mishumo. I ḓo dovha hafhu ya thusa na u tikedza vhupulani hoṱhe ha nethiweke nga u angaredza khathihi na mveledziso ya vhukavhamabufho vhuṅwe na vhuṅwe vhune ho dzheniswa nga ngomu ha tshumiso yavho yo ṱanḓavhuwaho ya fhethu na u shumiswa ha mavu. Miraḓo ya tshitshavha vha khou ṱuṱuwedzwa uri vha ṋetshedze vhupfiwa havho ho tou ṅwalwaho nga ha pulane yo ganḓiswaho kha www.transport.gov.za.
5. Mvetamveto ya Pulane Khulwane ya Zwiporo zwa Lushaka (NRMP)
5.1 Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha mvetamveto ya NRMP uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa. NRMP ndi pulane ya ndeme ya tshifhinga tshilapfu ine ya khou bveledzwa u itela u sumbedza nḓila kha zwa u vusuludza, u engedza na u ita uri sisṱeme ya zwiporo zwa Afrika Tshipembe i vhe ya musalauno.
5.2 Iyi pulane khulwane i ṱalutshedzela Mbekanyamaitele ya Lushaka ya Zwiporo, yo tendelwaho nga Khabinethe nga ṅwaha wa 2022, uri i vhe pulane i shumaho, ya vhubindudzi nga zwipiḓa na pulane ya u thoma u shuma ha zwiporo zwa zwidimela zwa u hwala thundu na zwa vhaṋameli kha miṅwaha ya mahumi i ḓaho. Yo livhiswa kha u bveledza sisṱeme i sa ḓuri, I shumaho zwavhuḓi nga u ṱanganya vhaṋameli, zwiendedzi, na zwiporo zwa zwidimela zwa luvhilo luhulu, ngeno hu tshi khou ṱuṱuwedzwa u shela mulenzhe ha sekithara ya phuraivethe.
5.3 Sisṱeme ya zwiporo zwa Afrika Tshipembe yo vha na miṅwaha ya u sa vha na masheleni o teaho, u fhungudzea ha kushumele, zwiito zwa vhuvhava, u tshinyadza zwithu na u sa shuma zwavhuḓi, zwe zwa ita uri hu vhe na u tsitsikana dzibadani, mbadelo dzi re nṱha dza zwa u hwala thundu, na u fhungudzea ha kushumele kwa maimo a nṱha kwa ikonomi. NRMP i fhindula khaedu idzi nga u vhea zwiporo sa wone muṱoḓo wa sisṱeme ya vhuendi ha lushaka, u tikedza nyaluwo ya ikonomi, u sika mishumo na zwipikwa zwa kilima.
6. Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Mveledziso na Mvusuludzo ya Ikonomi ya Vhupo ha Zwikolobulasi na Mahayani
6.1 Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Mveledziso na Mvusuludzo ya Ikonomi ya Vhupo ha Zwikolobulasi na Mahayani u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Mbekanyamaitele yo itelwa u shandukisa ikonomi dzapo u bva kha dzine dzo ḓitika nga u rengela u shumisa u ya kha dzi bveledzaho nga u dzi ṱanganya kha ikonomi khulwane. Yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza vhubindudzi ha tshifhinga tshilapfu, u sika mishumo, na u fhungudza vhushai nga kha thikhedzo yo livhiswaho nahone i tshimbidzwaho zwavhuḓi.
6.2 Mbekanyamaitele yo ḓitika kha masia a ndeme o vhalaho, ane a vha (i) mveledziso ya vhoramabindu vha vhupo ha zwikolobulasi na ha mahayani vhane vha khou bvelela; (ii) u livhisa mveledziso ya nḓila ya vhupo ho dzudzanywaho zwavhuḓi na yo ṱanganelaho; (iii) u engedza tswikelo kha zwikhala zwa ikonomi na maraga; na (iv) u fhungudza thaidzo dza zwa milayo ine ya thivhela nyaluwo ya ikonomi ya vhupo ha zwikolobulasi na ha mahayani.
7. Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Vhuṱali ha Vhubveledzi (AI) ya Afrika Tshipembe
7.1 Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha mvetamveto ya mbekanyamaitele ya AI ya Afrika Tshipembe u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Ndivho ya mbekanyamaitele ya AI ndi u vhona uri mbuelo na khombo dzoṱhe dzi ḓiswaho nga AI dzi phaḓaladzwa nga u lingana kha tshitshavha na mirafho. Mbekanyamaitele ya AI yo sedza kha u khwaṱhisa vhukoni ha Muvhuso ha u langa na u ṱanganedza AI nga vhuḓifhinduleli, ngeno hu tshi khou ṱuṱuwedzwa vhubveledzi hapo, u tikedza u sika mishumo na u khwinisa tswikelo kha zwikili zwa AI.
7.3 Mbekanyamaitele yo vhumbiwa yo ḓitika nga thikho dza ndeme dza rathi dzo livhiswaho kha u ṱuṱuwedza mveledziso ya vhuḓifhinduleli na u ḓisa AI nga nḓila ya vhuḓifari. Thikho idzi dza ndeme ndi (i) mveledziso ya mashumele na vhukoni, (ii) AI ya nyaluwo yo katelaho na u sika mishumo, (iii) kulangelwe ku re na vhuḓifhinduleli, (iv) AI ya vhuḓifari havhuḓi nahone i katelaho, (v) u vhulunga mvelele na u ṱanganelana ha dzitshaka, na (vi) mveledziso yo ḓitikaho nga vhathu. Mbekanyamaitele i ṱanganedza zwauri hu tea u shumiswa maitele a u ita zwithu nga u sielisana, sa izwi u ḓivhadzwa ha AI na phrofaele dza khombo zwo fhambana u ya nga sekithara.
8. Pulane dza zwa Mabindu dza Lushaka (NES) na Pulane ya u Thoma u Shumiswaho hadzo.
8.1 Khabinethe yo ṱanganedza NES na Pulane ya u Thoma u Shumiswa hayo. Pulane idzi dzo lavhelesa kha u khwaṱhisa Mabindu Maṱukuṱuku, Maṱuku, na a Vhukati (dziMSME) na u tandulula vhushayamushumo ha vhaswa. Pulane iyi yo ḓitika nga thikho ṱhanu: (i) U khwinisa pfunzo ya vhubindudzi na mveledziso ya zwikili, (ii) U leludza tshanduko ya zwa thekhinoḽodzhi na vhubveledzi, (iii) U khwinisa tswikelo ya masheleni na mimaraga, (iv) u khwinisa ndaulo, na (v) U ṱuṱuwedza nḓivho na vhukwamani. Nga murahu ha maitele o ṱanḓavhuwaho a vhukwamani na tshitshavha, NES i sumbedzisa maga a u ṱuṱuwedza mvelele ya vhubindudzi Afrika Tshipembe nga u ṋetshedza vhupo ho teaho ha mushumo wa vhubindudzi, na ekhosisṱeme i tikedzaho hune dziMSME dza nga kona u bvelela nga nḓila yavhuḓi
8.2 NES i ḓo vha ya ndeme kha u vula vhukoni ha MSME, u ṱuṱuwedza nyaluwo ya GDP, u sika mishumo na u vhona uri hu khou vha na mveledziso ya ikonomi yo katelaho. U ḓadzisa kha zwenezwo, pulane iyi yo livhiswa kha u dzudzanya nyimele yavhuḓi ya mveledziso ya mabindu fhano shangoni, hu tshi katelwa themendelo dza uri mabindu a dzheniswe kha kharikhuḽamu dza mihasho ya Pfunzo ya Mutheo na ya Nṱha sa khetho ya mushumo i bvelelaho.
9. Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Tshumelo dza u Ṱuṱuwedza na Mveledziso ya Mabindu (IBDS)
9.1 Khabinethe yo ṱanganedza Muhanga wa Mbekanyamaitele ya IBDS u itela u thome u shumiswa. Muhanga wa mbekanyamaitele u ṋetshedza tshanduko ya ndaulo ya vhupo ha zwa mabindu maṱuku nga u bvisela khagala vhuḓifhinduleli ha vhoṱhe vha kwameaho nga u fhambana havho na u ṱuṱuwedza thikhedzo yo ṱanganelaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila yo teaho.
9.2 Muhanga wa Mbekanyamaitele ya IBDS ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha Pulane Khulwane ya Mveledziso ya Mabindu Maṱuku yo Ṱanganelaho ya Lushaka, ine ya shuma sa muhanga wa u sumbedza nḓila kha vhashelamulenzhe vhoṱhe vhane vha shela mulenzhe kha u ṱavhanyedzisa nyaluwo ya dziMSME nga kha mbekanyamushumo dzo elwaho, zwibveledzwa na tshumelo.
9.3 Zwipikwa zwa ndeme zwi katela u khwinisa vhuimo na zwilinganyi zwa tshumelo dza mveledziso ya mabindu, u vhona uri hu khou vha na tswikelo ya khwine ya thikhedzo kha dziMSME, nga maanḓa kha vhupo ha zwikolobulasi na ha mahayani, na u ṱuṱuwedza vhubveledzi na zwa mabindu. Zwiṅwe hafhu, muhanga u vhea mabindu maṱuku sa zwiṱuṱuwedzi zwihulwane zwa u sika mishumo na nyaluwo yo katelaho, zwi tshi elana na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka.
A. Milayotibe
1. Mulayotibe wa Khwiniso wa Thivhelo ya u Pandelwa hu siho Mulayoni u bva khathihi na u Shumisa Mavu zwi siho Mulayoni (PIE)
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya PIE kha Gurannḓa ya Muvhuso u itela vhupfiwa ha tshitshavha.
1.2. Mulayotibe uyu wo livhiswa kha u khwinisa Mulayo wa PIE wa 1998 u itela u lwa na zwa u govhela mavu zwi siho mulayoni, u tsireledza vhaṋe vha ndaka, na u thivhela zwiito zwa zwigwada zwo dzudzanyeaho zwa u govhela mavu zwi siho mulayoni.
1.3. Themendelo dza ndeme dzi katela u ita uri zwiito zwa u ṱuṱuwedza u govhelwa ha mavu zwi vhe vhutshinyi, u engedza maitele ane a sedzwa nga khothe musi dzi tshi bvisa ndaela, na u khwaṱhisa milayo ya malugana na vhudzulo vhuṅwe. Khwiniso dzi dovha hafhu dza bvela phanḓa na u lingedza u tandulula zwithu zwi sa pfali kha Mulayo wa zwino, zwine zwa ita uri hu vhe na u kanganyisea kha ṱhalutshedzo na ṱhoḓea dzine dza tea u swikeliwa musi hu tshi bviswa vhathu nga nḓila i re mulayoni, hu sa londwi ndivho kana nyimele dza vhathu vhane vha khou shumisa mavu ayo nga nḓila ine ya si vhe mulayoni.
2. Mulayotibe wa Mveledziso ya Ikonomi ya Lushaka na Khoro ya zwa Vhashumi (NEDLAC)
2.1. Khabinethe yoṱanganedza u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa NEDLAC Phalamenndeni u itela uri u dovhe hafhu u sedzwa khawo. Mvetamveto ya Mulayotibe uyo i ḓo fhelisa Mulayo wa NEDLAC (Mulayo 35) wa 1994 na u dzinginya uri u elane na nzudzanyo dza zwiimiswa zwa NEDLAC na tshanduko dza zwa mulayo u ya nga ndayotewa dze dza vha hone u tou bva nga ṅwaha wa 1994.
2.3. Mvetamveto ya Mulayotibe i dovha hafhu ya ṋea maanḓa Minisṱa a uri vha ite milayo ya nga ha mikano ya u ṱanganedzwa na miraḓo nga kha maitele ane a katela vhukwamani na makumedzwa a bvaho kha tshitshavha, zwine zwa ḓo ita uri sisṱeme i vhe khagala. Mulayotibe u ḓo khwaṱhisa u shela mulenzhe ha vhadzulapo kha NEDLAC khathihi na u i khwaṱhisa sa tshiimiswa tsha vhukati tsha nyambedzano dza matshilisano tsho livhiswaho kha u ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi, u sika mishumo, vhuthihi na ndinganyiso ya matshilisano.
3. Mulayotibe wa Khwiniso wa Milayo ya Nnyi na nnyi (U Lwa Zwiito zwa u Dzumbetshedza Masheleni khathihi na u Fhelisa Ndambedzo ya Masheleni kha Zwiito zwa Vhutherorisi) wa ṅwaha wa 2026
3.1. Khabinethe yo ṱanganedza, u ḓivhadzwa ha Mulayotibe Phalamenndeni. Mvetamveto ya Mulayotibe wa 2026 i khou bvela phanḓa kha mbekanyamushumo dza kale dza Mulayotibe wa Khwiniso ya Milayo ya Nnyi na nnyi (U Lwa Zwiito zwa u Dzumbetshedza Masheleni khathihi na u Fhelisa Ndambedzo ya Masheleni kha Zwiito zwa Vhutherorisi) nahone u bva tsheetsho, Muhasho wa Vhufaragwama ha Lushaka wo engedza themendelo dza u katela maga o engedzwaho a elanaho na u khwaṱhisa muhanga wa mulayo wa u fhelisa zwa u ṋetshedzwa ha masheleni kha zwiito zwa vhutherorisi.
3.2. Mulayotibe uyu u khwinisa Milayo ya zwino ine ya vha (i) Mulayo wa Senthara ya Vhuṱoli ha Masheleni, wa 2001 (Mulayo 38 wa 2001); (ii) Mulayo wa Dzangano ḽi sa Shumeli Mbuelo, wa 1997 (Mulayo wa 71 wa 1997); (iii) Mulayo wa Ndangulo ya Ndaka dza Vhufareli, wa 1988 (Mulayo 57 wa 1988); (iv) Mulayo wa Dzikhamphani, wa 2008 (Mulayo 71 wa 2008) na (v) Mulayo wa Ndangulo ya Sekithara ya Masheleni, wa 2017( Mulayo 9 wa 2017).
3.3. Khwiniso idzi dzo itelwa u khwaṱhisa sisṱeme ya Afrika Tshipembe ya U lwa na Zwiito zwa u Dzumbetshedza Masheleni na u Fhelisa Sisṱeme ya u Lambedza Zwiito zwa Vhuthororisi phanḓa ha musi hu tshi vha na Tsedzuluso ya vha Tshigwada tsha zwa Mashumisele a Masheleni (FATF) i tevhelaho ya ḽino shango, ine ya khou dzudzanywa u thoma vhukati ha ṅwaha wa 2026 lune ya ḓo khunyeledzwa nga ṅwedzi wa Tshimedzi 2027.
4. Mulayotibe wa Nzumbululo dzo Tsireledzwaho, wa 2026
4.1. Khabinethe yo ṱanganedza, u ganḓiswa ha mvetamveto ya Mulayotibe wa Nzumbululo dzo Tsireledzwaho (Mulayotibe wa Tsireledzo ya Tsevhi) u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Mulayotibe ndi tshipiḓa tsha tshandukiso dza milayo dzo livhiswaho kha u khwaṱhisa tsireledzo ya tsevhi nga kha khwiniso dza Mulayo wa Nzumbululo dzo Tsireledzwaho (Mulayo wa 26 wa 2000) une wa vha hone zwazwino. I dovha hafhu ya fhindula themendelo dzi bvaho kha Muvhigo wa Khomishini ya nga ha Zwiito zwa u Dzhenelela ha Vhathu vha Nnḓa kha Ndangulo ya Muvhuso dze dza ita khuwelelo ya uri hu vhe na tsireledzo ya khwine ya vhabveledzi vha mbekanyamaitele na tsevhi.
4.2. Mulayotibe u na makumedzwa u ita uri u lifhedza zwi vhe vhutshinyi nahone u dovha hafhu wa ṋetshedza thikhedzo ya muhumbulo, ya mulayo na ya masheleni kha tsevhi. Mulayotibe u ḓo ṱanḓavhudza ṱhalutshedzo ya “tsevhi” u itela u katela vhorakonṱiraka, vhaeletshedzi, na miraḓo ya tshitshavha nahone u ḓo vhea maitele a re khagala u itela nzumbululo dza zwiphirini.
5. Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki (ECA), wa 2026
5.1. Khabinethe yo ṱanganedza u kumedzwa ha Mulayotibe wa ECA Phalamenndeni. Ndivho ya Mulayotibe uyu ndi u khwinisa Mulayo wa Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki wa ṅwaha wa 2005. Ndivho ya khwiniso dzo dzinginywaho ndi u engedza tshiimo tsha muṱaṱisano kha sekithara ya vhudavhidzani na u fhungudza mitengo. Khwiniso dza Mulayo wa Vhudavhidzani ha Eḽekiṱhironiki dzo dovha dza itelwa u bveledza nyimele yavhuḓi ho sedzwa kha u fhungudza zwithivheli zwa milayo kha u dzhena u itela u khwinisa muṱaṱisano na u dovha hafhu u tendela vha Maanḓalanga a Vhudavhidzani ho Ḓiimisaho ha Afrika Tshipembe uri vha kone u langa sekithara iyi nga nḓila yo leluwaho.
6. Mulayotibe wa Vhuḓifari ha Zwiimiswa zwa Masheleni (COFI)
6.1. Khabinethe yo ṱanganedza u kumedzwa ha Mulayotibe wa COFI, wa 2025 phalamenndeni. Ndivho ya Mulayotibe ndi u bveledza muhanga muthihi, wo fhelelaho wa u langa vhuḓifari ha maraga wa zwiimiswa zwoṱhe zwa masheleni. Hezwi ndi tshipiḓa tsha tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso tsha u vusuludza mulayo wa masheleni u ya kha modele wa Twin Peaks.
Modeḽe wa Twin Peaks ndi sisṱeme ya ndaulo ine ya khethekanya vhulavhelesi ha masheleni kha maanḓalanga mavhili o fhambanaho: Maanḓalanga a Ndindakhombo a tsireledzo na u khwaṱha, na Maanḓalanga a Vhuḓifari ha Sekithara ya Masheleni a vhuḓifari ha makete na tsireledzo ya vharengi. Sisṱeme i sika sekithara yo "tsireledzeaho" ine ya shuma kha dzangalelo ḽa vharengi vhoṱhe.
6.2. Mulayotibe u ḓo khwaṱhisedza u farwa ha vharengi nga nḓila yo teaho, u khwinisa tshanduko, na u ṱuṱuwedza vhudziki. U dovha hafhu wa tikedza tshanduko ya sekithara ya zwa masheleni na u ita uri zwiimiswa zwa masheleni zwi vhe na mbekanyamaitele dzi re hone u itela u tevhedza Khoudu ya Sekithara ya Masheleni. Hafhu, Mulayotibe u tikedza mveledziso ya makete na muṱaṱisano nga u bveledza nḓila dzo fhambanaho dza u ṋetshedza ḽaisentsi u itela u ṱuṱuwedza u dzhena ha vhashelamulenzhe vhaswa u fana na thekhinoḽodzhi ya masheleni.
B. U tholwa
U tholwa hoṱhe hu ḓo khunyeledzwa nga murahu ha u khwaṱhisedza ndalukano na u ṱanzwa madzina ho teaho.
1. Vho Bareng B. Mthimkulu sa Muṅwaleli wa zwa Vhupileli kha Muhasho wa Vhupileli.
2. Mufumakadzi Vho Nomfundo Clementine Tshabalala sa Mulangi Muhulu kha Muhasho wa zwa Maḓaka, Vhufuwakhovhe na Mupo (u engedzwa ha khonṱhiraka).
3. Vho Xolile Adviser Brukwe sa Muthusamulangi Muhulu: Tshumelo dza Thikhedzo ya Tshiimiswa kha Muhasho wa Mveledziso ya Matshilisano
4. Vho Sibusiso Attwell Makhanya sa Muofisiri Muhulwane wa Phongola-Umzimkulu Catchment Management Agency.
5. Mufumakadzi Vho Lucia Lungelwa Sigasana sa Mulangi Muhulwane wa Dzingu: Dzingu ḽa Kapa Vhukovhela kha Zhendedzi ḽa Tsireledzo ya Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe.
6. U tholwa ha Vhalangi kha bodo ya Khamphani ya Vhukavhamabufho ya Afrika Tshipembe
i. Vho Irvin Phenyane (Mudzulatshidulo);
ii. Mufumakadzi Vho Eunice Xoliswa Daku (Muthusamudzulatshidulo);
iii. Mufumakadzi Vho Keitumetse Stella Mahlangu
iv. Vho Surendra Sooklal
v. Vho Kurt Frayne Parker
vi. Mufumakadzi Vho Ulandi Exner;
vii. Vho Patric Roy Mnisi;na
viii. Vho Theunis Chamberlain
7. Miraḓo ya iSimangaliso Wetland Park Authority
i. Mufumakadzi Vho Memory Thulile Sosibo (Mudzulatshidulo vhane vho tou dovha vha tholwa hafhu);
ii. Vho Bongani Mzwakhe Mhlongo (u tholwa hafhu);
iii. Mufumakadzi Vho Nombuso Mlambo (u tholwa hafhu);
iv. Vho Sifiso Mdluli;
v. Dokotela Vho Kailen Padayachee
vi. Mufumakadzi Vho Jacolette Adam;
vii. Mufumakadzi Vho Hazel Thulisile Xulu;
viii. Mufumakadzi Vho Zamekile Coreen Zama; na
ix. Vho Boy Daniel Ngobeni (u tholwa hafhu).
C. Vhuṱambo vhune ha khou ḓa
1. Ṅwedzi wa Mbofholowo
1.1 Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi pembelela Ṅwedzi wa Mbofholowo nga ṅwedzi wa Lambamai 2026 ḽi na vhuḓipfi vhuswa ha u ḓihudza sa lushaka, musi hu tshi ḓo vha hu khou fhululedzwa miṅwaha ya 32 u tou bva tshe ha vha na tshanduko ye ya vha ḓivhazwakale u bva kha muvhuso wa tshiṱalula u tsikeledzaho vhathu u ya kha muvhuso wa demokirasi wo ḓiimisaho nga woṱhe.
1.2 Vhuṱambo ha uno ṅwaha ndi ha ndeme vhukuma nahone yo khetheaho sa izwi ri tshi ḓo vha ri tshi khou pembelela Miṅwaha ya 30 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ine ya vha ḽiṅwalo ḽa tshandukiso ḽe ḽa ri ranga phanḓa kha lwendo lwashu lwa demokirasi musi ri tshi khou bveledza tshitshavha tsho ḓisendekaho kha u ita zwithu nga nḓila i pfalaho nahone i ṱanganedzeaho hu tshi katelwa na u lingana.
1.3 Ṅwedzi wa Mbofholowo u ṋetshedza tshikhala mudzulapo muṅwe na muṅwe tsha u bveledza phanḓa pfanelo na vhuḓifhinduleli zwo katelwaho kha Ndayotewa yashu nga u ṱuṱuwedza vhuthihi ha matshilisano khathihi na tshandukiso ya lushaka lwashu ine ya khou bvela phanḓa.
2. Kha vha shele mulenzhe, vha ḓiṅwalisele u voutha: Kha vha ḓiṅwalisele u voutha
2.1.1 Khomishini ya Khetho yo ḓiimisaho nga yoṱhe yo ta ḓuvha ḽa Mugivhela, ḽa 20 na Swondaha, ya ḽa 21 Fulwi 2026 sa mafhelo a vhege a tshiofisi a u ḓiṅwalisa ha vhakhethi.
2.1.2 Khabinethe i khou ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vho teaho u voutha uri vha ḓiṅwalisele u voutha kha khetho dza muvhuso wapo dzine dza khou ḓa.
2.1.3 Vho tea u voutha arali vhe mudzulapo wa Afrika Tshipembe ane a vha na miṅwaha ya u bva kha 18 nahone vhe na Bugundaula ya muvhala mudala ine ya vha na khoudu, garaṱa ya ID ya smart kana ṱhanziela ya ḽiṅwalovhuṋe ya tshifhinganyana.
2.1.4 Vhakhethi vho teaho vha nga dovha hafhu vha kona u ḓiṅwalisa kana u vusulusa zwidodombedzwa zwavho kha phothaḽa ya inthanethe ya IEC ya tshiofisi ine ya vha: https://registertovote.elections.org.za ine ya wanala ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusiku na masiari.
2.1.5 Vhadzulapo vha khou eletshedzwa uri vha dzule vho fhaṱuwa nahone vha songo sokou puṱedza kha ḽinki dzi soliseaho kana u dalela webusaithi dza vhufhura dzine dza ḓiita u nga ndi dza vha Khomishini ya Khetho ya Afrika Tshipembe.
3. Samithi ya Mveledziso ya Ikonomi Yapo ya Lushaka
3.1 Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku, nga tshumisano na vha SALGA khathihi na Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Mafhungo a Sialala (CoGTA), u ḓo vha na Samithi ya Lushaka ya LED ngei Hodelani ya Birchwood na Senthara ya Khonferentsi fhaḽa ḓoroboni ya Johannesburg nga ḽa 15 na ḽa 16 Lambamai. Heyi LED ya lushaka i ḓo vha yone nḓila yo ḓitikaho nga thandululo ya u ita uri Mveledziso ya Ikonomi Yapo i tshimbilelane na Mvetamveto ya Nḓivhadzamulayotibe ntswa ya nga ha Muvhusowapo nga fhasi ha thero ine ya ri: “U dzudzanya hafhu Ikonomi Yapo: Nḓila ya Tshumisano ya Nyaluwo ya Mabindu Maṱuku na Ndeludzo ya u ita zwa Mabindu”.
3.2 Tshiambi tshihulwane kha Samithi iyi hu ḓo vha Muhulisei Phresidennde Vho Ramaphosa nahone i ḓo dzhenelwa nga vhurangaphanḓa vhu bvaho kha masia mararu a muvhuso, SALGA, dziSOE na dziDFI, khathihi na sekithara ya phuraivethe, vharangaphanḓa vha sialala hu tshi katelwa na vhaṅwe vhanzhi vha kwameaho u bva kha LED.
3.3 Nga zwenezwo Samithi i ḓo fhirisela LED u bva kha ndivho ya mbekanyamaitele u ya kha nyito i shumaho ine ya khwaṱhisa vhukoni ha zwiimiswa zwapo, u tandulula u sa eḓana ha fhethu, u ṱanganya sekithara dza muvhuso na dza phuraivethe u mona na vhaḓivhi vha nyaluwo yapo, na u ṋetshedza vhupo ha ndaulo vhu konisaho vhukuma ha vhubindudzi na mveledziso ya MSME.
D. Milaedza
1. Maipfi a Ndiliso
Khabinethe yo livhisa maipfi a ndiliso kha khonani na muṱa wa
- Mulwelambofholowo na Mulangavunḓu wa kale vhe vha vha vhe Minisṱa wa Vhupileli Vho Mosiuoa Lekota, vhe vha kumedzela vhutshilo havho kha nndwa ya Afrika Tshipembe ḽa demokirasi ḽi si na khethululo nga muvhala, ḽi si na khethululo nga mbeu.
- Vho Nicholas “Fink” Haysom, ramilayo wa pfanelo dza vhuthu a ḓivheaho we a shuma sa Mueletshedzi Muhulwane wa zwa Mulayo wa Phresidennde Vho Nelson Mandela nahone nga murahu a vha Muimeleli o Khetheaho wa Muṅwaleli Muhulwane wa Dzangano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka kha mishumo yo fhambanaho.
- Ramafhungo a ḓivheaho, muṅwali a ṱhonifheaho na muhali wa nndwa o ḓikumedzelaho Vho Terry Bell vhe vha shela mulenzhe muhulwane kha u lwa na khethululo, vha tshi shumisa ipfi ḽavho na maṅwalo avho u bvukulula zwa u sa eḓana khathihi na u bvela phanḓa na u bveledza tshanduko ya demokirasi kha ḽa Afrika Tshipembe.
2. U fhululedza
Khabinethe yo livhisa maipfi ayo a u fhululedza na u tamela mashudu kha:
- Phrofesa Vho Nyaweleni Tshifularo na tshigwada tshavho tsha zwa mishonga nge vha kona u fhandekanya mafhaṱa o ṱanganaho kha mushumo wa muaro u tou thoma vhuongeloni ha Mankweng vhu re fhaḽa vhuponi ha mahayani vunḓuni ḽa Limpopo. Muaro uyu wo khetheaho vhukuma u khwaṱhisedza khonadzeo ya zwibadela zwa Afrika Tshipembe hu tshi katelwa na izwo zwi re vhuponi ha mahayani, u ita mushumo wa zwa dzilafho ḽi konḓaho zwenezwo musi shango ḽi tshi khou ḓilugisela u thoma Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka.
- Dokotela Vho Keamogetswe Ramonaheng, Ṱhoho ya Fisika ya zwa Dzilafho na Radiobiolodzhi kha Tshiimiswa tsha Ṱhoḓisiso ya Dzilafho ḽa Nyukuḽia (NuMeRI), musi vha tshi ṱanganedza Pfufho ya maimo a nṱha ya Saul Hertz nga tshifhinga tsha Guvhangano ḽa Ḽifhasi ḽa Theranostics ḽa vhu8 nga u shela havho mulenzhe kha theranostics, sia ḽine ḽa khou bvelela ḽine ḽa ṱanganya zwifanyiso zwa u ṱola khentsara na dzilafho ḽo livhiswaho ḽa khentsara.
- Phrofesa Vho Prinola Govenden u bva Yunivesithi ya Johannesburg vhe vha ṋewa pfufho ya Mudzulatshidulo wa UNESCO ya maimo a nṱha: U Ṱanganedzana kha zwa Mvelele na Ndingano kha zwa Nyanḓadzamafhungo ya Didzhithala Afrika (2026-2030), nga murahu ha mushumo wa ḽifhasi we wa vha na muṱaṱisano muhulwane vhukuma we khawo ha ṱanganedzwa khumbelo dza 135 fhaḽa ofisini khulwane dza UNESCO ngei ḓoroboni ya Paris, kha ḽa France.
- Kutlwano Peta, mutshudeni wa Diploma ya nga murahu ha Digirii kha Accounting Science, we a khethiwa nga ṅwaha wa 2025 sa muṅwe wa vhashelamulenzhe vha 16 fhedzi kha vhahumbeli vha fhiraho 1 800 ḽifhasini ḽoṱhe vha Mbekanyamushumo ya Talente ya Ḽifhasi (GTP) ya Tshiimiswa tsha zwa Accounting tsha Singapore (ISCA). Kutlwano, ane hu si kale a ḓo dzhena kha ofisi ya Muoditha-Dzhenerala wa Afrika Tshipembe, o vha e ene muṱanganedzi e eṱhe o imelaho Afrika.
- Mugidimi wa tshikhala tshilapfu wa Afrika Tshipembe, Vho Adriaan Wildschutt, vhe vha ita ḓivhazwakale musi vha tshi kunda kha Hafu ya Marathoni ya Ḓoroboni ya New York, ngauralo vha vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe wa u thoma u kunda kha mbambe ya hafu ya marathoni ya nṱhesa ya ḽifhasi.
- Mudzhenerala Vho Carl Moatshe vhe vha tholwa u dzhia vhulanguli ha Mmbi ya Muyani ya SA u bva nga ḽa 01 Lambamai 2026, nahone vha ḓo huliswa vha ya kha vhuimo ha Mulefuṱenthe Mudzhenerala. Vho tevhela Muhulwane wa Mmbi ya Muyani ane a khou bva mushumoni, Mulefuṱentsi Mudzhenerala Vho Wiseman Simo Mbambo, vhe tshifhinga tshavho tsha sumbedziswa nga vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho na tshumelo kha lushaka.
- Vho Lytania Johnson kha u tholwa sa CEO wa First National Bank, nga murahu ha miṅwaha ya 25 vha tshi khou shuma kha tshenetsho tshiimiswa nahone vha ḓo dovha hafhu vha ranga phanḓa yuniti ntswa ya bannga ya zwa thengiso na mabindu.
- Mufumakadzi Vho Valdene Reddy, kha u tholiwa sa CEO wa Johannesburg Stock Exchange na u vha mufumakadzi wa u tou thoma wa murema u fara vhuimo ho raloho
- Springbok Sevens – Blitzbokke yashu ine ra i funa - kha u ambadzwa khare ya u dzingweṋa dza World Sevens Series ya 2025/26, khathihi na u thuba thitele ya New York Sevens.
- Masipala wa Greater Tzaneen ngei Mopani, Limpopo, kha u nangiwa sa masipala wo kunaho Afrika Tshipembe kha Pfufho dza Lushaka dza Ndangulo ya Mathukhwi dzo farwaho nga Muhasho wa zwa Maḓaka, Vhufuwakhovhe na Mupo.
- Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha Cape Town kha u dzhielwa nṱha sa Vhukavhamabufho ha Nṱhesa Afrika lwa ṅwaha wa vhu 11 nga u tevhekana kha Pfufho dza Vhukavhamabufho ha Ḽifhasi ha Skytrax dza ṅwaha wa 2026 dzo farelwaho ḓoroboni ya London, United Kingdom. Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha O.R. Tambo hone ho vha kha vhuimo ha vhuvhili ha khwiṋesa, ngeno Vhukavhamabufho ha Dzitshaka ha King Shaka ngei Durban vhu kha vhuimo ha vhuṋa nahone ho dovha ha vha vhukati ha Vhukavhamabufho ha nṱhesa ha dzingu Afrika.
- U tholwa ha Afrika Tshipembe kha Tshigwada tsha Mushumo tsha Vhudavhidzani tsha Dzulo ḽa vhu70 ḽa Khomishini ya Vhuimo ha Vhafumakadzi, ḽo farwaho nga fhasi ha Dzangano ḽa Mbumbano ya Dzitshaka. U tholwa uhu hu khwaṱhisedza vhurangaphanḓa ha Afrika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza zwa vhudavhidzani ha ndeme ho livhiswaho kha zwa ndinganyiso ya mbeu na u manḓafhadza vhafumakadzi.
- Ḽizhakanḓila ḽa zwa muzika Dokotela Vho Abdul Ibrahim musi vha tshi khou ya u awela vhe na miṅwaha ya 91. Muhali wa nndwa ya mbofholowo we a shumisa muzika u ṱalutshedza tshiṱori tsha muvhuso wa kale wa khethululo wa shango ḽa Afrika Tshipembe. Afrika Tshipembe ḽi vha koloda dzindivhuwo.
3. Vhuḓifari havhuḓi nga tshifhinga tsha Mafhelo a Vhege a Phaseka
3.1 Khabinethe i tamela mashudu vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe mafhelo a vhege malapfu a Phaseka o tsireledzeaho na a takadzaho. Hetshi ndi tshifhinga tshine vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha tshimbila u mona na shango vha tshi khou dalela miṱa, khonani kana vha tshi khou itela ndivho dza zwa vhurereli. Hezwi kanzhi zwi ḓa na u engedzea ha vhunzhi ha zwiendedzi kha bada dzashu.
3.2 Khabinethe i kho ita khuwelelo kha muthu muṅwe na muṅwe ya uri a ite zwithu nga vhuḓifhinduleli musi a tshi khou reila – u vhona uri tshiendedzi tshawe tsho lugela u tshimbila badani phanḓa ha musi ni tshi reila na uri muṅwe na muṅwe ane a vha nga ngomu ha tshiendedzo tshenetsho hu tshi katelwa na vhana vha tea u vhofha mabannda a tsireledzo.
3.3 Ri tshi katelwa na vhana vha tea u vhofhafulufhedzisa vhadzulapo vha a tAfrika Tshipembe khathihi na vhaeni vhashu nga nnga ine ya fana uri zwa u lwa na zwiito zwa vhugevhenga zwi kha po vha a tea u vhofha mabannda a tsireledzo.ṅwe na muṅwe a dzashu.frika . ha embe kha Pfufho dza Lushaka dza Ndangulo ya Mathukhwi dzo farwaho nga Muhasho wa zwa Maḓaka, Vhu, vhe tshifhinga tshavhenga. Shango ḽashu ḽi khou bvela phanevhenga zwi kha po vha a tea u vhofha mabannda a tsireledzo.ṅwe na muṅwe a dzashu.frika .a vhe vho tsireledzeaho.
3.4 Fhethu hune ha takalelwa nga vhaendelamashango hu a tsireledzo.ṅwe na muṅwe a dzashu.frika . ha embe a Phaseka a tshi khou sendela, Maanhaendelamashango hu a tsireledzo.ṅwe na muṅwe a dzashu.frika khou vha na u tshimbila ha vhathu na thundu nga nshango hu a tsireledzo.ṅwe na muhone i sa thithisei u mona na mikaa thithisei u moAfrika Tshipembe ya 71 nga hetshi tshifhinga.
3.5 Nga fhinga.wa nyimele ya dwadze ḽa khwanḓa na mulomo FMD, Khabinethe i khou ita khumbelo ya u tshimbidzwa ha zwifuwo nga nwifuwo the i khou u itela u thivhela u bvela phanelo ya u tshimbihu a tsireledzo.ṅwa pfesesa u thivine ya khou engedzeaho ya u tshimbidza zwifuwo musi ri tshi khou itela u fusha uuho ya u tshim, fhedzi ri tea u tevhedza milayo yo teaho ya Vhulwadze ha Khwanusi ri imbih (FMD).
Tsho bviswa ho imelwa Khabinethe nga:
Minisṱa Ofisini ya Phresidennde, Mufumakadzi Vho Khumbudzo Ntshavheni
Vhukwamani: Mufumakadzi Vho Nomonde Mnukwa, Mulangi Muhulwane o tou Farelaho
Luṱingothendeleki: 083 653 7485
