A. XIYIMO XA KHABINETE EKA TIMHAKANKULU
1. Khabinete yi sola ku andza ka timhangu ta madzolonga lama kongomisiweke eka rimbewu na ku dlayiwa ka vavasati
1.1. Khabinete yi joyina rixaka ku sola madzolonga lama kongomisiweke eka rimbewu na ku dlayiwa ka vavasati (GBVF) na ku rila vutomi bya vavasati va kaye lava dlayiweke hi tihanyi eka tindhawu to hambana ta Masipala wa Metro wa Ekurhuleni, eGauteng. Kusukela kwalaho nhlayo yi tlakuke yi va 13.
1.2. Khabinete yi amukela ku khomiwa ka mune wa vaehleketeleriwa mayelana ni ku dlayiwa ka vanhu vanharhu. Vaehleketeleriwa va ha ri ekhotsweni endzhaku ko aleriwa beyili endzhaku ka ku tivonakarisa ekhoto.
1.3. Khabinete yi seketela xileriso xa Phuresidente Ramaphosa eka Xipano xa Vulavisisi bya Swiyenge swo Tala lexi rhangelaka hi Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga leswaku xi hatlisisa ku khoma ni ku tengisa lava nga ni nandzu eka ku dlayiwa loku. Xipano lexi xi le ku landzeleriseni ka vanhu vo hlayanyana lava ku lavisisiwaka hi vona.
1.4. Ku tlakuka ka timhangu ta GBV – ngopfungopfu ku dlayiwa ka vavasati, ku nga ku dlayiwa ka wansati hi vomu hi munhu loyi a nga ekusuhi na yena – swi fanele ku hlohlotela nhlamulo ya vaaki ku sirhelela vavasati hi vavanuna, mindyangu, miganga na vaaki hi ku angarhela.
1.5. Hilaha ku fanaka, vasindzisanawu va fanele ku tiyisisa leswaku lava nga na vutihlamuleri byo dlaya vavasati va kumeka no langutana na matimba hinkwawo ya nawu; tanihileswi milawu yoleyo yi cinciweke ku tiyisisa leswaku vugevenga bya GBVF byi langutisiwa hi ndlela yo tikisa.
1.6. Mfumo wu ta ya emahlweni wu endla hinkwaswo leswi nga ematimbeni ya wona ku tlakusa nsirhelelo na vuhlayiseki bya vavasati na vana emigangeni ya hina. Hinkwerhu, vavanuna na vavasati, a hi tekeni xiyimo xo lwisana na madzolonga hi teka xiave xa hina ekuheriseni ka ntungu wa GBVF.
1.7. Khabinete yi ya emahlweni yi kombela un’wana na un’wana loyi a nga na vuxokoxoko mayelana na vugevenga ku byi vika emaphoriseni, bela riqingho eka nomboro ya mahala ya Crime Stop eka 086 00 10111 kumbe eka GBV Command Center Hotline ku nga riqingho leri tirhaka tiawara ta 24 eka 0800 428 428.
2. Samiti ya BRICS
2.1. Khabinete yi amukerile Samiti ya BRICS ya vu18 leyi humeleleke leyi khomeriweke eNew Delhi, eIndia kusukela hi 12 kufikela hi 13 Ndzati 2026, ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: “Ku Aka Vuswikoti byo Tiyisela, Vusunguri, Ntirhisano na Vuhlayiseki”. Samiti yi tiyisisile ku tiniketela ka ntlawa eka sisiteme ya matiko ya misava leyi katsaka hinkwavo na ku yimela na ntirhisano wa le henhla eka mabindzu na vuvekisi; ku cincana ka mali ya laha kaya na ku hakela ku tsemakanya mindzilekano; ku nikiwa ka timali ta switirhisiwa hi ku tirhisa Bangi ya Nhluvukiso Lowuntshwa; ntirhisano wa xidijitali; nhluvukiso lowu nga heriki; ku tiyisela maxelo na nsirhelelo wa swakudya.
2.2. Eka Afrika-Dzonga, mivuyelo ya samiti i ya nkoka tanihileswi yi seketelaka swikongomelo swa tiko swa ku hatlisisa vumaki, ku ndlandlamuxa mfikelelo wa makete, ku koka rinoko ra vuvekisi na ku tlakusa ku engeteriwa ka nkoka eka timinerali ta nkoka. Swilo leswi swa nkoka swi nga tiyisisa vuhumelerisi bya laha kaya, ku tumbuluxa swivandlanene eka mabindzu na van’wamabindzu, ku seketela ku tumbuluxiwa ka mitirho na ku tiyisisa leswaku nkoka lowukulu wu kumiwa eka switirhisiwa swa ntumbuluko swa tiko.
3. Ikhonomi
3.1. Vahumelerisi va ticheri ta Afrika-Dzonga va nghena eka makete wa le China
3.1.1. Khabinete yi tsakile leswaku vahumelerisi va ticheri va Afrika-Dzonga va tiyisisile mfikelelo eka makete wa China ro sungula endzhaku ka ku sayiniwa ka phurotokholo yo fikelela makete exikarhi ka Afrika-Dzonga na China hi 8 Ndzati 2026. Phurotokholo leyi yi sayiniwile hi Holobye wa Vurimi, Ttn Willie Aucamp na muyimeri kusuka eka Vulawuri bya Ntlawa wa Swibalo wa China hi nkarhi wa Nhlangano wa vu9 wa Holobye wa Vuhlayiseki na Vuhlayiseki bya Swimilana eBeijing.
3.1.2. Ntwanano lowu wu pfulela vahumelerisi va Afrika-Dzonga swivandlanene ku fikelela yin’wana ya timakete letikulu ta ticheri emisaveni. China ri xavise kwalomu ka 586 900 wa tithani ta ticheri letinga durha US$3.3 wa tibiliyoni (kwalomu ka R52.8 wa tibiliyoni) hi 2025. Ku pfuriwa ka makete swilanguteriwa ku hlohletela vuvekisi eka vuhumelerisi bya ticheri xikan’we na ku tumbuluxa kwalomu ka 600 wa mitirho leyintshwa.
3.1.3. Nhluvukiso wu vumba xiphemu xa matshalatshala yo anama yo ndlandlamuxa ku xaviseriwa matiko mambe ka vurimi bya Afrika-Dzonga na ku hambanisa timakete ta matiko ya misava. Swi tlhela swi fambisana na ku tirhisiwa ka xikimi xa China xa xibalo xa zero eka swikumiwa swa Afrika-Dzonga leswi faneleke, leswi sunguleke ku tirha hi 1 Mudyaxihi 2026.
4. Ku hlayela masiku ku ya eka Nhlawulo wa Mfumo wa Muganga wa 2026
4.1. Khabinete yi hlohlotela vavhoti hinkwavo lava faneleke lava mapasi ya vona ya lahlekeke kumbe ku onhaka ku ma siva hi ku hatlisa ku nga si fika Nhlawulo wa Mfumo wa Miganga hi 4 Hukuri 2026. Vaaki va nga endzela hofisi ya Timhaka ta Xikaya kumbe yin’wana na yin’wana ya tibangi to tlula 450 leti nghenelaka ku endla swikombelo swa mapasi.
4.2. Swikombelo swa tivhoti to hlawuleka eka nhlawulo swi pfulekile naswona swi ta pfala hi 12 Nhlangula 2026 hi 17:00. Vhoti yo hlawuleka yi pfumelela vavhoti lava faneleke, lava tsarisiweke lava nga kotiki ku vhota eka switichi swa vona swo vhota hi siku ra nhlawulo ku hoxa baloti ya vona ku nga si fika siku. Tivhoti to hlawuleka ti pfulekele vavhoti lava nga na vulema, vavasati lava tikeke, vadyuhari na vanhu lava nga na ku tiniketela loku fambelanaka na ntirho.
4.3. Khabinete yi hlohlotela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo, ngopfungopfu vantshwa na vavhoti vo sungula, ku tirhisa mfanelo ya vona yo vhota. Vhoti yin’wana na yin’wana i ya nkoka naswona yi pfuneta ku hlayisa xidemokirasi xa hina xi tshama xi tiyile.
4.4. Khabinete yi endla xikombelo eka mavandla ya tipolitiki na vahlawuriwa lava tiyimeleke lava nghenelaka eka nhlawulo lowu taka ku tshama va ri karhi va seketela Nawu wa Milawu ya Nhlawulo na ku tirhisa ku tiyisela ka tipolitiki.
5. Malulamiselo yo hetelela ya swikambelo swa Xitifikheti xa le Henhla xa Rixaka xa 2026
5.1. Khabinete yi navelela vadyondzi hinkwavo leswinene loko va ri karhi va tilulamisela swikambelo swa Xitifikheti xa le Henhla swa Rixaka swa 2026, leswi sungulaka hi 13 Nhlangula 2026. Eka xiyenge lexi xo hetelela, swikolo swi kongomisiwile eka ku endla mpfuxeto lowu hlelekeke na ku nika nseketelo wo engetela wa swa tidyondzo ku tiyisisa leswaku vadyondzi va tilulamisile hi ndlela leyi ringaneleke.
5.2. Khabinete yi kombela vatswari na vahlayisi ku langutisisa ku humelela ka vadyondzi eka nhlayiso wa vona na ku tumbuluxa ndhawu yo seketela leyi va nga kongomisaka eka tidyondzo ta vona. Vadyondzi va hlohloteriwa ku tumbuluxa xiyimiso xa dyondzo xa xiviri na ku lava nkongomiso eka vadyondzisi kumbe tintangha loko va nga titshembi hi ntirho wa vona wa xikolo. Loko wena kumbe mudyondzi wa Matiriki loyi a nga ekuhlayisiweni hi wena a titwa a karhatekile, mpfuneto wa mahala wa xiphurofexinali wa kumeka tiawara ta 24 hi siku kusuka eka Ntlawa wa Afrika-Dzonga wa Vuvabyi bya Ntshikilelo na Ku Hiseka eka 0800 12 13 14.
6. Malulamiselo ni ku hlamula eka maxelo yo biha swinene
6.1. Mfumo wu ya emahlweni wu langutisisa swiyimo swo tika swa maxelo etikweni hinkwaro. Ku cinca ka maxelo ku hoxa xandla eka ku andza ka nhlayo na ku nonoka ka swiendlakalo swa maxelo yo biha. Valawuri va swifundzankulu na va masipala va fanele ku ya mahlweni va ri karhi va va eka xiyimo xa vukheta bya le henhla, va tiyisisa ku tilulamisela na ku tiyisisa leswaku makungu yo hlamula hi xihatla ya tirhisiwa laha swi lavekaka.
6.2. Miganga yi hlohloteriwa ku langutisisa switsundzuxo leswi humesiweke hi Vukorhokeri bya swa Maxelo bya Afrika-Dzonga na ku landzelela nkongomiso wa valawuri va vulawuri bya timhangu – ngopfungopfu eka tindhawu leti nga ekhombyeni ra ndhambi, mimoya ya matimba, xihangu na swiyimo swin’wana leswi nga na khombo.
B. SWIBOHO SWA KHABINETE
1. Nawumbisi lowu Pfuxetiweke ro Hetelela wa Mafambiselo ya Mfumo wa Muganga, wa 2026
1.1. Khabinete yi pasisile Nawumbisi lowu Pfuxetiweke wa Mfumo wa Miganga, 2026 tanihi ku kongomisa ku cinca na ku pfuxetiwa ka sisiteme ya mfumo wa miganga. Nxopaxopo wa Nawumbisi wu endliwile ku hlamula eka mitlhontlho leyi phikelelaka ya vulawuri, swivandlanene, swa timali na mphakelo wa vukorhokeri leyi langutaneke na timasipala.
1.2. Nawumbisi wu hlamula hi ku tiyisisa ku tirhisiwa, vutihlamuleri, ku yelana ka swivandlanene na ku tshamiseka ka swa timali.
1.3. Khabinete yi tlhele yi seketela ku simekiwa ka Huvo ya Vulawuri bya Ncinco leyi bohiweke nkarhi na phurogireme yo tirhisa ya mfumo hinkwayo leyi hlanganeke, ya swiyenge, leyi rhangeriweke hi ku hlanganela hi Ndzawulo ya Mafumelo ya Vutirhisani, Phuresidente na Vutameri bya Timali bya Rixaka ku fambisa ku tirhisiwa ka mindzulamiso.
2. Ku hambanisiwa ka Vulawuri bya Swikepe swa Rixaka swa Transnet (TNPA) na pfuxeto wo anama wa vutleketli na vufambisi bya swilo
2.1. Khabinete yi amukerile timhaka tintshwa mayelana na ku tirhisiwa ka mpfuxeto wa ku rhwala nhundzu na vutleketli lebyi kongomisiweke eka ku antswisa ndlela ya matirhelo, ku tshembheka ka switirhisiwa na ku phikizana ka sisiteme ya swa vutleketli naswifambo swa Afrika-Dzonga.
2.2. Khabinete yi seketerile ku hambanisiwa ka Vulawuri bya Swikepe swa Rixaka swa Transnet (TNPA) ku tirha tanihi khamphani leyi tiyimeleke hayoxe leyi nga ya mfumo hi ku kongoma.
2.3. Khabinete yi pasisile leswaku TNPA yi lavisisa ku koteka ka mutirhisani wa xiringaniso lexitsongo kusuka eka tin’wana ta mihlangano ya swa timali ta nhluvukiso ta tiko (DFI).
2.4. Misinya ya milawu leyi ku hambanisiwa ku nga ta endliwa eka yona yi katsa ku hakeriwa loku faneleke eka Transnet eka nxavo lowu kamberiweke hi ku tiyimela wa TNPA; ku tshamiseka ka swa timali ka nkarhi wo leha, ku averiwa loku ringanaka ka swikweleti eka havumbirhi bya Ntlawa wa Transnet na TNPA; nsirhelelo wa vatirhi na vaxavi; ku hlayisiwa ka vun’wini bya mfumo bya maqhinga na vulawuri bya switirhisiwa swa swikepe swa rixaka; na ku antswisa vuswikoti bya vuvekisi na nhluvukiso wa switirhisiwa.
3. Ku tiyisisiwa ka Ntwanano wa ku Tshikelela Swiendlo leswi nga riki enawini leswi Fambelanaka na Vutleketli bya Vaaki bya Matiko ya Misava na Phurotokholo yo Engetela eka Ntwanano wo Tshikelela ku Tekiwa ka Swihahampfhuka leswi nga riki enawini
3.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka Ntwanano wo Tshikelela Swiendlo leswi nga riki enawini leswi fambelanaka na Vutleketli bya Vaaki bya Matiko ya Misava na Phurotokholo yo Engetela eka Ntwanano wo Tshikelela ku Tshikeleriwa ka Swihahampfhuka leswi nga riki enawini ePalamende leswaku yi tiyisisiwa.
3.2. Ntwanano lowu wu tiyisisa rimba ra nawu ra matiko ya misava ro lwisana na mixungeto leyi humelelaka eka vutleketli bya vaaki na ku ndlandlamuxa vuhlayiseki bya swihahampfhuka swa misava hinkwayo.
3.3. Ntwanano lowu wu tlhela wu endla vugevenga exikarhi ka swin’wana, ku tirhisiwa ka swihahampfhuka swa vaaki ku vanga rifu, ku vaviseka lokukulu emirini kumbe ku onhaka lokukulu; ku tirhisiwa ka swihahampfhuka tanihi matlhari; ku humesiwa ka swilo swa ntivo-vutomi, tikhemikhali kumbe swa nyutliliya kusuka kumbe ku lwisana na swihahampfhuka; na mihlaselo ya inthanete eka switirhisiwa swa vutleketli bya swihahampfhuka.
4. Rimba ra Pholisi ya Rixaka ya Xitsundzuxo xa swa Ndzhaka
4.1. Khabinete yi pasisile Rimba ra Pholisi ya Rixaka ya ku Tsundzuxa swa Ndzhaka ku nika rimba leri hlanganeke ra ku kunguhata, vufambisi na ku tirhisa tiphurojeke ta ku tsundzuka ndzhaka eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
4.2. Pholisi yi tlakusa maendlelo lama nga ta tshama nkarhi wo leha na lama nga durhiki eka ku tsundzuka loko ku ri karhi ku tiyisisiwa nhlanganiso wa vaaki, ku aka rixaka, ku rivalelana na vutivi bya rixaka lebyi avelaniwaka.
4.3. Swi ta tlhela swi antswisa nhlanganiso, vutihlamuleri na ku kondletela ka nkarhi wo leha ka tiphurojeke ta ndzhaka ya ndhavuko.
5. Vutshamaxitulu bya Afrika-Dzonga bya Foramu ya Mivulavurisano ya India, Brazil, Afrika-Dzonga (IBSA) kusukela hi 2026 kufikela hi 2027
5.1. Khabinete yi pasisile swilo leswi rhangisaka emahlweni na ku humesiwa eka vutshamaxitulu bya Afrika-Dzonga eka Foramu ya Mivulavurisano ya India, Brazil, Afrika-Dzonga (IBSA) kusukela hi 2026 kufikela hi 2027 ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: "Ku Rhula, Ku Humelela na Nhluvukiso".
5.2. Vutshamaxitulu bya Afrika-Dzonga byi ta kongomisa eka ku tiyisisa ntirhisano wa Dzonga-Dzonga, ku ndlandlamuxa ntirhisano wa mabindzu, vuvekisi na tiindasitiri loko ku ri karhi ku yisa emahlweni nhluvukiso lowu nga heriki ku katsa na le ka swiyenge swa eneji, vutumbuluxi na thekinoloji, loko ku ri karhi ku tiyisisiwa vuxaka bya vanhu na vanhu hi ku tirhisa mitlangu na ndhavuko.
6. Xiviko xa Vandla ra Mfumo eka Komiti ya Vativi ya Afrika eka Timfanelo na Vuhlayiseki bya N’wana (ACERWC)
6.1. Khabinete yi pasisile ku rhumeriwa ka Xiviko xa Vandla ra Mfumo wa Afrika-Dzonga eka Komiti ya Vativi va Afrika eka Timfanelo na Vuhlayiseki bya N’wana (ACERWC).
6.2. Afrika-Dzonga ri humesile xiviko xa rona xa vumbirhi xa nkarhi na nkarhi hi Mudyaxihi 2023 naswona xiviko xa sweswi xi fanele ku fika ekuheleni ka Ndzati 2026. Xiviko xi boxa magoza ya milawu, ya nhlangano na pholisi lama tekiweke ku sirhelela na ku yisa emahlweni timfanelo ta vana na swintshuxo leswi tirhisiweke ku lulamisa swibumabumelo swo hetelela leswi endliweke hi komiti eka xiviko xa 2023.
C. SWILO SWINTSHWA EKA KHABINETE
1. Xiviko xa Nxopaxopo eka Makungu ya Nhluvukiso lama Hlanganisiweke na Kungu ra Modele Yin’we ya Nhluvukiso wa Xifundzankulu kusuka eka langutelo ra Rimbewu, Vantshwa na Vanhu lava nga na Vulema
1.1. Khabinete yi amukerile xiviko xa nxopaxopo eka Xiviko xa Nxopaxopo eka Makungu ya Nhluvukiso lama Hlanganisiweke na Kungu ra Modele Yin’we ya Nhluvukiso wa Xifundzankulu (DDM) kusuka eka langutelo ra Rimbewu, Vantshwa na Vanhu lava nga na Vulema.
1.2. Nxopaxopo wa Kungu Rin’we ra DDM wu paluxa leswaku ku kunguhatiwa ka switirhisiwa eka swifundzankulu hinkwaswo a swi langutisi hi ndlela leyi ringaneleke swilo leswi rhangisaka emahlweni swa vavasati, vantshwa na vanhu lava nga na vulema ngopfungopfu loko swi kamberiwa kusuka eka langutelo ra nkucetelo.
1.3. Nxopaxopo wu tlhela wu paluxa leswaku ku nghenelela loku langutanaka na GBVF na ku xanisiwa hi swa masangu ku tshama ku nga ringanelanga naswona ku nga ringani eka timasipala hinkwato.
1.4. Khabinete yi seketerile ku tirhisiwa ka swibumabumelo leswi amukeriweke hi ku tirhisa tindzawulo leti faneleke ta rixaka na ta swifundzankulu hi ku vekiwa tihlo ka nhluvuko loku yaka emahlweni hi Ndzawulo ya Vavasati, Vantshwa na Vanhu lava nga na Vulema.
2. Nkucetelo wa El Niño eka vuhlayiseki bya mati
2.1. Khabinete yi amukerile xiviko mayelana na nkucetelo lowu nga vaka kona wa El Niño leyi languteriweke ya 2026/27 eka nsirhelelo wa mati na magoza lama tirhisiwaka ku hunguta makhombo lama fambelanaka na swona.
2.2. Khabinete yi tekele enhlokweni leswaku swiyimo leswi languteriweke swa El Niño a swi nge tisi khombo leri tlakukeke ntsena eka vukona bya switirhisiwa swa mati kambe swi ta tlhela swi khumba hi ndlela yo biha sekithara ya vurimi na nsirhelelo wa swakudya ku katsa na tisekithara tin’wana ta ikhonomi leti tirhisaka mati yo tala, leswi nga na switandzhaku eka ntsengo wa vutomi lowu se wu tlakukeke na rihanyo ra vanhu va Afrika-Dzonga.
2.3. Mfumo wu tiyisisa ku tilulamisela dyandza na tinhlamulo tin’wana to tiyisela ku hunguta rixaka eka nkucetelo wo biha. Xipano xa xithekiniki xa le xikarhi ka tindzawulo xa vativi se xi le ku tirheni eka nhlamulo leyi hlanganisiweke leyi hlanganeke.
2.4. Khabinete yi komberile vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo ku tirhisa mati hi vutihlamuleri na ku seketela matshalatshala yo hlayisa mati ku hunguta ntshikelelo eka tisisiteme ta mphakelo wa mati hi nkarhi wa ximumu.
D. MILAWUMBISI
1. Nawumbisi wa Vulawuri bya Vumaki bya Swilo swa le Xibakabakeni bya Afrika-Dzonga, wa 2026
1.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Nawumbisi wa Vulawuri bya Vumaki bya Swilo swa le Xibakabakeni, wa 2026 ku kuma mavonelo ya vaaki. Nawumbisi wu lava ku herisa Nawu wa Timhaka ta le Xibakabakeni lowu hundzeriweke hi nkarhi wa 1993 na ku simeka rimba ra milawu ya manguvalawa ku lawula bindzu ra le xibakabakeni ra Afrika-Dzonga. Nawumbisi wu ta fambisanisa rimba ra milawu ya le xibakabakeni ra Afrika-Dzonga na swiyimo na swiboho swa matiko ya misava leswi hluvukaka. Wu ta tlhela wu seketela ku tiyimela ka Afrika-Dzonga eka mimfumo yin’wana na vafambisi va yona hi ku kuma datha ya xibakabaka leyi lavekaka swinene eku endleni ka swiboho swa pholisi swa xihatla eka ku nghenelela ka mfumo, loko wu ri karhi wu tiyisisa ku tshembheka ka tiko tanihi mutirhisi wa vutihlamuleri bya xibakabaka. Wu tlhela wu lulamisa swivandla eka ku nghenisiwa ka swiboho swa ntwanano wa xibakabaka wa matiko ya misava eka milawu ya laha kaya.
1.2. Nawumbisi lowu ringanyetiweke wu ta lawula migingiriko ya le xibakabakeni ya mabindzu leyi tumbulukaka; ku tiyisisa vulawuri bya sekithara ya le xibakabakeni; ku nika swilaveko swa vutihlamuleri na ndzindzakhombo; na ku tiyisisa ku landzeleriwa ka swiboho swa matiko ya misava swa Afrika-Dzonga. Wu ta tlhela wu tumbuluxa ndhawu leyi pfunaka eka vuvekisi, vutumbuluxi, ndzavisiso na nhluvukiso wa vuswikoti; loko wu ri karhi wu seketela ku kula ka vuswikoti bya ndhawu ya laha kaya na swivandlanene swa mabindzu.
2. Nawumbisi wa Ndziriso wa Mavabyi ya le Ntirhweni eka Migodi leyi Lawuriwaka na Mitirho leyi Lawuriwaka, wa 2025
2.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Nawumbisi wa Ndziriso wa Mavabyi ya le Ntirhweni eka Migodi leyi Lawuriwaka na Mitirho leyi Lawuriwaka, wa 2025 ku kuma mavonelo ya vaaki.
2.2. Nawumbisi wu lava ku herisa Nawu wa Mavabyi ya le Mitirhweni eMigodni na wa Mitirho wa 1973 lowu hundzeriweke hi nkarhi na ku simeka sisiteme ya manguvalawa, leyi tirhaka kahle no fikeleleka ya vulawuri bya ndziriso wa mavabyi ya le ntirhweni eka sekithara ya migodi.
2.3. Nawumbisi lowu ringanyetiweke wu ta tiyisa ku tiveka, ku landzelerisa, ku kamberiwa ka swa vutshunguri na ku hakeriwa ka vatirhi va le migodini va sweswi na va khale lava kumiweke va ri na mavabyi ya le ntirhweni lama hakeriwaka, loko ku ri karhi ku antswisiwa mfikelelo wa mivuyelo na vukorhokeri lebyi fambelanaka na swona eka vatirhi lava khumbekaka na lava va titshegeke hi vona.
2.4. Nawumbisi wu ya emahlweni wu nika ku simekiwa ka Vulawuri bya Ndziriso wa Migodi na Mitirho lebyi nga bya mfumo, lebyi nga ta va na vutihlamuleri byo fambisa swikoxo, tihakelo ta ndziriso na vukorhokeri bya nseketelo lebyi fambelanaka na swona, hi ndlela yoleyo ku ndlandlamuxa vutihlamuleri na mphakelo wa vukorhokeri endzeni ka sisiteme ya ndziriso.
E. KU THOLA
Matholelo hinkwawo ma fanele ma kambisisa tidyondzo ni ku basisiwa eka manyala.
1. Ttn Zane-Udien Dangor tanihi Mulawuri-Jenerali wa Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko ya Misava na Ntirhisano (ku engeteriwa ka kontiraka).
2. Dkd Sean Douglas Phillips tanihi Mulawuri-Jenerali eka Ndzawulo ya Mati na Nkululo (ku engeteriwa ka kontiraka).
3. Ttn Milingoni Fhulufhelo Lloyd Nedohe tanihi Mulawuri-Jenerali eka Sisiteme ya Vuxokoxoko bya Vuhlanganisi bya swa Mfumo (GCIS).
4. Mnn Avril Halstead tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Vulawuri bya Nhundzu na Vutihlamuleri eka Nkwama wa Timali wa Rixaka.
5. Mnn Thandazile Francisca Mnguni tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Nongonoko wa Mitirho ya Vaaki eka Ndzawulo ya Mfumontirhisano.
6. Mnn Sibongile Mpofu tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Vukorhokeri bya Nhlangano eka Ndzawulo ya Mfumontirhisano.
7. Dkd Nontsikelelo Ingrid Manzini-Matebula tanihi Xandla xa Mulawuri-Jenerali: Vulawuri, Nkambelo, Vulavisisi na Nhlanganiso eka Ndzawulo ya Vavasati, Vantshwa na Vanhu lava nga na Vulema.
8. Mnn Tirhane Alinah Fosi tanihi CEO wa Ndhawu ya Mintirho yo Kandziyisa ya Mfumo.
9. Ttn Johannes Makgokolla Moholola tanihi CEO wa Vukorhokeri bya Mafambiselo ya Swihahampfhuka na Vukorhokeri bya Vundzeni bya Swihahampfhuka.
10. Ttn Siphamandla Mthethwa tanihi CEO wa Khamphani ya Swihahampfhuka ya Afrika Dzonga.
11. Ttn Waseem Carrim tanihi CEO wa Nkwama wa Timhangu ta le Magondzweni.
12. Ttn Alford Sifiso Nsibande tanihi CEO wa Thirasiti ya Nhluvukiso lowu Tiyimeleke.
13. Ku thoriwa nakambe ka Mutshamaxitulu wa Huvo ya Eskom:
Dkd Mteto Nyati.
14. Ku thoriwa ka swirho swa Bodo ya Huvo ya Sayense ya Misava
a. Ttn Kelepile Dintwe (ku thoriwa nakambe na Mutshamaxitulu);
b. Dkd Mayshree Singh (ku thoriwa nakambe);
c. Dkd Siyanda Mngadi (ku thoriwa nakambe);
d. Mnn Thobeka Njozela (ku thoriwa nakambe);
e. Dkd Mdu Zakwe;
f. Ttn Lindelani Mudau (Muyimeri wa Ndzawulo ya Swicela swa Timinerali na Petroliyamu);
g. Dkd Patience Gwaze (Muyimeri wa Ndzawulo ya Swihlahla, swa Tinhlampfi na Mbango);
h. Mnn Millicent Solomons; na
i. Ttn Musa Mabuza (Hi ku ya hi xiyimo xa le nawini).
15. Ku thoriwa ka Huvo ya Khoporexini ya Timali ya Migodi ya Vunhlori ya Afrika
a. Ttn Bernad Swanepoel (ku thoriwa nakambe na Mutshamaxitulu);
b. Ttn Mzwandile Masondo (ku thoriwa nakambe);
c. Mnn Pamella Mhlarhi;
d. Ttn Samuel Molefi;
e. Dkd Ntombifuthi Nxumalo;
f. Ttn Bonga Makhanya;
g. Gqweta Vhongani Masondo; na
h. Ttn Masibulele Phesa.
16. Ku thoriwa ka swirho swa Huvo ya Bangi ya Nhluvukiso ya Dzonga wa Afrika
a. Ttn Bongani Nqwabana (ku thoriwa nakambe);
b. Dkd Petrus Matji (ku thoriwa nakambe);
c. Mnn Disebo Moephuli (ku thoriwa nakambe);
d. Ttn Joel Netshitenzhe (ku thoriwa nakambe);
e. Dkd Chantal Naidoo (ku thoriwa nakambe);
f. Phurf Edgar Pieterse (ku thoriwa nakambe);
g. Ttn Jonathan Muthige (ku thoriwa nakambe);
h. Ttn Barry Hore (ku thoriwa nakambe); na
i. Mnn Mametja Moshe.
17. Ku thoriwa ka swirho swa Huvo ya Rixaka yo Gembula
a. Dkd Makgathatso Charlotte Chana Pilane-Majake (Mutshamaxitulu);
b. Ttn Kganki Matabane (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Mnn Chuma Fani;
d. Mnn Zoleka Gloria Bula;
e. Mnn Silochini Pillay;
f. Ttn Milton Ntwana (Muyimeri wa maphorisa);
g. Mnn Niklasina Maria Kruger (Muyimeri wa Ndzawulo ya Mabindzu, Vumaki na Mphikizano);
h. Ttn Khayalethu Ntimbela (Muyimeri wa Nkwama wa Timali wa Rixaka); na
i. Mnn Sizakele Magangoe (Muyimeri wa Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki).
18. Ku thoriwa ka swirho swa Huvo ya Khoporexini ya Nhluvukiso wa Tiindasitiri.
a. Ttn Mabotha Authur Moloto;
b. Mnn Dinao Modirwadi Lerutla;
c. Mnn Victoria Ngwenya;
d. Gqweta Fana Joe Nalane;
e. Dkd Boitshoko Ntshabele;
f. Ttn Kgathatso Tlhakudi;
g. Ttn William Solomon Steenkamp; na
h. Gqweta Thandi Orleyn (ku thoriwa nakambe).
19. Appointment of the members to the Rand Water Board
a. Ttn Gcinumzi Qotywa (Mutshamaxitulu);
b. Mnn Phindile Mbanjwa (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Mnn Ayanda Noah;
d. Ttn Luvuyo Ntoyi;
e. Mnn Lethabo Mashamaite;
f. Ttn Oliver Josie;
g. Dkd Mosidi Makgae;
h. Dkd Rethabile Melamu;
i. Mnn Ayanda Mafuleka;na
j. Mnn Moleboge Bothlale Lekwane.
20. Ku thoriwa ka swirho swa Bodo ya Huvo ya Tifilimi na Minkandziyiso
a. Phrf Siyasanga Tyali (Mutshamaxitulu);
b. Mnn Lungelo Dhladhla Nxele (Xandla xa Mutshamaxitulu);
c. Gqweta Lindelwa Ndziba;
d. Mnn Ditaba Lucy Maraka;
e. Mnn Zandile Gail Mpungose;
f. Dkd Phosa Jan Mashangoane;
g. Mnn Miriann Maartens;
h. Dkd Seithati Maria Motebang; na
i. Mnn Melanie Roy
21. Ku thoriwa ka swirho swa Huvo yo Tsundzuxa eka Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo
a. Phrf Vusi Gumede;
b. Dkd Jabulile Msimango-Galawe;
c. Dkd Nomfundo Mcoyi-Zondo;
d. Mnn Juliet Miyabo;
e. Ttn Sifiso Skenjana;
f. Ttn Jacob Gcwili;
g. Ttn John Jeffrey;
h. Her Majesty Dkd Kgosi Gaboilelwe;
i. Ttn Siyabulela Xuza; na
j. Ttn Anthony Frank Julies
22. Ku thoriwa ka swirho leswi nga riki swa Vulawuri eka Huvo ya Vafambisi va Khoporexini ya Vuvekisi bya Mfumo (PIC)
a. Dkd Mugwena John Maluleke;
b. Mnn Lindiwe Martha Motshwane;
c. Ttn Reuben Mpono Maleka; na
d. Mnn Bulelwa Mabasa.
F. MIGINGIRIKO NA TIHLENGELETANO
1. N’hweti ya swa Vutleketli
1.1. Afrika-Dzonga ri ta tlangela N’hweti ya swa Vutleketli hi Nhlangula hinkwayo. N’hweti leyi yi kongomisa ku yisa emahlweni migingiriko ya vuhlayiseki bya le magondzweni na ku kombisa mivuyelo ya ikhonomi na vaaki ya sisiteme ya vutleketli leyi tirhaka kahle. Yi tlhela yi nika nkarhi wo pfuxeta vaaki hi nhluvuko eka ku pfuxeta switirhisiwa swa vutleketli bya tiko.
2. N’hweti ya Vuhlayiseki bya Inthanete
2.1. Afrika-Dzonga ri ta tlangela N’hweti yo Lemukisa hi Vuhlayiseki bya Inthanete hi Nhlangula ku lemukisa na ku tlakusa vuhlayiseki bya xidijitali na ku tiyisela. Swirho swa vaaki swi hlohloteriwa ku tshama swi pfule mahlo, ku titoloveta mahanyelo ya vutihlamuleri eka inthanete na ku tiyisisa vutivi bya swona bya xidijitali ku tisirhelela, vuxokoxoko bya vona bya munhu hi xiyexe na switirhisiwa swa vona eka mixungeto ya xiyenge xa inthanete.
3. Nhlengeletano ya Vatirhisani va Open Geospatial Consortium ya vu136
3.1. Afrika-Dzonga ri ta rhurhela Nhlengeletano ya vu136 ya Vatirhisani va Open Geospatial Consortium (OGC) eKapa kusukela hi 12 kufikela hi 15 Nhlangula 2026, leswi nga ta va ro sungula leswaku xiendlakalo lexi xa nkoka xa misava xa geospatial xi khomeriwa eAfrika.
3.2. OGC yi hlanganisa varhangeri va mfumo, tiejensi ta mimepe, valavisisi, tikhamphani ta thekinoloji, vativi va swipimelo, vaantswisi va minongonoko na vatumbuluxi na vasunguri kusuka eAfrika hinkwaro ni le matikweni ya misava, leswaku va tirhisana eka vumundzuku bya thekinoloji ya geospatial na ku tirhisana ka tisisiteme.
3.3. Ku rhurhela xiendlakalo lexi swi ta tiyisa xiyimo xa Afrika-Dzonga xa ku va murhangeri eka mafambiselo ya vuxokoxoko bya geospatial, swi khutaza ku amukeriwa ka swipimelo swa matiko ya misava naswona swi ta ndlandlamuxa ntirhisano eAfrika hinkwaro na le ka vaaki va misava va geospatial.
4. Kongiresi ya vu15 ya Nhlangano wa Matiko ya Misava eka ku Sivela Vugevenga na Vululami bya Vugevenga (Kongiresi ya Vugevenga)
4.1. Afrika-Dzonga ri nghenela eka Kongiresi ya vu15 ya Nhlangano wa Matiko ya Misava eka ku Sivela Vugevenga na Vululami bya Vugevenga, leyi khomiwaka eUnited Arab Emirates kusukela hi 26 Ndzati kufikela hi 1 Nhlangula 2026.
4.2. Kongiresi yi ta kambisisa tindlela ta misava hinkwayo to hlamula eka mitlhontlho ya vugevenga leyi tshamelaka ku cinca, ku katsa ni leyi vangiwaka hi nhluvuko wa thekinoloji, loko yi ri karhi yi khutaza ntirhisano wa matiko ya misava na ku tiyisiwa ka tisisiteme ta vululami bya vugevenga.
4.3. Kongiresi yi nika Afrika-Dzonga ndhawu ya nkoka yo hoxa xandla eka nhluvukiso wa nawu na tipholisi ta matiko ya misava, naswona ri tlhela ri vuyeriwa hi nhluvukiso wolowo, ku avelana ntokoto wa tiko na maendlelo lamanene, kun’we na ku yisa nhluvukiso wa ku landzeleriwa ka nawu na nhluvukiso lowu nga ta va kona nkarhi wo leha.
4.4. Samiti ya Hayidirojeni ya Rihlaza ya Afrika ya 2026
Khabinete yi amukerile Samiti ya Hayidirojeni ya Rihlaza ya Afrika ya 2026 leyi humeleleke leyi khomeriweke eKapa kusukela hi 15 kufikela hi 16 Ndzati 2026 ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: “Ku rhurhela Sekithara ya Hayidirojeni ya Rihlaza ya Afrika kusuka eka PowerPoint ku ya eka Gigawatts”. Nhlengeletano leyi yi burisanile hi nhluvuko eka ku tirhisiwa ka tiphurojeke, ku nikiwa ka timali, switirhisiwa na nhluvukiso wa tiindasitiri eAfrika-Dzonga na le ka tikonkulu hinkwaro. EAfrika-Dzonga, nhluvukiso lowu wu vumba xiphemu xa Kungu ra Switirhisiwa leswi Hlanganisiweke leri nga kungu ra vuvekisi ro sungula eka mphakelo wa gezi – ku kongomisa eka nkatsakanyo lowu ringaniseriweke, wa khaboni ya le hansi. Nhlengeletano leyi yi tlhele yi nika vuxokoxoko bya gasi ro sungula ra tiphurojeke ta hayidirojeni ya rihlaza.
Leswi swi katsa Phurojeke ya Mafurha ya Swihahampfhuka ya Gezi ya Phelan Green Group’s eSaldanha Bay. Phelan yi nyikerile US$100 wa timiliyoni naswona ku aka ku languteriwile ku sungula eka kotara yo sungula ya 2027. Tiphurojeke tin’wana eka ntshovelo wo sungula ti katsa Phurojeke ya Coega Green Ammonia eKapa-Vuxa, leyi se yi heteke ntirho wo lunghiselela ka ha ri na nkarhi; Phurojeke ya Saldanha Hydrogen Direct Reduced Iron eRibuweni ra le Vupeladyambu, leyi nga eka xiteji xa le mahlweni ka ku koteka; Prieska Power Reserve eKapa-N’walungu, phurojeke ya amoniya ya rihlaza leyi sweswi yi nga eka xiteji xa nhluvukiso; Vahumelerisi va Green e-Fuels Green Methanol Corridor, leyi kongomisaka eka xilaveko xa le Yuropa naswona yi le ka xiteji xa le mahlweni ka ku koteka; na Phurojeke ya Green Hydrogen Solutions, leyi ngopfungopfu yi kongomisiweke eka makete wa Afrika-Dzonga naswona yi hetile dizayini ya yona ya vuinjhiniyara bya le mahlweni.
G. Swiendlakalo swo duvula leswi humeleleke endzhaku ka Nhlengeletano ya Khabinete
1. Ku duvuriwa ka le Wedela, eCarltonville, eWest Rand, eGauteng
1.1 Mfumo wu rhumela marito yo chavelela eka mindyangu na vanghana va vanhu va 18 lava dlayiweke ethavhene eWedela, Carltonville eWest Rand laha swigevenga swa nhungu leswi nga tiviwiki swi duvuleke vaxavi.
1.2 Vanhu va khumenkombo va dlayiwile endhawini ya mhangu naswona un’wana un’we u lovile endzhaku ka ku vaviseka swinene. Vanhu van’wana va 18 va vavisekile kutani va yisiwa exibedlhele. Ntlhanu wa vona va le ka xiyimo xo tika swinene.
1.3 Ku fikela sweswi, ku tiviwa mavito ya mune ntsena ya lava loveke naswona mfumo wu hlohlotela vanhu ku kamba maxaka ya vona lama tshamaka endhawini leyi no vika vanhu lava lahlekeke emaphoriseni.
1.4 Mimovha yimbirhi yi hisiwile naswona tiselifoni ti yiviwile. Maphorisa ya le ku hlotaneni na vaehleketeleriwa va nhungu lava fambelanaka na ku duvuriwa loku
2. Ku duvuriwa ka le Lwandle, eKapa
2.1 Mfumo wu rhumela marito yo chavelela eka mindyangu na vanghana va vanhu va khume lava dlayiweke eLwandle, eKapa hi Mugqivela nimadyambu, laha ntlhanu wa lava dlayiweke va loveke hi nkarhi wolowo kasi van'wana va lovile endleleni yo ya exibedlhele.
Swipano swa vulavisisi leswi katsaka swirho swa tindzawulo to hambanahambana se swi vekiwe leswaku swi endla vulavisisi na ku tiyisisa leswaku lava nga na nandzu eka vugevenga byebyo bya tihanyi va fikisiwa eka vululami.
H. MAHUNGU
1. Michavelelo
Khabinete yi yise michavelelo eka mindyangu ni vanghana va:
• Ttn Enos Mafokate, mukhandziyi wa tihanci loyi a xiximiwaka emisaveni hinkwayo na nghwazi yo sungula ya vantima ya showjumping. U tlhele a va musunguri wa Soweto Equestrian Centre, xikolo xo khandziya tihanci na muamukeri wa Sagwadi ra Vutomi hinkwabyo eka Masagwadi ya Mitlangu ya Afrika-Dzonga.
• Mindyangu ya lava loveke eka mhangu ya movha leyi humeleleke egondzweni ra N1, leyi dlayeke vanhu va 21 eKapa-Vupeladyambu; na leyi humeleleke egondzweni ra N17 ra tihakelo eMpumalanga, leyi dlayeke vanhu va nhungu.
• Ttn Owen Ndlovu, khale ka muhaxi wa swa mitlangu wa SABC na mulwelavuyimbeleri loyi a a hisekela indasitiri ya vutumbuluxi na vuhangalasi bya mahungu, swa mintlangu na ku lwela timfanelo ta vatshila.
• Muchayeri wa mimovha ya mphikizano, Ttn Robert Wolk, un’wana wa vaphikizani va mitlangu ya timovha lava nga na vutshila swinene eAfrika-Dzonga, loyi a nga va na ntirhovutomi lowu tekeke kwalomu ka makumenharhu ya malembe. U vile Nghwazi ya SA Formula Volkswagen hi 2013, nghwazi ya Formula 1600 hi 2015, nghwazi ya SA GTC ya le ndzhaku hi le ndzhaku hi 2021 na 2022 na Nghwazi ya SA Touring Cars hi 2024
2. Ku hoyozela
Khabinete ya hoyozela:
• Xipano xa Springbok hi ku hlula eka nxaxamelo wa mintlangu wa Rugby’s Greatest Rivalry eka All Blacks, na Siya Kolisi hi ku va kaputeni wa Springbok loyi a nga na ku humelela lokukulu swinene, a ri ni ku hlula ka 56 eka mitlangu ya swikambelo.
• Mamelodi Sundowns hi ku hlula eka Khapu ya FIFA ya Afrika – Asia Pacific endzhaku ko hlula hi 2-1 eka tinhenha ta Asia, Al-Ahli.
• Ttn Bayanda Walaza hi ku hlula eka mphikizano wa vavanuna wa 100 m eka Nhlengeletano ya Matiko ya Misava ya Rovereto, laha a vekeke rhekhodo ya mphikizano ya tisekoni ta 9.91. U tlhele a hlula eka mphikizano wa 100 m eka Nhlengeletano ya Van’wamatsambu ya Serbia eSmederevo, eSerbia
• Ttn Sinesipho Dambile hi ku va a ri eka xiyimo xa vumbirhi eka mphikizano wa makumu wa 200 m wa vavanuna eka mahelo ya vhiki ya Diamond League eBrussels.
• Ttn Xola Magwaza hi ku va munhu wa le Afrika-Dzonga wo sungula ku hlula xidlodlo xa Natural Universe Open eka mphikizano wa International Natural Bodybuilding Association/Professional Natural Bodybuilding Association Natural Universe eSingapore.
• Kyalami Grand Prix Circuit hi ku hlawuriwa ku rhurhela Michelin 24H Series leyi nga na ndhuma kusukela hi 8 kufikela hi 10 Sunguti 2027, leswi nga ta va xiendlakalo xa nkoka ematin'wini ya matimu tanihilaha mphikizano lowu wu nga ta sungula ku khomeriwa eAfrika ro sungula. Xiendlakalo lexi xi ta va na mphikizano wo tiyisela lowu karharisaka wa tiawara ta 24 eka ndhawu ya tiko ra hina leyi tivekaka swinene ya mimovha eMidrand.
• Xipano xa netibolo xa vavasati xa Afrika-Dzonga, SPAR Proteas, hi ku heta xi ri xa vumbirhi eka Khapu ya Netibolo ya Afrika ya 2026 leyi khomeriweke eKenya.
• Xipano xa netibolo xa vavanuna xa Afrika-Dzonga, Protea Warriors, hi ku hlayisa harhi ya xona ya tikonkulu eka Khapu ya Netibolo ya Afrika ya 2026 leyi khomeriweke eKenya.
• Proteas hi ku hlula Australia eka ntlangu wa vumbirhi wa siku rin’we wa matiko ya misava eRivaleni ra Mitlangu ra DP World Wanderers, naswona va hlule nxaxamelo wa mitlangu minharhu hi ku va va rhangela hi 2–0.
• Mubi wa xibakele wa Afrika-Dzonga, Nkul. Ricardo Malajika, hi ku hlula eka Vunghwazi bya Misava bya WBC Super Flyweight eTokyo, eJapani.
• Afrika-Dzonga hi ku wina mendlele ya silivhere eka Vuhlayisi bya Swihahampfhuka eka Mphikizano wa Vuswikoti bya Misava wa 2026 eShanghai, Rhiphabuliki ya Vanhu ya China. Tiko ri yimeriwe hi swichudeni swa 29 leswi phikizanaka eka vuswikoti bya 27, leswi joyineke kwalomu ka 1 400 wa vaphikizani kusuka eka matiko yo tlula 90.
• Xipano xa bolo ya milenge xa rixaka xa Afrika-Dzonga xa le hansi ka malembe ya 20, Amajita hi ku hlula eka Vunghwazi bya COSAFA bya le hansi ka malembe ya 20 naswona hi nkarhi wolowo xi tlhela xi fikelela eka Khapu ya Matiko ya Afrika ya le hansi ka malembe ya 20 ya Nhlangano wa Bolo ya Milenge ya Afrika (CAF).
• Xipano xa tiko xa bolo ya milenge xa Bafana Bafana hi ku hlula ka xona ka Equatorial Guinea hi 2–1.
Xi humesiwile hi ku yimela Khabinete hi:
Holobye Ehofisini ya Phuresidente, Mnn Khumbudzo Ntshavheni
Siku: 29 Ndzati 2026
Swivutiso:
Sisiteme ya Vuxokoxoko bya Vuhlanganisi bya swa Mfumo (GCIS)
Vutihlanganisi: Mnn Nomonde Mnukwa: Mulawuri-Jenerali wo Khomela
www.sanews.gov.za www.gov.za www.gcis.gov.za
Xitatimente xa nhlengeletano ya Khabinete leyi khomiweke hi Ravunharhu, 23 Ndzati 2026
Issued by
More on
