A. Timhaka leti nga eka mbango
1. Ikhonomi
1.1. Ku Cinca ka Eskom ku kuma matimba
1.1.1. Khabinete yi amukerile ku antswisiwa loku yaka emahlweni eka matirhelo ya swa timali na matirhelo ya Eskom eka tin’hweti ta tsevu to sungula leti heleke hi Ndzati 2025. Eskom yi rhekhodile pindzulo wa R24.3 wa tibiliyoni endzhaku ka xibalo, leswi nga ehenhla hi 37% ku tlula nkarhi lowu fanaka hi 2024.
1.1.2. Hi nkarhi lowu fanaka, Eskom yi nyikile mphakelo wa eneji lowu nga cinceki ku ri na mphakelo wa gezi hi ku siyerisana ka masiku ya mune ntsena. Ku tshembheka ka mphakelo wa gezi ku yime eka 96% hi 2024/25, ku antswisiwa ku ya eka 98% hi lembe kufikela sweswi.
1.1.3. Matirhelo yo tiya ya Eskom ya kombisa ku tirha kahle ka pulani ya Eskom yo vuyelerisa leyi sunguriweke ehansi ka nongonoko wa ku cinca ka swivumbeko ka Operation Vulindlela, mpimo wa vuswikoti bya ntlawa wa vufambisi bya Eskom na huvo ya yona, na vurhangeri lebyi kongomisiweke bya Holobye wa Gezi na Eneji.
1.2. Ikhonomi ya Afrika-Dzonga yiya ha ri eka nsusumeto wa kahle hi GDP na ku kula ka mitirho
1.2.1. Khabinete yi amukerile nsusumeto lowunene eka ikhonomi tanihilaha swi kombisiweke hakona hi tinhlayo ta GDP ta Kotara ya Vu3 leti humesiweke hi Tinhlayohlayo ta Afrika-Dzonga. GDP yi kurile hi 0.5% eka nkarhi wa Mawuwani – Ndzati 2025, leswi funghaka kotara ya vumune hi ku landzelelana ya ku ndlandlamuka, leswi hlohloteriweke hi matirhelo yo tiya eka migodi, vurimi na vukorhokeri, na ku hoxa xandla kusuka eka swa timali, vukorhokeri bya mfumo, na vumaki.
1.2.2. Ku kula ka GDP eka Kotara ya Vu3 ya 2025 ku fambisana na ku tlakuka ka mitirho loku tlakukeke hi 248,000 wa mitirho, na ku hunguteka ka vanhu lava nga tirhiki hi 360,000 tanihilaha swi tivisiweke hakona eka Ndzavisiso wa Vatirhi wa Kotara.
1.2.3. Ku engetela kwalaho, kungu ra Vukorhokeri bya Ntirho wa Vantshwa (YES), leri nyikaka vantshwa tindlela to nghena eka ikhonomi, sweswi ri fikelele xiyimo xa nkoka xa mitirho ya 200,000. Kufikela sweswi, YES yi vekile ku tlula 202 558 wa vantshwa va Afrika-Dzonga eka mitokoto ya ntirho ya 12 wa tin’hweti, ya xiyimo xa le henhla naswona yi seketeriwa hi ku tlula 1 900 wa vatirhisani va mabindzu.
1.2.4. Ku ya emahlweni, IMF yi lo tlakusa ntsena vukamberi bya ku kula ka Afrika-Dzonga ku ya eka 1.3% hi 2025 na 1.4% hi 2026, kusuka eka swiringanyeto swa khale swa 1.1% na 1.2%, hi ku landzelelana.
2. Vuxaka bya Matiko ya Misava
2.1. SA Yi tirhisa Vupresidente bya G20 ku yisa nkongomiso wa varhangeri va misava eka Afrika na nhluvukiso wa Dzonga wa misava hinkwayo
2.1.1. Khabinete yi joyinile Presidente Cyril Ramaphosa ku ndlandlamuxa ku tlangela ka yona eka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo eka xiave xa vona xo tiyisisa Vupresidente bya hina bya G20 lebyi humelelaka lebyi fikeleleke makumu eka Samiti ya Varhangeri va G20 leyi a yi khomiwile sweswinyana.
2.1.2. Hi nkarhi wa Vupresidente bya hina bya G20, Afrika-Dzonga yi vekile hi matimba Ajenda ya nhluvukiso wa Afrika eka vulawuri bya varhangeri bya G20 na ku hlengeleta ku twanana eka swiendlo leswi twisisekaka ku lulamisa mitlhontlho leyi sivelaka ku humelela ka Afrika-Dzonga, Afrika na nhluvukiso wa Dzonga wa misava hinkwayo. Ku kuma vuxokoxoko byo tala hi mhaka leyi, endzela webusayiti ya Afrika-Dzonga ya G20 eka www.g20.org.za
2.1.3. Khabinete yi lemukile xiyimo xa sweswinyana xa United States mayelana na ku nghenelela ka Afrika-Dzonga eka nhlengeletano leyitaka ya G20 SHERPA na makungu lama kombisiweke yo susa Afrika-Dzonga, xirho xa lava nga simeka G20, ku nghenelela eka tihlengeletano ta G20 ta 2026.
2.1.4. Hambileswi ku cinca loku ku khomisaka gome, tanihi xirho lava nga simeka, ku tinyiketela ka Afrika-Dzonga eka milawu ya G20 na rimba ra ntirhisano swi tshama swi nga tsekatseki. Samiti ya G20 ya 2025 yi kombisile matimba ya matiko yo tala na ntirhisano, naswona Khabinete yi tshama yi ri na ku tshemba leswaku ku hlangana ka matiko yo tala na ntirhisano i ndlela yo kuma ku humelela loku avelaniwaka eka vanhu hinkwavo va misava.
2.2. Varhangeri va IBSA va ya emahlweni va lwela ajenda ya nhluvukiso wa Dzonga wa misava hinkwayo
2.2.1. Khabinete yi amukerile ku rhurhela loku humelelaka ka nhlengeletano ya Varhangeri va India-Brazil-Afrika-Dzonga (IBSA) etlhelo ka Samiti ya Varhangeri ya G20. Eka IBSA, Afrika-Dzonga ri komberile ku pfuxetiwa ka ntirhisano wa Dzonga-Dzonga ku fambisa ku kula loku katsaka hinkwavo, ku yisa emahlweni nhluvukiso lowu nga heriki na ku hatlisisa mpfuxeto wa swivandla swa vulawuri bya misava hinkwayo.
2.2.2. Matiko ya IBSA ya le ka xiyimo lexinene xo lwela swilo swa nkoka swa Dzonga wa misava hinkwayo, ku katsa na ku ndlandlamuxa timali ta maxelo, ku ndlandlamuxa vuhlayiseki bya swakudya na rihanyo, ku seketela dyondzo ya masungulo na ku hlengeleta vuvekisi eka ku hunguta khombo ra timhangu.
2.3. Nhlengeletano ya vu4 ya Khomixini ya Matiko mambirhi (BNC) exikarhi ka Afrika-Dzonga na Mozambiki yi kongomisa eka ku hatlisisa ku tirhisiwa ka xiboho xa BNC
2.3.1. Presidente Cyril Ramaphosa u rhangele vurhumiwa bya Afrika-Dzonga eka nhlengeletano ya vu4 ya Khomixini ya Matiko mambirhi ya Afrika-Dzonga na Mozambiki (BNC) eMaputo, eMozambiki.
2.3.2. BNC ya vu4 yi fikelerile ntwanano hi ku tirhisa swiboho swa 99 leswi nga na mikarhi yo tirhisa eka tindhawu to sukela eka ntirhisano wa ikhonomi na nhluvukiso, ntirhisano wa vudiplomati, vuhlayiseki na vusirheleri, na nhluvukiso wa vaaki.
2.3.3. Presidente Ramaphosa na Chapo va lerisile Vaholobye va matiko hamambirhi ku tiyisisa nhluvuko lowu vonakaka hi ku tirhisiwa ka swiboho swa BNC ya vu4. Ku humelela eka ku tirhisiwa ka swiboho swi ta vikiwa hi nkarhi wa nhlengeletano ya vu5 ya BNC eAfrika-Dzonga.
2.3.4. Vapresidente lavambirhi va tlhele va fambisa ku simekiwa ka ximfumo ka Switirhisiwa leswi Hlanganisiweke swa Vukorhokeri bya Tihayidirokhaboni ta Sasol eDorobeni ra Inhassoro, Xifundzankulu xa Inhambane hi ti3 N’wendzamhala 2025.
3. Vuhlayiseki na Vusirheleri
3.1. Ku hlula enyimpini yo lwisana na Vugevenga tanihileswi tinhlayo ti kombisaka ku hunguteka eka swiyenge hinkwaswo
3.1.1. Khabinete yi amukerile ku hunguteka loku vikiweke ka vugevenga eka swiyenge swo tala swa vugevenga ku ya hi tinhlayo ta vugevenga leti humesiweke hi Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga (SAPS) eka kotara yo sungula na ya vumbirhi ya lembeximali ra 2025.
3.1.2. Tinhlayonhlayo ta vugevenga, leti katsaka nkarhi wo sukela hi Dzivamisoko ku ya eka Ndzati 2025, ti kombisa ku hunguteka lokukulu ka vugevenga lebyikulu na bya madzolonga, laha nhlayo ya ku dlaya yi nga hunguteka swinene. Ku dlayiwa ka vanhu ku hungutekile hi 6.5% eka kotara yo sungula na hi 11.5% eka kotara ya vumbirhi.
3.1.3. Khabinete yi bumabumerile tiejensi to sindzisa nawu eka ntirho wo tika lowu yaka emahlweni wo lwisana na vugevenga naswona yi kombela vaaki ku tikatsa eka ku lwisana na vugevenga.
A. Swiboho swa Khabinete
1. Pulani yo tirhisa ku fambisa Ku Kula na ku Katsa Hinkwavo
1.1 Khabinete yi pasisile pulani yo tirhisa ku fambisa ku kula na ku katsa hinkwavo hi ku ya hi swilo leswi rhangisaka emahlweni swa Pulani ya Nhluvukiso wa Nkarhi wa le Xikarhi ya Vulawuri bya vu7.
1.2 Pulani yi kongomisa eka ku tirhisiwa loku hlanganeke na loku kongomisiweke ka ku nghenelela ka nhluvukiso wa ikhonomi loku rhangisiwaka emahlweni loku nga endliwa ehansi ka migingiriko yo tala.
1.3 Tiphuphu ta nkoka ta Pulani hi leti:
1.3.1 Ku cinca ka ikhonomi ku lulamisa masungulo
1.3.2 Mpfuxeto wa vukorhokeri bya mfumo ku aka mfumo lowu nyikaka
1.3.3 Ku cinca ka Pholisi ya Tiindasitiri ku landzelela tindhawu letintshwa ta ku kula
1.4 Ku tirhisiwa loku kongomisiweke no rhangisiwaka emahlweni ku ta nyika Pulani nsusumeto lowu fanaka wa nongonoko wa Mpfuxeto wa Swivumbeko ehansi ka Operation Vulindlela.
2. Pulani yo Tirhisa Qingha ra Timinerali ta Nkoka (CMS) ra Afrika-Dzonga
2.1 Khabinete yi pasisile Pulani yo Tirhisa Qingha ra Timinerali ta Nkoka, leri hlamuselaka hi vuxokoxoko mepe wa ndlela yo tirhisa swivandlanene eka rifuwo ra timinerali leri humaka eka ku tlakuka ka xilaveko xa timinerali ta nkoka hikwalaho ko engeteleka ko tirhisiwa ka tona eka thekinoloji ya xidijitali, vusirheleri, nhlayiso wa rihanyo, swa elektroniki swa vatirhisi, na mimovha ya gezi exikarhi ka swin’wana.
2.2 Pulani yo tirhisa yi kongomisa eka tiphuphu ta tsevu, leti ku nga: (i) ku endla mepe wa sayense ya misava na ku lavisisa, (ii) ku engeteriwa ka nkoka na ku endliwa ka swa laha kaya, (iii) ndzavisiso, nhluvukiso na vutumbuluxi, (iv) vuhlayiseki bya switirhisiwa na eneji, (v) switirhisiwa swa timali, na (vi) ku twanana ka milawu.
2.3 Ku tirhisiwa ka Qhinga ra Timinerali ta Nkoka swi ta hoxa xandla swinene eka ku kula ka ikhonomi na ku tumbuluxiwa ka mitirho.
3. Mpfapfarhuto wa Nawumbisi lowu Pfuxetiweke wa Vuakatiko, Vuhlapfa na Nsirhelelo wa Vahlapfa (CIRP)
3.1 Khabinete yi pasisile Mpfapfarhuto wa Nawumbisi lowu Pfuxetiweke wa Vuakatiko, Vuhlapfa na Nsirhelelo wa Vahlapfa (CIRP) leswaku ku burisaniwa na vaaki.
3.2 Mpfuxeto lowu wu yisa emahlweni Nawumbisi wo Hetelela wa CIRP lowu amukeriweke hi Khabinete hi 2024, ku pfuxeta swiringanyeto swo karhi swa pholisi na ku engetela nkongomiso wa vuxokoxoko eka swiringanyeto leswi nga eka nkandziyiso wo sungula.
3.3 Ku antswisiwa ka nkoka ku katsa ku hlanganisiwa ka swiringanyeto kusuka eka xiviko xa Operation Vulindlela eka ku cinca ka pholisi ya tivhisa; na ku va erivaleni loku engetelekeke na vuxokoxoko ku tiyisisa ku tirhisiwa ka tipholisi ta vuhlapfa na vuakatiko.
3.4 Nawumbisi lowu pfuxetiweke wu kongomisa ku tiyisisa endlelo leri hlanganeke, ra manguvalawa eka vuakatiko, vuhlapfa na nsirhelelo wa vahlapfa lowu seketelaka nhluvukiso wa rixaka, na swikongomelo swa vuhlayiseki bya rixaka ku katsa na nsinya wa nawu wa Tiko ro Sungula leri Hlayisekeke, lowu khutazaka vahlapfa ku lava nsirhelelo eka tiko ro sungula leri va ri fikelelaka, leri tekiwaka ri hlayisekile.
4. Swiviko swa ku Humelela ka Malembe Mambirhi ka Pulani ya Nhluvukiso wa Nkarhi wa le Xikarhi
4.1 Khabinete yi amukerile no langutisisa swiviko swa ku humelela ka malembe mambirhi eka ku tirhisiwa ka Pulani ya Nhluvukiso wa Nkarhi wa le Xikarhi (MTDP) ya 2024 – 2029 ya Dzivamisoko ku ya eka Ndzati 2025.
4.2 Swiviko swi nyikile nkatsakanyo wa matirhelo ya tindzawulo ta mfumo eka nkarhi wa tin’hweti ta tsevu, ku kombisa tindhawu ta ku humelela ka matirhelo, xikan’we na tindhawu leti mphakelo wu nga sala endzhaku kumbe ku langutana na swihinga. Khabinete yi burisanile hi swikumiwa leswi na ku kandziyisa xilaveko xa ku ya emahlweni ku kongomisiwa eka ku tirhisiwa.
4.3 Switiviso swin’wana leswi dzikeke swi ta nyikiwa hi Holobye wa Vupulani, Vulawuri na Nkambisiso, kun’we na vatshamaxitulukulobye va Mitlawa ya Khabinete.
5. Qhinga ro Hatlisisa Goza ra Vana ra Rixaka (NSAAC)
5.1 Khabinete yi pasisile Kungu ro Hatlisisa Goza ra Vana ra Rixaka (NSAAC), qhinga leri kongomisaka ku hatlisisa magoza ya vuhlayiseki na nhluvukiso wa vana na vantshwa eAfrika-Dzonga hinkwayo.
5.2 Qhinga ri kongomisa eka ku pfala vangwa ra swakudya; ku hlohlotela ririmi na ku dyondza eka n’wana un’wana na un’wana lontsongo; ku sirhelela vana na vantshwa hi ku hunguta ku tirhisiwa ka swidzidziharisi hi ndlela yo biha; ku kamberiwa hi nkarhi na ku hundzisela vana lava nga na vulema byo twa na ku vona na ku aka vutivi na ejensi ya vana.
5.3 Qhinga ri kandziyisa ntirhisano na vutihlamuleri byo avelana ku tiyisisa leswaku n’wana un’wana na un’wana u na nkarhi wo humelela. Swirho swa vaaki swi nga fikelela Qhinga (NSAAC) eka www.dsd.gov.za.
6. Kungu ra Matirhelo ya Vana ra vu5 ra ra Rixaka (NPAC) 2025 – 2030
6.1 Khabinete yi pasisile NPAC ya vu5 ya 2025-2030 leyi tiyisisaka ku tirhisiwa ka NSAAC. Leri i rimba ra qhinga ro lulamisa timfanelo, swilaveko na vuhlayiseki bya vana etikweni. Pulani yi fambisana na marimba ya matiko ya misava, ngopfungopfu Ntwanano wa UN wa Timfanelo ta Vana na milawu ya rixaka, ku katsa na Vumbiwa na Nawu wa Vana wa 2005.
6.2 Ku aka eka ku humelela kusukela hi 1996, NPAC ya vu5 yi nyika mepe wa ndlela lowu heleleke wo sirhelela na ku tlakusa timfanelo ta vana, ku lemuka mitlhontlho leyi phikelelaka loko yi ri karhi yi tiyisisa ku tinyiketela ka mfumo ku tumbuluxa vumundzuku byo antswa eka vaakatiko lava nga sirhelelekangiki ngopfu.
6.3 Tindhawu ta nkoka leti ku kongomisiweke eka tona ti katsa ku havexerisa matimba eka n’wana un’wana na un’wana tanihi muakatiko loyi a nga na timfanelo, loyi a nga na migingiriko; ku tiyisisa tisisiteme na vutirhisani ku tiyisisa nhluvukiso wa vana lowu heleleke; na ku lulamisa tindhawu ta nkoka leti antswisaka rihanyo, dyondzo, vuhlayiseki na ku katsa vaaki.
6.4 NPAC yi kombisa endlelo ra ntirhisano exikarhi ka mfumo na vatirhisani ku tiyisisa leswaku vana hinkwavo va tekeriwa enhlokweni, va havexerisiwa matimba na ku kota ku humelela.
7. Nongonoko wa Magoza yo lulamisa Madzolonga lama Simkiweke eka Rimbewu na ku Dlayiwa ka Vavasati (GBVF)
7.1 Khabinete yi pasisile Nongonoko lowu heleleke wa Matirhelo ku lulamisa GBVF, ku katsa na rimba ra mphakelo wa vukorhokeri na malulamiselelo ya nhlangano ku fambisa vaaki hinkwavo ekululamiseni ka ntungu lowu.
7.2 Nongonoko wa Magoza lowu heleleke wu kongomisa eka ku tirhisiwa ka swilo swa ntlhanu swa nkoka lswi landzelaka:
a. Ku sivela na mpfuxeto wa vun’we bya vaaki: Ku kongomisa eka ku herisa ku amukeriwa ka madzolonga eka vaaki na ku lulamisa nsusumeto wa swivangelo. Matshalatshala lamakulu ya ta endliwa ku nghenisa vavanuna na vafana eka mivulavurisano yo sivela ku herisa milawu ya matikhomelo leyi nga na khombo na vununa lebyi nga riki kahle.
b. Nsirhelelo lowu antswisiweke wa ku sindzisiwa ka nawu, vuhlayiseki, na vululami: Swi kongomisiwile eka ku tiyisisa sisiteme ya vululami bya vugevenga ku tiyisisa nsirhelelo na vululami eka lava poneke. Switirhisiwa leswi ndlandlamuxiweke leswi nga na xinghana eka vaxanisiwa na madesika yo hlawuleka ya GBV eka switichi swa SAPS i xiphemu xa matshalatshala lawa.
c. Nseketelo lowu kongomisiweke eka muxanisiwa na muponi: Wu lava ku nyika mfikelelo wo ringana eka vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla eka swiyenge hinkwaswo swa vululami, rihanyo, na dyondzo. Ntshikelelo i sisiteme ya nseketelo leyi hlanganisiweke leyi rhangisaka emahlweni xindzhuti, ku hola, na ku havexerisiwa matimba, ku tiyisisa leswaku vaponi va kuma nhlayiso lowu heleleke handle ka xihlawuhlawu kumbe ku hlwela.
d. Vuhlanganisi na Ku Vulavurisana na ku Hlengeleta ka vatekaxiave: Ku kongomisa eka ku hundzula milawu ya matikhomelo ya ntshamiseko eka swiyimo hinkwaswo hi ku tirhisa mahungu lama nga cinceki, lama simekiweke eka vumbhoni. Yi kongomisa ku tlhontlha mavonelo lama nga ni khombo, ku tlakusa ndzingano wa rimbewu, na ku hlengeleta miganga ku nghenelela hi xihatla ekuheriseni ka GBVF.
e. Malulamiselelo ya nhlangano: Ku tiyisisa vulawuri byo tiya na tindlela ta vutihlamuleri eka swiyenge hinkwaswo swa vaaki. Swi kombela vurhangeri lebyi tiyeke, lebyi hlanganeke na mitirho ya nhlangano leyi nga erivaleni ku susumeta ku tirhisiwa, ku langutisisa u humelela, na ku sindzisa vutihlamuleri.
7.3 Vaxanisiwa va madzolonga va khutaziwa ku tirhisa riqingho ra tiawara ta 24 ra Senthara ya Vulawuri bya Madzolonga lama Simekiweke eka Rimbewu: 0800 428 428 ku vika ku xanisiwa na ku fikelela vukorhokeri bya nseketelo.
8. Mpfapfarhuto wa Pholisi ya Sayense leyi Pfulekeke ya Rixaka (OSP)
8.1 Khabinete yi pasisile mpfampfarhuto wa Pholisi ya Sayense leyi Pfulekeke ya Rixaka (NOSP), rimba leri ringanyetiweke leri endleriweke ku kongomisa maendlelo ya tiko eka Sayense leyi Pfulekeke. Sayense leyi Pfulekeke swi vula mukhuva wo endla leswaku ndzavisiso wa sayense, datha na maendlelo swi fikeleleka eka vaaki na vaaki va sayense hi ku angarhela.
8.2 Pholisi yi kongomisa eka ku tlakusa ku va erivaleni, ntirhisano na vutumbuluxi eka ndzavisiso wa sayense, loko ku ri karhi ku langutisiwa swilo swa nkoka swa rixaka na ku fambisana na mikhuva ya misava hinkwayo.
8.3 Xikongomelo xa nkoka i ku antswisa ku kumeka ka swikumiwa swa ndzavisiso ku katsa na leswi kumiweke, mikandziyiso, datha na switirhisiwa swa valavisisi, vaendli va tipholisi, swichudeni na vaaki.
8.4 Pholisi yi seketela ndzavisiso wa ntirhisano, endzeni ka Afrika-Dzonga na le ka miganga ya sayense ya matiko ya misava, naswona yi hlohlotela vutirhisani bya misava hinkwayo hi ku avelana datha leyi pfulekeke.
8.5 Hi ku kurisa ku pfuleka na ku katsa hinkwavo, OSP leyi pfumeleriweke yi veka Afrika-Dzonga ku yisa emahlweni nhluvuko wa sayense na vutumbuluxi ku vuyerisa vaaki.
9. Xiviko xa Matirhelo ya Nongonoko wa Nsusumeto wa Xibalo wa Vulavisisi na Nhluvukiso (R&D) Wa Lembeximali ra 2022/2023
9.1 Khabinete yi pasisile leswaku xiviko xa matirhelo xa R&D xa 2022/23 xi ta andlariwa ePalamende.
9.2 Mfumo wu nyika nsusumeto wa xibalo xa R&D hi ku landza Xiyenge xa 11D xa Nawu wa Xibalo xa Mali leyi Nghenaka wa 1962 ku hlohlotela migingiriko ya R&D ya xiyenge lexi nga riki xa mfumo. Nsusumeto wu seketeriwe eka ku hungutiwa ka xibalo hi 150% eka matirhiselo ya mali ya matirhelo lama pfumeleriweke lama endliweke eka migingiriko ya R&D, leswi endlaka leswaku yi va yin’wana ya misusumeto ya xibalo ya R&D leyi hananaka swinene emisaveni hinkwayo.
9.3 Hi 2022/23, nongonoko wu amukerile 188 wa swikombelo swa tiphurojeke kusuka eka tikhamphani ta 77 leti nga na ntsengo hinkwawo wa matirhiselo ya R&D lama kunguhatiweke lama ringanyetiweke eka R1.5 wa tibiliyoni. Swikombelo swo tala swi amukeriwile kusuka eka tikhamphani letikulu leti nga na vuvekisi bya lembe na lembe bya R100 wa timiliyoni na ku tlula.
9.4 Nhlayo ya le henhla ya swikombelo swa tiphurojeke yi huma eGauteng, yi landzeriwa hi Kapa-Vupeladyambu na Kwa-Zulu Natal.
10. Mpfapfarhuto wa Milawu leyi Fambelanaka na Mihlangano tanihi Switirhisiwa swa Vulavisisi bya Rixaka na Milawu eka Xihlambanyo xa Mihlangano ya Vulavisisi
10.1 Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka mavonelo ya vaaki ya Mpfapfarhuto wa Swinawana eka ku Simekiwa na Vulawuri bya Switirhisiwa swa Vulavisisi bya Rixaka (NRFs) na Mpfapfarhuto wa Swinawana eka Xihlambanyo xa Mavandla ya Vulavisisi.
10.2 Swinawana leswi swi nyika rimba ro kuma mavandla ya ndzavisiso leswi faneleke hi swikongomelo swo seketela hi timali, ku ringanisa swilo swa nkoka swa rixaka, ku avelana datha na ku veka tihlo.
10.3 Rimba ri lava ku kuma mavandla lama nga na xileriso xa ndzavisiso wa mfumo, switirhisiwa leswi faneleke, vuswikoti, vutshila, na vukorhokeri lebyi yisaka emahlweni Sisiteme ya Vumaki ya Rixaka, ku seketela Ajenda ya ndzavisiso wa rixaka, na ku hetisisa xileriso xa Nhlangano wa Vulavisisi wa Rixaka.
10.4 Swinawana leswi ringanyetiweke swi kongomisa eka ku tiyisisa vulawuri na ku tiyisisa leswaku mavandla ya ndzavisiso ya tlanga xiave xa maqhinga ekufambiseni ka vutumbuluxi na ku seketela swikongomelo swa nhluvukiso swa Afrika-Dzonga.
B. Milawumbisi
1. Mpfapfarhuto wa Nawumbisi wa Gasi, 2025
1.1. Khabinete yi pasisile ku yisiwa ka mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa Gasi, 2025 ePalamende leswaku wu ya emahlweni wu lulamisiwa. Nawumbisi wu lava ku herisa Nawu wa Gasi wa 2001 na ku nghenisa rimba ra milawu ra manguvalawa leri kombisaka nhluvukiso wa thekinoloji wa sweswinyana eka vutleketli na vuhlayiselo bya gasi.
1.2. Nawumbisi wu tlhela wu langutana na mitlhontlho leyi ku nga hlanganiwa na yona eka ku tirhisiwa na ku sindzisiwa ka Nawu wa sweswi hi ku veka Afrika-Dzonga eka xiyimo xo lawula swipfuno swa yona swa gasi na switirhisiwa ku antswa hi ku fambisana na maendlelo lamanene ya misava hinkwayo na swilo swa nkoka swa eneji swa rixaka.
1.3. Nawumbisi wu nyika matimba eka Mulawuri wa Eneji wa Rixaka wa SA ku veka, ku langutisisa na ku lawula tihakelo ta ku hangalasiwa, ku lawula ntsariso wa mfumo na ku kumisisa nkarhi lowu faneleke wa tilayisense.
1.4. Nawumbisi wu tlhela wu lava ku nyika swiletelo leswi havexerisaka matimba eka vupulani bya maqhinga lebyi nga eka ndhawu yin’we mayelana na switirhisiwa leswintshwa swa gasi, ngopfungopfu switirhisiwa swo hundzisela na ku tlheriseriwa ka gasi leswi vumbaka phuphu ya ku nghenisiwa ka gasi na vutleketli bya vunyingi ku tiyisisa vuhlayiseki bya eneji bya rixaka.
2. Nawumbisi wa Tiphurofexini ta Sayense ya Ntumbuluko (NSP), wa 2025
2.1. Khabinete yi pasisile ku kandziyisiwa ka Nawumbisi wa Tiphurofexini ta Sayense ya Ntumbuluko, wa 2025 ku kuma mavonelo ya vaaki. Xikongomelonkulu xa Nawumbisi i ku pfuxeta no siva Nawu wa Tiphurofexini ta Sayense ya Ntumbuluko wa 2003 lowu lawulaka tiphurofexini ta sayense ya ntumbuluko etikweni.
2.2. Nawumbisi wa mpfampfarhuto wu tivisa rimba ra nawu leri pfuxetiweke ra ntsariso, vulawuri, mipimo ya mahanyelo na vukulu bya matirhelo eka vativi va sayense ya ntumbuluko hi xikongomelo xo endla leswaku vufambisi bya phurofexini byi va bya manguvalawa, ku tiyisisa ku fambelana na maendlelo ya sayense ya sweswi na mipimo ya matiko ya misava
C. Ku thoriwa
Ku thoriwa hinkwako ku ta ya hi ku tiyisisiwa ka tidyondzo ni ku basisiwa ka vusirheleri loku faneleke
1. Khabinete yi pasisile ku thoriwa loku landzelaka:
1.1 Ttn Nkhumeleni Victor Vele tanihi Mufambisinkulu (DG) eka Ndzawulo ya swa Vupfhumba (ku engeteriwa ka kontiraka).
1.2 Ttn Mbulelo Service Tshangana tanihi DG eka Ndzawulo ya swa Mafumelo ya Ntirhisano na Timhaka ta Ndhavuko (ku engeteriwa ka kontiraka).
1.3 Mnn Mammetse Masemola tanihi Nhloko ya Switirhisiwa swa Afrika-Dzonga eka Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Switirhisiwa,
1.4 Ttn Riaan Botha tanihi Xandla xa DG: Vufambisi bya Switirhisiwa eka Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Switirhisiwa.
2. Khabinete yi pfumelelanile na ku thoriwa loku landzelaka:
2.1 Ttn Themba Ngubeni tanihi Muofisirinkulu wa Vulawuri (CEO) wa Ejensi ya Vulawuri bya Swihlovo swa Mzimvubu Tsitsikama,
2.2 Ttn Nkhetheleni Norman Ngidi tanihi CEO wa Bodo ya Tifilimi na Nkandziyiso
2.3 Ttn Makgatho Mello tanihi Mulawurikulu wa Ejensi ya Thekinoloji ya Mahungu ya Mfumo,
2.4 Khabinete yi pfumelelanile na ku thoriwa ka Bodo loku landzelaka:
B. Mulawuri eka Bodo ya Eskom.
(i) Mnn Thandeka Zondi-Mthembu
C. Bodo ya Nhlangano wa Rixaka wa ku Lahla Thyaka ra Radioactive:
(ii) Mnn Thuli Mokgele; na
(iii) Gqweta Matefo Joyce Majodina.
D. Valawuri lava nga riki va Huvonkulu eka Bodo ya Vulawuri bya Vuhlayiseki bya le Lwandle bya Afrika-Dzonga:
(i) Gqweta Vusumzi Sihawu (Mutshamaxitulu),
(ii) Ttn Mervyn Burton (Xandla xa Mutshamaxitulu),
(iii) Dkd Owen Peter Muller Horwood,
(iv) Ttn Sandile Keswa,
(v) Dkd Natalie Skeepers, na
(vi) Gqweta Nosipho Sobekwa.
E. Swirho swa Bodo ya Nkwama wa Eneji ya le Xikarhi (CEF):
(i) Gqweta Lindelwa Nobantu Nziba,
(ii) Ttn Niel Jansen, na
(iii) Ttn Persely Msingathi Madokwe.
F. Swirho swa nkarhi hinkwawo na swa nkarhinyana swa Mulawuri waa Eneji wa Rixaka wa Afrika-Dzonga:
(i) Mnn Ria Govender (Xandla xa Mutshamaxitulu),
(ii) Ttn Willibrod Majola, na
(iii) Mnn Nomfundo Maseti.
G. Swirho swa Huvo yo Tengisa ya Tikhamphani:
(i) Muavanyisi Mohammed Navsa,
(ii) Muavanyisi Kathleen Satchwell,
(iii) Muavanyisi Robert Nugent,na
(iv) Muavanyisi Visvanathan Ponnan.
H. Swirho swa Huvo ya Afrika-Dzonga ya Timhaka ta le Xibakabakeni:
(i) Gqweta Luthando Simphiwe Mkumatela (Mutshamaxitulu),
(ii) Dkd Maria Ria Nonyana-Mokabane (Xandla xa Mutshamaxitulu na muyimeri wa dtic);
(iii) Gqweta Icho Kealotswe-Matlou
(iv) Ttn Shafique Amid Dean Allie;
(v) Ttn Kebeditswe Medupe;
(vi) Ttn Sydney Linden Petzer;
(vii) Ttn Vincent Molawa Ngoetjana;
(viii) Dkd Reshma Mathura;
(ix) Ttn Nhlanhla Michael Mabaso;
(x) Ttn Itumeleng Makola (muyimeri wa DSTI);
(xi) Dkd Sarisha Harrylal;
(xii) Mnn Yolanda Nxumalo;
(xiii) Ttn Flenk Mnisi (muyimeri wa DCDT)
(xiv) Colonel Tamara Thomas-Herwels (muyimeri wa DoD); na
(xv) Mr Levers Mabaso (muyimeri wa DOT)
I. Swirho swa Bodo ya Timhaka ta swa Misava:
(i) Mnn Lusanda Nomasongo Netshitenzhe (Mutshamaxitulu);
(ii) Mnn Precious Hlengiwe Makoe (Xandla xa Mutshamaxitulu);
(iii) Gqweta Anthonie Michael Viviers;
(iv) Ttn Pierre-Jeanne Alexander Gerber; na
(v) Ttn Tsietsi Hamilton Madonsela.
J. Swirho swa Bodo ya Mati ya Amatola:
(i) Dkd Gaster Sharpley (Mutshamaxitulu),
(ii) Mnn Litha Charlotte Geza (Xandla xa Mutshamaxitulu),
(iii) Mnn Noxolo Phoebe Abraham,
(iv) Ttn Mxolisi Sibam,
(v) Mnn Siphumezile Thuthuka Songelwa,
(vi) Ttn Simnikiwe Xawuka,
(vii) Mnn Nomfundo Princess Douw-Jack,
(viii) Ttn Bhekuyise Henry Makedama,
(ix) Mnn Nondumiso Pumela Ngonyama,
(x) Mnn Sinovuyo Ngumbela, na
(xi) Ttn Trevor Balzer.
K. Swirho swa Bodo ya Sentech:
(i) Ttn Themba Phiri (Mutshamaxitulu – wa nkarhi lowu saleke wa nkarhi wa yena wa ntirho)
(ii) Dkd Silvia Sathekge,
(iii) Dkd Lebogang Mphahlele-Ntsasa
L. Bodo ya Vutsundzuxi ya Nkwama wa Ndziriso:
(i) Mnn Dinao Lerutla (Mutshamaxitulu)
(ii) Mnn Unathi Nosipho Mdledle-Mkize
(iii) Ttn Ernest Thabo Thipa
(iv) Mnn Nolitha Pietersen
(v) Mnn Milly Ruiters
(vi) Ttn Thembinkosi Mkalipi
(vii) Ttn Mohamed Carrim
(viii) Mnn Leevendree Pillay
(ix) Ttn Jan Mahlangu
(x) Mnn Mulalo Murudi
(xi) Mnn Mamokete Roseline Mokoena Hadebe
(xii) Mnn Frieda Monyane Mudau
(xiii) Mnn Masedi Lonkokile
(xiv) Ttn Duncan Luvuno
(xv) Ttn Janek Wilimiec
(xvi) Ttn Fani Xaba
(xvii) Mnn Tertia Ndlovu
(xviii) Dr Nothando Moyo
(xix) Ms Kresantha Pillay
(xx) Ttn Sudeshan Pillay
(xxi) Dkd Tshepo Moses Sebibe, na
(xxii) Ttn Kevin Cowley.
M. Ku thoriwa ka Vatshamaxitulu va SETA na Valawuri va swa Timali
i. Phrf. Puffy Soundy (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Vurimi -Agri SETA)
ii. Dkd Ntombana Sekgaphane (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Tibangi – Bank SETA)
iii. Mnn Karabo Mhlongo-Mbele (Vuleteri na Dyondzo ya Xiyenge xa Ndhavuko, Vutshila, Vupfhumba, Malwandla na Mitlangu – CATHS SETA)
iv. Mnn Tsakani Beatrice Nkambule (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Tiindasitiri ta Tikhemikhali - CHIETA)
v. Dkd Olwethu Siphuka (Vuleteri na Dyondzo ya Xiyenge xa Dyondzo, Vuleteri na Maendlelo ya Nhluvukiso– ETDP SETA)
vi. Mnn Morwesi Ramonyai Thonga (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Eneji na Mati – EW SETA)
vii. Dkd Dala Prittish (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Timali, Vukorhokeri bya Timali na Xibalo - FASSET)
viii. Ttn Siyabulela Ngcukana (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Indhasitiri ya Vumaki bya Swakudya na Swonwa – FoodBev SETA)
ix. Mnn Theresa Otto (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Vukorhokeri bya Tifayiba na Vumaki - FP&M SETA)
x. Dkd Nomsa Mnisi (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Rihanyo na Vuhlayiseki – HWSETA)
xi. Mnn Refilwe Matenche (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Ndzindzakhombo -InSETA)
xii. Phrf Hoosen Rasool (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa ya Vumaki, Vuinjhiniyere na Vukorhokeri lebyi Fambelanaka na byona - MERSETA)
xiii. Mnn Emma Mphahlele (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xaTithekinoloji ta Vuhangalasi bya Mahungu, Vuxokoxoko na Vuhlanganisi – MICT SETA)
xiv. Dkd Nomusa Zethu Qunta (Vulawuri bya Swikili swa Migodi - MQA)
xv. Dkd Kenneth Maimela (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Vukorhokeri bya Mfumo - PSETA)
xvi. Ttn Chris Setlhako (Vulawuri bya Dyondzo ya Xiyenge xa Vuhlayiseki na Vusirheleri na vuleteri - SASSETA)
xvii. Ttn Themba Dlamini (Vulawuri bya Vuleteri bya Dyondzo ya swa Vutleketli - TETA), na
xviii. Ttn Thulani Tshefutha (Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Xiyenge xa Tiholisele na Vuxavisi bya Swilo – W&RSETA)
D. Mahungu yo pfuxeta lama yaka eka Khabinete
1. Ku Tirhisiwa Ka Tiphurojeke Timbirhi Letikulu ta Nhluvukiso wa Matshamelo ya Vanhu eGauteng
1.1. Khabinete yi lemukile ku humelela eka ku tirhisa tiphurojeke timbirhi letikulu ta matshamelo ya vanhu eGauteng, leti kongomisiweke eka ku nyika kwalomu ka 68 000 wa mindyangu eLufhereng (Doroba ra Joni) na Mooikloof (Doroba ra Tshwane).
1.2. Nhluvukiso wa Lufhereng wu langutiwa tanihi leswi tlulaka tindlu ntsena, kambe muganga lowu hlanganisiweke hi ku hetiseka lowu nga na switirhisiwa swa ntshamiseko na ikhonomi ku katsa na swikolo, swikolo swa tindzumulo, titliliniki, tindhawu ta vugandzeri, tiphaka, tindhawu leti pfulekeke, tindhawu ta swa mabindzu na mabindzu na switirhisiwa swa vuhungasi. Mbuyelo wa le hansi wa tindlu ta Lufhereng wu ringanyetiwa eka 32 636 wa tiyuniti. Nhluvukiso wa Vutshamo wa le Mooikloof Mega wu languteriwile ku tisa kwalomu ka 50,000 wa tiyuniti ta tindlu.
1.3. Tiphurojeke leti ti languteriwile ku tumbuluxa swivandlanene swa mitirho swa nkoka hi nkarhi wa ku aka na ku tlula, loko ti ri karhi ti tlhela ti hlohlotela nhluvukiso wa mabindzu lamatsongo na ku kula ka ikhonomi ya laha kaya, leswi nga ku nghenelela ka nkoka eka tiko leri lwisanaka na ku pfumaleka ka mitirho lokukulu na ku pfumaleka ka ndzingano.
2. Xiviko xa Swikombiso swa Sayense, Thekinoloji na Vumaki bya Afrika-Dzonga (STI), leswi kumiweke hi 2025
2.1. Khabinete yi lemukile leswi kumiweke eka Xiviko xa Swikombiso swa STI xa 2025 na tihlankulu ta xona ta nkoka. Xiviko xi kombisa leswaku hambileswi Afrika-Dzonga ri simekeke masungulo lama tiyeke ya sisiteme ya sayense na vutumbuluxi bya rixaka, endlelo leri ra ha avanile eka mfumo, swidyondzeki, indasitiri, na vaaki.
2.2. Ku avana loku, kun’we na ku pfumaleka ka mali loku phikelelaka, swi hunguta vuswikoti bya tiko byo hundzuluxa swikumiwa swa ndzavisiso swi va swikumiwa swa mabindzu kumbe vutumbuluxi bya ntshamiseko.
2.3. Xiviko xi kombela ku hlanganisiwa loku tiyeke exikarhi ka mfumo, swidyondzeki, indasitiri, na vaaki ku fambisa vuvekisi lebyi hlanganeke eka Sayense, Thekinoloji na Vumaki (STI), hi ku tirhisa tindlela leti endlaka leswaku ku hundzuluxiwa mivuyelo ya ndzavisiso yi va mivuyelo leyi vonakaka ya ikhonomi na ntshamiseko, hi ndlela yoleyo swi antswisa ku phikizana ka Afrika-Dzonga emisaveni hinkwayo.
3. Xiyimo xo lulamela Dyondzo na Vuleteri bya le Ndzhaku ka Xikolo
3.1. Khabinete yi hlamuseriwile hi xiyimo xa ku tilulamisela eka lembe ra tidyondzo ra 2026 eka sekithara ya Dyondzo na Vuleteri bya le Ndzhaku ka Xikolo (PSET). Nkarhi wo endla swikombelo swa 2026 wu pfuriwile hi Ndzati 2025 – swi hatlisile ku tlula eka malembe lama hundzeke – naswona swi pfariwile hi ti15 Hukuri 2025.
3.2. Ku tiyisisiwa ka datha hi nkarhi wa xiviri sweswi ku hlanganisiwile hi ku hetiseka na Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, Vukorhokeri bya Xibalo bya Afrika-Dzonga na Ejensi ya Nsirhelelo wa Vanhu ya Afrika-Dzonga ku lawula ku kambela miholo ya muti na vaakatiko ka otomatiki. Ku tiyisisa nsivelo wa vuxisi, magoza ya bayometriki na ku titivisa ka xiviri na kona ku nghenisiwile.
3.3. Ku ya emahlweni, NSFAS yi ta va na vuswikoti bya nkarhi hinkwawo eka xivandla xin’wana na xin’wana xa dyondzo ya le henhla hi nkarhi wa ku tsarisa ku seketela swivandla na swichudeni leswi nga na mitlhontlho leyi fambelanaka na timali.
3.4. Xipano xa vulawuri xi ta simekiwa naswona xi ta vumbiwa hi vayimeri kusuka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya le Henhla na Vuleteri, NSFAS, swivandla swa dyondzo ya le henhla na mihlangano ya swichudeni. Xipano xa vulawuri xi ta hlangana vhiki na vhiki ku kambela mitlhontlho na laha ku lavekaka ku nghenelela.
3.5. Ku engetela kwalaho, NSFAS yi pfuxetile phurotokholo ya yona ya vuhlanganisi ku tiyisisa leswaku swichudeni swi kuma vuxokoxoko hi ku hatlisa eka inthanete, hi riqingho na hi xiviri
4. Ku kota ku ya emahlweni ka Xikimi xa Mpfuneto wa Timali wa Swichudeni wa Rixaka (NSFAS).
4.1 Khabinete yi amukerile no lemuka xiviko xa xiyimo xa mpfuneto wa timali wa swichudeni na ku kota u ya emahlweni ka Xikimi xa Mpfuneto wa Timali wa Swichudeni xa rixaka (NSFAS). Khabinete yi amukerile mitlhontlho ya mafambiselo leyi nga tekela ehansi ntshamiseko na ku tshembheka ka xikimi naswona yi seketerile ku tirhisiwa ka magoza ya xihatla yo tshamisekisa, ku katsa na ku tiyisisa vulawuri na tisisiteme ta ICT, na ku antswisa tindlela to humesa mali.
4.2 Khabinete yi ya emahlweni yi amukela ku humelela eka ku burisana na vatekaxiave va nkoka eka mfumo hinkwawo, swivandla swa dyondzo ya le henhla, mihlangano ya swichudeni, na vatirhi. Yi pfumerile leswaku modele wuntshwa wa mali ya swichudeni lowu nga ta tshama nkarhi wo leha wu fanele ku hetisisiwa ekusunguleni ka 2026, hi ku kongomisa eka ku fikeleleka ka nkarhi wo leha, nseketelo lowu hambanisiweke eka swichudeni swa le yunivhesiti na swa TVET, na ku antswisiwa ka vukorhokeri eka maendlelo ya swikombelo, avelo na Maendlelo ya swivilelo. Khabinete yi lemukile tindlela to hlaya ta pholisi na swilanghwa leswi nga ekulangutisisiweni naswona yi tiyisisile nkoka wa mpfuneto wa timali wa mfumo eka ku yisa emahlweni mfikelelo wo ringana eka dyondzo na vuleteri bya le ndzhaku ka xikolo.
5. Pulani ya Ntirhisano wa Ku Kula ka Vupfhumba (TGPP) 2025 – 2030: Ku fambisa ku kula loku katsaka hinkwavo na ku tumbuluxiwa ka mitirho
5.1. Khabinete yi hlamuseriwile hi TGPP 2025 – 2030, leyi vekaka rimba ra malembe ya ntlhanu ku hatlisisa ku kula ka ikhonomi loku katsaka hinkwavo, loku nga heriki loku kongomisiweke eka vupfhumba. Pulani yi tirhisa vutirhisani eka swiyenge swa mfumo, leswi nga riki swa mfumo na swa vaaki ku tlakusa kufika ka matiko ya misava na vupfhumba bya laha kaya, ku hambanyisa swikumiwa, ku tumbuluxa mitirho, ku tiyisisa ku tiyisela na ku tiyisisa ku vuyeriwa ka vaaki.
5.2. Khabinete yi lemukile leswaku TGPP yi andlala swikongomelo swa maqhinga swa ntlhanu, minongonoko ya tsevu ya nkoka na mepe wa ndlela yo tirhisa lowu nga na ti-KPI leti pimiwaka, leti seketeriwaka hi vuvekisi bya swiyenge na swihlovo swo tala swa timali.
5.3. Khabinete yi tlhele yi lemuka leswaku ku kula ka vupfhumba se ku tlulerile swikongomelo swa 2030, ku katsa na ku tlula tirhisiti ta vupfhumba bya le ndzhaku ka ntungu, mitirho leyi tumbuluxiweke (hi ku kongomisa eka vantshwa na vavasati), naswona yi kongomisa eka ku antswisa ku khomiwa ka nkoka wa le makaya, ku pfuxeta switirhisiwa na ku nghenisa maendlelo lama nga kahle eka maxelo.
3.2. Nhlengeletano ya Misava ya Vu13 ya Vateki va Mahungu ya Sayense (WCSJ)
3.2.1. Khabinete yi lemukile no amukela ku rhurhela loku humeleleke ka Nhlengeletano ya Misava ya Vateki va Mahungu ya Sayense ya vu13 (WCSJ), leyi nga va kona kusukela hi ti1 kufikela hi ti5 N’wendzamhala 2025 ePitori. Nhlengeletano yi rhambiwile hi ku hlanganela hi Ndzawulo ya Sayense, Thekinoloji na Vutumbuluxi (DSTI) na Huvo ya Vulavisisi bya Sayense na Tiindhasitiri (CSIR), yi kandziyisile xiave xa nkoka xa vuteki bya mahungu ya sayense ekululamiseni ka ku nga ringani ka misava hinkwayo na ku tiyisisa ku tshemba ka vaaki eka sayense.
3.2.2. Nhlengeletano yi humesile mivuyelo ya nkoka, ku katsa na ku tinyiketela ku yisa emahlweni matikhomelo ya kahle ya vuteki bya mahungu, ku antswisa ku aka vuswikoti bya xifundza, ku kurisa vutumbuluxi bya thekinoloji na ku tlakusa vurhangeri bya Afrika eka vudiplomasi bya sayense.
E. Mitirho leyitaka
1. N’hweti ya Ndzivalelano
1.1. Afrika-Dzonga ri ta tsundzuka N’hweti ya Ndzivalelano hi N’wendzamhala hinkwayo, leswi nga ta fika emakumu hi Siku ra Rixaka ra ku Ndzivalelano hi ti16 N’wendzamhala 2025 leri nga ta khomeriwa eMyuziyamu ya Ncome eNquthu, eKwaZulu-Natal.
1.2. Xitsundzuxo xa lembe leri xi ta tlangeriwa ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: "Kusuka eka Matimu lama Avelaniwaka ku ya eka Vumundzuku lebyi Avelaniwaka hi ku tirhisa Tindlela Letintshwa na Vutumbuluxi", kasi Siku ra Ndzivalelano ra Rixaka ra 2025 ri ta funghiwa ehansi ka nhlokomhaka leyi nge: "Ku Tiyisisa Ndzivalelano eka Tinxaka ta Nkarhi lowutaka".
1.3. Khabinete yi kombela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo ku aka eka masungulo lama vekiweke eka makumenharhu ya malembe ya xidemokirasi hi ku letela vantshwa, ku seketela mabindzu ya laha kaya lama katsaka hinkwavo na ku nghenelela eka mivulavurisano leyi pfulekeke na ku tshembeka leyi kurisaka ku twisisana na xikongomelo lexi avelaniwaka.
1.4. N’hweti ya Ndzivalelano yi tirha tanihi xitsundzuxo xa nkoka xa leswaku ntshunxeko na xidemokirasi lexi hi tiphinaka hi xona namuntlha a swi nga ntshunxekanga, swi hlanganisiwa hi ku kongoma na ku vumbiwa hi matimu ya Afrika-Dzonga ya ku pfumaleka ka vululami na ku pfumaleka ka ndzingano, hambiswiritano, vumundzuku lebyi avelaniwaka bya tiko byi titshege hi matshalatshala yo hlanganela ku horisa, ku hlanganisa na ku tumbuluxa swin’we.
F. Mahungu
1. Xitsundzuxo Eka Swiyimo Swa Maxelo Yo Biha
1.1. Khabinete yi hlohlotela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo ku va na vuxiyaxiya lebyikulu exikarhi ka swiyimo swo tika swa maxelo, ku katsa na timpfula ta matimba, matilo na swidzedze eka swiphemu swo hambana swa tiko. Mahungu ya maxelo lama tshembekaka ma nga kumiwa eka webusayiti ya Vukorhokeri bya Maxelo bya Afrika-Dzonga eka: www.weathersa.co.za
2. Michavelelo
Khabinete yi kombisile ku chavelela ka yona loku humaka embilwini eka vanghana na mindyangu ya:
i. Khale ka Khomixinara wa SARS Ttn Oupa Magashula, loyi a fambiseke nhlengeleto ya mali leyi nghenaka hi nkarhi wa ntlhontlho wa ku wa ka ikhonomi ya misava hinkwayo hi 2008. Eka ntirho wa yena wa le kusunguleni, Khomixinara Magashula u tirhile tanihi mutirhi wa nhlangano wa vatirhi loko a nga se tikatsa eka xiyenge xa mabindzu na le ka vukorhokeri bya mfumo endzhaku ka nkarhi.
ii. Muavanyisi Leonora van den Heever, wansati wo sungula ku tirha tanihi muavanyisi eAfrika-Dzonga. Ntirho wa yena wa masungulo wu pfule tinyangwa eka tinxaka ta vavasati eka nawu naswona wa ha ri xikombiso lexi nga heriki xa vutshila bya vuavanyisi.
iii. Ttn Sunny Singh, un’wana wa valweri va ntshuxeko lava tinyiketeleke swinene eAfrika-Dzonga, loyi a tirheke xigwevo xa 10 ra malembe eRobben Island. U hoxe xandla swinene eka nhluvukiso wa vantshwa naswona u hoxe xandla swinene eka ku cinca ka tipolitiki ta Afrika-Dzonga hi nkarhi wa kufika ka xidemokirasi.
iv. Ttn Dennis Pather, muteki wa mahungu wa Afrika-Dzonga loyi a xiximiwaka, mutsari na khale ka muhleri wa mikandziyiso yo hlaya leyi rhangeke emahlweni kukatsa na Daily News. Ku hoxa ka yena xandla ekuvumbeni ka mbulavulo wa vuhangalasi bya mahungu eAfrika-Dzonga ku ta tsundzukiwa hi xichavo lexikulu.
v. Dkd Jennifer Glennie, loyi a a ri muyimeri wa vululami bya ntshamisano naswona u hoxe xandla hi ndlela leyi nga pimekiki eka mfikelelo wo ringana wa dyondzo eka hinkwavo na ku cinca ka vaaki. U tlhele a hoxa xandla swinene ekuvumbekeni na ku tiyisisa pholisi ya dyondzo ya le henhla na vulawuri etikweni ra hina eka mitirho ya yena tanihi Xirho xa Huvo ya Dyondzo ya le Henhla (CHE), Huvo na Xirho xa Foramu ya ku Cinca yo Anama eYunivhesiti ya Afrika-Dzonga (UNISA) na Xirho xa Huvo eYunivhesiti ya Sol Plaatje.
vi. Franklin Abraham Sonn, mudyondzisi, mudiplomati na n’wamabindzu loyi a nga va na xiave xa nkoka eka ku cinca ka tiko kusuka eka xihlawuhlawu kuya eka xidemokirasi. Ari muyimeri wo sungula wa Afrika-Dzonga eUnited States ehansi ka mfumo wa xidemokirasi, u tirhile kusukela hi 1995 kufikela1999.
3. Ku hoyozela
Khabinete yi hundzisa mahungu ya yona mo hoyozela ni ku navelela leswinene eka:
i. Xipano xa Springboks hi ku hlula Ireland eka Quilter Nations Series 2025, na ku tshama xi nga hluriwanga eka nongonoko hinkwawo. Springboks xi tlhele xi gimeta nguva ya 2025 ya Castle Lager Outgoing Tour Test hi ku hlula Wales hi 73-0 eCardiff, yi tshama yi nga hluriwanga ku ringana lembe ra vumbirhi hi ku landzelelana.
ii. Xipano xa Proteas hi ku endla matimu hi ku hlula ka vona ko sungula ka Test Series eIndia eka malembe ya 25. Ku humelela loku ku tiyisile xiyimo xa Afrika-Dzonga eka ICC World Test Championship 2025 - 27, laha tinhenha leti sirhelelaka xidlodlo sweswi ti nga eka xiyimo xa vumbirhi.
iii. Tlilasi ya Matiriki ya 2025 eka ku hetisa swikambelo swa vona swo hetelela hi ndlela leyi humeleleke. Khabinete yi amukela ntirho wo tika hi Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo ekunyikeni ka swikambelo handle ka timhangu letikulu. Ku maka ku sungurile ximfumo eka tisenthara hinkwato leti hlawuriweke, laha ku thoriweke ku tlula 52,000 wa vamaki etikweni hinkwaro.
iv. CSIR loko yi tlangele malembe ya yona ya vu80 hi ti5 Nhlangula 2025. Ku ringana makumenhungu ya malembe, CSIR yi vile emahlweni eka vutumbuluxi bya sayense na thekinoloji, ku nyika tilayisense ta thekinoloji laha tikweni na le matikweni ya misava na ku nyika switshuxo leswi tiyisiseke nhluvukiso wa mfumo lowu nga na vuswikoti. Leswi swi katsa switirhisiwa swo hefemula leswi poniseke vutomi hi nkarhi wa ntungu wa COVID-19, switifikheti swa ntlhavelo leswi endleke leswaku ku va na maendzo ya matiko ya misava na makhadi ya Vutitivisi lama tumbuluxiweke na Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, exikarhi ka swin’wana swo tala.
v. Ku hlawuriwa nakambe ka Afrika-Dzonga eka Huvo ya Nhlangano wa Matiko ya le Lwandle (IMO), leswi heriseke vangwa ra malembe ya mune kusukela hi 2021. Ku hlawuriwa nakambe swi humelerile eka nkarhi wa vu34 wa Nhlengeletano ya IMO eLondon hi ti28 Hukuri 2025, leswi nga veka Afrika-Dzonga ehansi ka Xiyenge xa C eka nkarhi wa 2026 – 2027. Xiyenge lexi xi katsa matiko lama nga na ku tsakela ko karhi eka vutleketli bya le lwandle kumbe vutleketli bya swikepe, ku tiyisisa vuyimeri lebyi ringaniseriweke bya swifundzha hinkwaswo leswikulu emisaveni hinkwayo. Afrika-Dzonga yi ta tirhisa xiyimo lexi ku tlakusa langutelo leri akaka ra Afrika eka vulawuri bya le lwandle bya misava hinkwayo.
vi. Xipano xa Bolo ya Milenge xa Orlando Pirates hi ku hlula eka Khapu ya Carling Black Label ya 2025. Matimba ya bolo ya milenge ya laha kaya ya hoxa xandla swinene eka matimba lama kulaka ya Xipano xa Bolo ya Milenge xa Rixaka xa Bafana Bafana lexi nga ta yimela Afrika-Dzonga eka Khapu ya Misava ya Bolo ya Milenge ya 2026.
4. Ku Rhangisa Vuhlayiseki, Vutihlamuleri byo Avelana hi Nkarhi lowu wo Tlangela
4.1. Khabinete yi navelela vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo nguva yo tsakisa yotlangela leyi taleke hi rirhandzu, ku rhula na ku tlangela loku hlayisekeke na ndyangu na varhandziwa na Khisimusi lerinene eka vaaki va Vakriste. Khabinete yi ya emahlweni yi kombela vaaki ku rhangisa emahlweni vuhlayiseki emagondzweni, emigangeni, eka tindhawu ta mani na mani na swiendlakalo hi guva leyi yo tlangela.
4.2. Ndzawulo ya swa Vutleketli (DOT) yi nghenise Qingha lerintshwa ra Vuhlayiseki bya Nguva yo Tlangela ku sirhelela vachayeri, vafambi hi milenge na vakhandziyi. Madzananhungu ya vaofisiri vo sindiza nawu wa vutleketli bya le magondzweni ya rixaka, lava seketeriwaka hi tiejensi tin’wana to hambana ta ku sindzisa nawu, va ta rhumeriwa eka nguva hinkwayo yo tlangela ku langutisisa ku landzeleriwa ka milawu ya le magondzweni na ku hlayisa vuhlayiseki. Maphorisa yo engetela ya 558 lama ha ku leteriweka ya ta rhumeriwa ku tiyisisa vuhlayiseki bya vaaki eka nkarhi lowu wo taleriwa hi migingiriko.
4.3. Vatirhisi va magondzo va tsundzuxiwa ku landzelela milawu ya le magondzweni, ku tirhisana eka tirhodibuloko na ku papalata mahanyelo yo pfumala vuxiyaxiya, ku katsa na ku nwa na ku chayela, ku tirhisa swilo leswi cincaka miehleketo, ku chayela hi rivilo na ku tirhisa tiqingo loko va ri karhi va chayela.
4.4. Vatswari, vahlayisi na valanguteri va khutaziwa ku tiyisisa leswaku vana va tshama va langutiwile no sirheleriwa eka swiyimo leswi nga na khombo. Loko u famba, tiyisisa leswaku mabandhi ya vuhlayiseki ya bohiwile kahle naswona eka tindhawu ta mani na mani, veka tihlo swinene eka vana ku sivela tinghozi kumbe timhangu ta vana lava lahlekeka kumbe ku lahleka.
4.5. Vaaki va tlhela va tsundzuxiwa ku tshama va pfule mahlo eka swikeme na vaxisi, lava hakanyingi va tirhisaka nguva yo tlangela ku kongomisa eka vanhu lava nga ehlekeleriki khombo. Rhipota xendlo xihi kumbe xihi xa vuxisi eka maphorisa kumbe valawuri lava faneleke hi xihatla.
4.6. Khabinete yi tsundzuxa un’wana na un’wana leswaku vuhlayiseki i vutihlamuleri lebyi avelaniwaka. Hinkwerhu a hi tirhisaneni ku sivela timhangu ta le magondzweni, ku vaviseka na mafu eka nkarhi lowu wo taleriwa hi migingiriko.
Hi mi navelela nguva yo tsakisa na lembe lerintshwa lerinene
Swivutiso: Ttn Sathasivan Vandayar (Muvulavuleri wa Mfumo wo Khomela)
Riqingo: 082 444 9092
