A. Mafhungo a zwino Shangoni
1. Ikonomi
1.1. U Shandukiswa ha Eskom hu khou bvela phanḓa zwavhuḓi
1.1.1. Khabinethe yo ṱanganedza khwiniso ino khou bvela phanḓa kha kushumele kwa zwa masheleni na mashumele a Eskom lwa miṅwedzi ya rathi ya u thoma ino khou fhela nga ṅwedzi wa Khubvumedzi 2025. Eskom yo rekhoda mbuelo ya R24.3 biḽioni nga murahu ha muthelo, ine ya vha nṱha nga 37% u fhira tshifhinga tshi fanaho nga 2024.
1.1.2. Nga tshenetshi tshifhinga tshi fanaho, Eskom yo zwi kona u ṋetshedza nḓisedzo ya fulufulu i sa khauwi he ha tou vha na maḓuvha maṋa fhedzi a u khaulwa ha muḓagasi nga u sielisana. U fulufhedzea ha nḓisedzo ya muḓagasi ho swika kha 96% nga 2024/25, lwe ha fhedza ho khwinisea hafhu u ya kha 98% u swika zwino.
1.1.3. Kushumele kwo khwaṱhaho kwa Eskom ku sumbedzisa u shuma zwavhuḓi ha pulane ya u vusuludza ya Eskom yo thomiwaho nga fhasi ha mbekanyamushumo ya tshandukiso ya tshivhumbeo ya Operation Vulindlela, tshiimo tsha vhukoni ha mashumele ha tshigwada tsha vhulanguli vha Eskom na bodo yayo, khathihi na vhurangaphanḓa ho ḓiimiselaho ha Minisṱa wa Muḓagasi na Fulufulu.
1.2. Ikonomi ya Afrika Tshipembe i kha ḓi vha kha maimo avhuḓi nga GDP na nyaluwo ya mishumo
1.1.1 Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yavhuḓi kha ikonomi sa zwe zwa sumbedzwa nga mbalombalo dza GDP dza Kotara ya vhuraru dzo bviswaho nga vha Statistics Afrika Tshipembe. GDP yo aluwa nga 0.5% kha tshifhinga tsha vhukati ha miṅwedzi ya Fulwana u swika Khubvumedzi 2025, zwine hezwi zwa sumbedza u engedzea kha kotara ya vhuṋa nga u tevhekana, i tshi ṱuṱuwedzwa nga kushumele kwo khwaṱhaho kha zwa migodi, vhulimi na tshumelo, khathihi na u shela mulenzhe ha tshumelo dza zwa masheleni, tshumelo dza muvhuso, na vhumagi.
1.1.2 Nyaluwo ya GDP kha Kotara ya vhuraru ya ṅwaha wa 2025 yo vha i tshi khou tshimbila na u engedzea ha mishumo ye ya engedzea nga mishumo ya 248, 000, khathihi na u fhungudzea ha vhathu vha sa shumi nga 360, 000 sa zwe zwa ḓivhadzwa kha Tsedzuluso ya Vhashumi ya Kotara.
1.1.3 U ḓadzisa kha izwo, maga a Tshumelo ya zwa Mishumo ya Vhaswa (YES), ane a ṋetshedza vhaswa nḓila dza u dzhena kha ikonomi, zwa zwino o no swika kha tshikalo tsha mishumo ya 200 000. U swika zwino, YES yo no vhea vhaswa vha Afrika Tshipembe vha fhiraho 202 558 kha zwikhala zwa mushumo ya miṅwedzi ya 12, nahone i tikedzwa nga vhashumisani kha zwa mabindu vha fhiraho 1 900.
1.1.4 U ḓadzisa afho hafhu, IMF yo shandukisa ndavhelelo ya nyaluwo ya ikonomi ya ḽa Afrika Tshipembe u bva kha 1.3% nga ṅwaha 2025 na 1.4% nga 2026, zwine zwa vha ndavhelelo ya nyaluwo i re nṱha ya 1.1% na 1.2%, nga u fhambana hadzo.
2. Vhushaka ha Dzitshaka
2.1. Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi Shumisa Vhuimo haḽo ha Vhuphresidennde ha G20 nga nḓila yo fhelelaho kha u ṱuṱuwedza vharangaphanḓa vha ḽifhasi uri vha lavhelese kha dzhango ḽa Afrika khathihi na mveledziso ya mashango a ḽifhasi ane a vha na ikonomi ine ya kha ḓi bvela phanḓa
2.1.1. Khabinethe yo ṱanganela na Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u livhisa ndivhuwo dzayo kha vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe kha mushumo wavho we vha u ita u itela u vhona uri vhuimo hashu ha u vha phresidennde wa G20 vhu khou bvelela nga nḓila yavhuḓi zwe zwa ri swikisa kha u fara Samithi ya Vharangaphanḓa vha G20 ye ya tshimbila zwavhuḓi vhukuma.
2.1.2. Nga tshifhinga tsha vhuimo hashu ha u vha phresidennde wa G20, shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo sumbedzisa Adzhenda ya mveledziso ya Afrika kha masia a vharangaphanḓa vha G20 nga nḓila yo khwaṱhaho khathihi na u kuvhanganya thendelano kha nyito dzi re na ndivho u itela u tandulula khaedu dzine dza khou thivhela Afrika Tshipembe, Afrika na mveledziso ya Tshipembe ha ḽifhasi. U wana mafhungo nga vhuḓalo nga ha hezwi, kha vha dalela webusaithi ya G20 ya Afrika Tshipembe kha www.g20.org.za
2.1.3. Khabinethe yo dzhiela nṱha vhuimo ha zwenezwino ha shango ḽa United States nga kha zwa u shela mulenzhe ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha muṱangano u ḓaho wa G20 SHERPA na muhumbulo we ḽa u sumbedzisa wa uri a ḽi nga ḓo ramba shango ḽa Afrika Tshipembe, ḽine ḽa vha muraḓomutumbuli wa G20, uri a ḽi nga vhi tshipiḓa tsha muṱangano wa G20 wa ṅwaha wa 2026.
2.1.4. Naho mafhungo aya a sa takadzi, sa muraḓomutumbuli, vhuḓiimiseli ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha milayo ya G20 na muhanga wa tshumisano vhu kha ḓi vha ho khwaṱha. Samithi ya G20 ya 2025 yo sumbedzisa maanḓa a vhuthihi ha mashango manzhi na tshumisano, nahone Khabinethe i dzula i na fulufhelo ḽa uri vhuthihi ha mashango manzhi na tshumisano ndi nḓila ya mvelaphanḓa yo ṱanganelaho ya vhathu vhoṱhe vha ḽifhasi.
2.2. Vharangaphanḓa vha IBSA vha khou bvela phanḓa na u tikedza adzhenda ya mveledziso ya mashango a ḽifhasi ane a ikonomi yao ya kha ḓi vha fhasi
2.2.1. Khabinethe yo ṱanganedza u farwa zwavhuḓi ha wa muṱangano wa Vharangaphanḓa vha India-Brazil-Afrika Tshipembe (IBSA) nga ha Samithi ya Vharangaphanḓa vha G20. Kha IBSA, Afrika Tshipembe ḽo ita khuwelelo ya u vusuludza tshumisano ya Tshipembe u itela u tshimbidza nyaluwo yo katelaho, swikela mveledziso ine ya bvela phanḓa na u ita uri hu vhe na mvusuludzo ya zwiimiswa zwa mavhusele a ḽifhasi nga u ṱavhanya.
2.2.2. Mashango a IBSA a kha vhuimo havhuḓi ha uri a kone u tikedza zwipikwa zwa Mashango a Ḽifhasi ane ikonomi yao ya vha fhasi, zwine khazwo ha katelwa u engedza masheleni a zwa kilima, u khwinisa nḓisedzo ya zwiḽiwa na mutakalo, u tikedza ngudo dza mutheo khathihi na u kuvhanganya vhubindudzi u itela u fhungudza khombo ya zwiwo.
2.3. Muṱangano wa Vhuṋa wa Khomishini ya vhukati ha Mashango Mavhili (BNC) ane a vha Afrika Tshipembe na Mozambique wo lavhelesa kha zwa u thoma u tevhedzwa ha tsheo dza BNC.
2.3.1. Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa vho ranga phanḓa vhurumelwa ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha muṱangano wa Vhuṋa wa Khomishini ya vhukati ha Mashango Mavhili ane a vha Afrika Tshipembe na Mozambique (BNC) fhaḽa ḓoroboni ya Maputo, kha ḽa Mozambique.
2.3.2. BNC ya Vhuṋa yo swikela thendelano dzi swikaho 99 dzo vhetshelwaho na zwifhinga zwine ngazwo dza ḓo tea u thoma u tevhedzwa kha masia a ngaho tshumisano ya zwa ikonomi na mveledziso, tshumisano ya zwa vhudipuḽomati, tsireledzo na vhutsireledzi khathihi na mveledziso ya matshilisano.
2.3.3. Phresidennde Vho Ramaphosa na Vho Chapo vho ṋea ndaela Dziminisṱa dza mashango aya mavhili ya uri vha vhone uri hu khou vha na mvelaphanḓa i vhonalaho kha zwa u thoma u tevhedzwa ha tsheo dza BNC ya Vhuṋa. Mvelaphanḓa kha zwa u thoma u tevhedzwa ha tsheo idzi i ḓo vhigwa nga tshifhinga tsha muṱangano wa BNC ya Vhuṱanu une wa ḓo farelwa fhano kha ḽa Afrika Tshipembe.
2.3.4. Phresidennde idzi mbili vho rwela ṱari lwa tshiofisi Themamveledziso yo Ṱanganelaho ya u Shandukisa Haiḓrokhaboni dza ha Sasol fhaḽa ḓoroboni ya Inhassoro, vunduni ḽa Inhambane nga ḽa 3 Nyendavhusiku 2025.
3. Tsireledzo na Vhutsireledzi
3.1. U kunda kha nndwa ya u lwa na zwiito zwa Vhugevhenga sa izwi mbalombalo dzi tshi sumbedza u tsela fhasi kha khethekanyo dzoṱhe dza zwa vhugevhenga
3.1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u fhungudzea ha zwiito zwa vhugevhenga he ha vhigwa kha vhunzhi ha tshaka dzo fhambanaho dza zwiito zwa vhugevhenga u ya nga mbalombalo dza nga ha zwiito zwa vhugevhenga dze dza bviswa nga vha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) ya kotara ya u thoma na ya vhuvhili ya ṅwaha wa muvhalelano wa 2025.
3.1.2. Mbalombalo dza zwiito zwa vhugevhenga, dza u bva nga ṅwedzi wa Lambamai u swika nga Khubvumedzi 2025, dzi sumbedza u fhungudzea huhulwane ha vhugevhenga vhu shushaho na ha dzikhakhathi, hune tshivhalo tsha mabulayo tsha wanala tsho tsela fhasi vhukuma. Mabulayo o fhungudzea nga 6.5% kha kotara ya u thoma na nga 11.5% kha kotara ya vhuvhili.
3.1.3. Khabinethe yo fhululedza vha mazhendedzi a zwa u tevhedza mulayo kha u bvela phanḓa havho na u shuma nga numgo dzoṱhe kha nndwa yavho ya u lwa na zwiito zwa vhugevhenga ya dovha hafhu ya ita khuwelelo kha vhadzulapo ya uri na vhone vha ḓidzhenise kha nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhugevhenga.
A. Tsheo dza Khabinethe
1. U thoma u shumiswa ha pulane dza u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi na u katela vhathu vhoṱhe
1.1 Khabinethe yo ṱanganedza zwa u thoma u shumiswa ha pulane ya u ṱuṱuwedza nyaluwo na u katelwa ha vhathu vhoṱhe zwo ḓisendeka kha zwipikwa zwa ndeme zwa Pulane ya Mveledziso ya Tshifhinga tsha Vhukati ha Ṅwaha ya Ndangulo ya Muvhuso ya vhu 7.
1.2 Pulane idzi dzo livhiswa kha zwa u thoma u shumiswa ha maga a ndeme a mveledziso ya ikonomi e a dzudzanywa nga fhasi ha vhukando ho fhambanaho.
1.2.1 Thikho khulwane dza pulane ndi dzi tevhelaho:
1.2.2 Tshandukiso ya ikonomi na u dzudzanya zwithu zwa ndeme
1.2.3 Tshandukiso ya tshumelo ya muvhuso u itela u bveledza muvhuso une wa shumela vhathu
1.2.4 Tshandukiso ya mbekanyamaitele dza zwa vhubveledzanḓowetshumo u itela u bveledza masia maswa a nyaluwo.
1.3 Zwa u thoma u shumiswa ha pulane idzi nga nḓila yo fhelelaho nahone ya ndeme, zwi ḓo thusa uri Pulane iyi i vhe na mvelelo dzi fanaho na dza mbekanyamushumo ya Tshandukiso ya zwa Milayo nga fhasi ha fulo ḽa Operation Vulindlela.
2. Pulane dza u Thoma u Shumiswa ha Maga a Minerala ya Ndeme (CMS) dza shango ḽa Afrika Tshipembe
2.1 Khabinethe yo ṱanganedza Pulane dza u Thoma u Shumiswa ha Maga a Minerala ya Ndeme, dzine dza ṱalutshedza nga vhuḓalo mbekanyamaitele ya u shumisa zwikhala zwine zwa vha hone kha lupfumo lwa minerala zwine zwa khou ṱuṱuwedzwa nga u engedzea ha ṱhoḓea ya minerala dza ndeme nga mulandu wa u ṋaṋa u shumiswa hadzo kha thekhinoḽodzhi ya didzhithaḽa, vhupileli, ndondolamutakalo, zwishumiswa zwa eḽekiṱhironiki na zwiendedzi zwa muḓagasi vhukati ha zwiṅwe zwinzhi.
2.2 Pulane ya uhu u thoma u shumiswa yo sedzesa kha thikho dza rathi, dzine dza vha: (i) u ita mapa ya nga ha mavu na minerala na vhuṱoli, (ii) u shandukisa minerala ya vha zwibveledzwa zwiswa na u ita vhubveledzisi ha fhano hayani, (iii) ṱhoḓisiso, mveledziso na vhubveledzi vhuswa, (iv) themamveledziso na nḓisedzo ya fulufulu, (v) zwishumiswa zwa masheleni, na (vi) u ita uri hu vhe na u elana zwavhuḓi ha milayo.
2.3 Zwa u thoma u shumiswa ha Pulane Minerala ya Ndeme zwi ḓo shela mulenzhe nga muhulwane vhukuma kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo.
3. Mvetamveto ya Nḓivhadzamulayotibe yo Shandukiswaho ya nga ha zwa Vhudzulapo, Vhufhalali na Tsireledzo ya Tshavhi (CIRP)
3.1 Khabinethe yo ṱanganedza Mvetamveto ya Nḓivhadzamulayotibe yo shandukiswaho ya nga ha zwa Vhudzulapo, Vhufhalali na Tsireledzo ya Tshavhi (CIRP) hu tshi itelwa uri hu kone u vha na vhupfiwa ha nnyi na nnyi.
3.2 U vusuludzwa uhu ndi hune ha khou tou bvela phanḓa u bva kha Nḓivhadzamulayotibe ya u Fhedzisela ya nga ha CIRP ye ya ṱanganedzwa nga Khabinethe nga ṅwaha wa 2024, ine ya khwinifhadza dziṅwe themendelo dza mbekanyamaitele khathihi na u engedza tsumbamaitele dzo dodombedzwaho dza nga ha makumedzwa ane a vha hone kha mbekanyamushumo ya u thoma.
3.3 Khwinifhadzo dza ndeme ndi dzine dza katela u ṱanganyiswa ha themendelo dzine dza bva kha muvhigo wa Operation Vulindlela dza nga ha tshanduko dza mbekanyamaitele ya visa; hu tshi katelwa na huṅwe u bvela khagala khathihi na zwidodombedzwa zwa u khwaṱhisa u thoma u shumiswa ha mbekanyamaitele dza zwa vhufhalali na vhudzulapo.
3.4 Nḓivhadzamulayotibe yo khwinifhadzwaho yo livhiswa kha u vhona uri hu khou vha na maitele o ṱanganelaho, a musalauno kha zwa vhudzulapo, vhufhalali na tsireledzo ya tshavhi ine ya tikedza mveledziso ya lushaka, khathihi na zwipikwa zwa tsireledzo ya lushaka hu tshi katelwa na Maitele a Shango ḽa u Thoma ḽo Tsireledzeaho, ane a ṱuṱuwedza tshavhi uri dzi ṱoḓe tsireledzo kha shango ḽa u thoma ḽine vha swikela khaḽo, ḽine ḽa dzhiiwa sa ḽo tsireledzeaho.
4. Mivhigo ya nga ha Mvelaphanḓa ya Tshifhinga tsha Vhukati ha Ṅwaha i bveledzwaho Luvhili nga Ṅwaha
4.1 Khabinethe yo ṱanganedza na u dzhiela nzhele mivhigo ya nga ha mvelaphanḓa i bveledzwaho luvhili nga ṅwaha ine ya amba nga ha u thoma u shumiswa ha Pulane dza Mveledziso ya Tshifhinga tsha Vhukati ha Ṅwaha (MTDP) dza ṅwaha wa 2024-2029 kha ṅwedzi wa Lambamai u swika Khubvumedzi 2025.
4.2 Mivhigo iyi i ṋetshedza manweledzo a kushumele kwa mihasho ya muvhuso kha tshifhinga tsha miṅwedzi ya rathi, i tshi sumbedzisa masia e khao ha vha na u shuma zwavhuḓi khathihi na masia ane nḓisedzo ya khou salela murahu kana ha vha na zwithithisi. Khabinethe yo haseledza nga ha mawanwa aya na u dovha hafhu ya ombedzela ṱhoḓea ya u bvela phanḓa na u sedza kha u thoma u tevhedzwa maga aya.
4.3 Hu ḓo dovha hafhu ha vha na dziṅwe nḓivhadzo dzo dodombedzwaho dzine dza ḓo itw nga Minisṱa vha zwa Vhupulani, Vhulavhelesi na Vhusengulusi, khathihi na vhadzulatshidulo vha Mihasho i Fanaho ya Khabinethe.
5. Pulane ya Lushaka ya u Ṱavhanyedzisa Mashumele a zwi Kwamaho Vhana (NSAAC)
5.1 Khabinethe yo ṱanganedza Pulane ya Lushaka ya u Ṱavhanyedzisa Mashumele a zwi Kwamaho Vhana (NSAAC), ine ya vha pulane yo livhiswaho kha u ṱavhanyisa mishumo ine ya itelwa ndondolo na nyaluwo ya vhana khathihi na vhaswa u mona na ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe.
5.2 Pulane iyi yo sedzesa kha u fhungudza tshikhala tsha zwiḽiwa; u ṱuṱuwedza luambo na u guda kha ṅwana muṅwe na muṅwe muṱuku; u tsireledza vhana na vhaswa nga kha u fhungudza zwa u shumiswa ha zwidzidzivhadzi na zwikambi nga nḓila mmbi; u sedzulusa nga tshifhinga na u rumela vhana vha re na vhuholefhali ha u pfa & u vhona khathihi na u bveledza vhuḓiṱalusi na mazhendedzi a vhana.
5.3 Pulane iyi i ombedzela tshumisano na vhuḓifhinduleli ho ṱanganelaho u itela uri ṅwana muṅwe na muṅwe a vhe na tshikhala tsha u bvelela. Miraḓo ya tshitshavha vha nga swikela iyi Pulane (NSAAC) kha www.dsd.gov.za.
6. Pulane ya Lushaka ya Mashumele a zwi kwamaho Vhana (NPAC) ya Vhuṱanu ya ṅwaha wa 2025 u swika 2030
6.1 Khabinethe yo ṱanganedza NPAC ya vhuṱanu ya ṅwaha wa 2025 u swika 2030 ine ya khwaṱhisedza zwa u thoma u shumiswa ha NSAAC. Hoyu ndi muhanga wa pulane dza u amba nga ha pfanelo, ṱhoḓea na ṱhogomelo ya vhana fhano shangoni. Pulane i tshimbilelana zwavhuḓi na miṅwe mihanga ya dzitshaka, nga maanḓa Thendelano dza UN dza nga ha Pfanelo dza Ṅwana na milayo ya lushaka, hu tshi katelwa Ndayotewa na Mulayo wa Vhana wa 2005.
6.2 U fhaṱa kha mvelaphanḓa ye ya vha hone u tou bva nga ṅwaha wa 1996, NPAC ya vhuṱanu i ṋetshedza mbekanyamaitele yo fhelelaho ya u tsireledza na u ṱuṱuwedza pfanelo dza vhana, ine ya dzhiela nṱha khaedu dzine dza dzulela u vha hone ngeno nga thungo i tshi khwaṱhisedza vhuḓiimiseli ha muvhuso ha u bveledza vhumatshelo ha khwine kha vhadzulapo vhashu vhane vha vha kha nyimele ine ya si vhe yavhuḓi.
6.3 Masia a ndeme o sedzwaho khao ndi ane a katela u maanḓafhadza ṅwana muṅwe na muṅwe sa mudzulapo a re na pfanelo, a fhiseaho; u khwaṱhisa sisṱeme na vhushaka ha tshumisano hu tshi itelwa uri hu vhe na mveledziso ya ṅwana nga nḓila yo fhelelaho; khathihi na u tandulula masia a ndeme ane a khwinisa mutakalo, pfunzo, tsireledzo na u katelwa ha vhoṱhe kha zwa matshilisano.
6.4 NPAC i amba nga ha maitele a tshumisano vhukati ha muvhuso na vhashumisani u itela u vhona uri vhana vhoṱhe vha khou dzhielwa nṱha, u maanḓafhadzwa na u ṋewa tshikhala tsha u bvelela.
7. Mbekanyamushumo ya U shuma hu tshi itelwa u tandulula thaidzo dza Khakhathi dzo Ḓisendekaho nga Mbeu na Mabulayo a Vhafumakadzi (GBVF)
7.1 Khabinethe yo ṱanganedza Mbekanyamushumo ya U shuma yo ṱanganelaho yo livhiswaho kha u tandulula thaidzo dza GBVF, hu tshi katelwa na muhanga wa nḓisedzo ya tshumelo khathihi na nzudzanyo dza zwiimiswa dza u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe uri vha ḓidzhenise kha ndingedzo dza u tandulula thaidzo iyi.
7.2 Mbekanyamushumo ya U shuma yo ṱanganelaho yo sedzesa kha zwa u thoma u shumiswa ha zwipikwa zwiṱanu zwi tevhelaho:
a. U thivhela na u fhaṱa hafhu vhuthihi ha zwa matshilisano: Afha hu ḓo sedzeswa nga maanḓa kha u fhelisa zwa u ṱanganedzwa ha zwiito zwa dzikhakhathi sa yone nḓila ya kutshilele khathihi na u tandulula zwiṱuṱuwedzi zwa milayo. Hu ḓo vha na mushumo muhulwane vhukuma une wa ḓo itwa vhukati ha vhanna na vhatukana kha nyambedzano dzo livhiswaho kha u thivhela na u fhelisa tshoṱhe maitele a re khombo na u ḓikukumusa ha vhathu vha vhanna.
b. U tevhedzwa ha mulayo ho khwaṱhiswaho, tsireledzo, vhutsireledzi, na vhulamukanyi: Izwi zwo livhiswa kha u khwaṱhisa sisṱeme ya vhulamukanyi ha zwa vhugevhenga u itela uri hu vhe na tsireledzo na vhulamukanyi kha avho vhe vha ponya. Zwiimiswa zwo engedzwaho zwine zwa shumela zwipondwa nga nḓila yavhuḓi khathihi na desike dzo khetheaho dza nga ha zwiito zwa GBV kha zwiṱitshi zwa SAPS na zwone ndi tshipiḓa tsha ndingedzo dzenedzi.
c. Thikhedzo yo livhiswaho kha zwipondwa na vhaponyi: Yo livhiswa kha u ṋetshedza tswikelo yo eḓanaho ya tshumelo dza maimo a nṱha kha sekithara dzoṱhe dza zwa vhulamukanyi, mutakalo, na pfunzo. Hu khou ombedzelwa nga maanḓa kha sisṱeme dza thikhedzo dzo ṱanganelaho dzine dza vhea phanḓa tshirunzi, phodzo, na u maanḓafhadza, u itela u vhona uri vhaponyi vha khou wana ṱhogomelo yo fhelelaho hu si na tshiṱalula kana tshilengo.
d. Vhudavhidzani, u Dzhenela khathihi na u Ṱanganya avho vha kwameaho: Afha ho sedzeswa kha u shandukisa maitele a zwa matshilisano kha masia oṱhe nga kha milaedza ya tshifhinga tshoṱhe, nahone yo ḓitikaho nga vhuṱanzi. Zwo livhiswa kha u lwa na maitele a vhavhaho, u ṱuṱuwedza ndinganelo ya mbeu, na u ṱuṱuwedza zwitshavha uri zwi shele mulenzhe nga vhuḓalo kha u fhelisa GBVF.
e. Nzudzanyo dza zwiimiswa: U vhona uri hu na mavhusele o khwaṱhaho na maitele a vhuḓifhinduleli kha masia oṱhe a tshitshavha. Zwi ita khuwelelo ya vhurangaphanḓa ho khwaṱhaho, ho dzudzanyeaho khathihi na vhuḓifhinduleli ha tshiimiswa vhu re khagala u itela u ṱuṱuwedza zwa u thoma u tevhedza, u ṱola mvelaphanḓa na u kombetshedza vhuḓifhinduleli.
7.3 Zwipondwa zwa zwiito zwa dzikhakhathi zwi khou ṱuṱuwedzwa u shumisa luṱingo lwa Senthara ya Vhukwamani ha zwa Khakhathi dzo Ḓitikaho nga Mbeu lu shumaho awara dza 24 lune lwa vha: 0800 428 428 u itela u vhiga zwiito zwa u tambudzwa na u swikela tshumelo dza thikhedzo.
8. Mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Saintsi i re Khagala ya Lushaka (OSP)
8.1 Khabinethe yo ṱanganedza mvetamveto ya Mbekanyamaitele ya Saintsi i re Khagala ya Lushaka (NOSP), ine ya vha muhanga wo dzudzanyelwaho u sumbedza nḓila maitela a shango kha zwa Saintsi i re Khagala. Saintsi i re Khagala zwi amba maitele a u ita uri ṱhoḓisiso dza saintsi, datha na maitele zwi kone u swikelea nga vhadzulapo na tshitshavha tsha saintsi nga u angaredza.
8.2 Mbekanyamaitele yo livhiswa kha u ṱuṱuwedza u vha khagala, tshumisano na vhubveledzi kha zwa ṱhoḓisiso dza saintsi, ngeno nga thungo hu tshi khou sedzwa zwipikwa zwa ndeme zwa lushaka khathihi na u ita uri zwi elane na maitele a ḽifhasi.
8.3 Tshipikwa tshihulwane ndi u khwinisa zwa u wanala ha zwibveledzwa zwa ṱhoḓisiso zwine khazwo ha katelwa mawanwa, khanḓiso, data na zwishumiswa zwa vhaṱoḓisisi, vhaiti vha mbekanyamaitele, matshudeni na tshitshavha.
8.4 Mbekanyamaitele i tikedza ṱhoḓisiso dza tshumisano dza nga ngomu ha shango ḽa Afrika Tshipembe na dza vhukati ha zwitshavha zwa saintsi zwa dzitshaka, khathihi na u ṱuṱuwedza vhushaka ha tshumisano ha ḽifhasi nga kha u kovhana data dzi re khagala.
8.5 Nga u ṱuṱuwedza u ita zwithu nga nḓila ine ya vha khagala khathihi na zwa u katela vhathu vhoṱhe, OSP yo tendelwaho i vhea Afrika Tshipembe kha vhuimo ha u bvela phanḓa na zwa mvelaphanḓa ya saintsi na vhubveledzi u itela u vhuedza vhadzulapo.
9. Muvhigo Nga ha Kushumele kwa Mbekanyamushumo ya Ṱhuṱhuwedzo ya Muthelo wa Ṱhoḓisiso na Mveledziso (R&D) wa Ṅwaha wa Muvhalelano wa 2022/2023
9.1 Khabinethe yo ṱanganedza uri muvhigo wa kushumele wa R&D ya 2022/23 u ṋetshedzwe ngomu Phalamenndeni.
9.2 Muvhuso u ṋetshedza ṱhuṱhuwedzo ya muthelo wa R&D u ya nga Khethekanyo ya 11D ya Mulayo wa Muthelo wa Mbuelo wa 1962 u itela u ṱuṱuwedza mishumo ya R&D ya sekithara ya phuraivethe. Ṱhuṱhuwedzo yo ḓisendeka kha u bviswa ha muthelo wa 150% kha tshumiso ya masheleni yo tendelwaho ya mishumo ye ya itwa kha R&D, zwe zwa ita uri i vhe iṅwe ya ṱhuṱhuwedzo dza muthelo wa R&D dzavhuḓisa ḽifhasini ḽoṱhe.
9.3 Nga ṅwaha wa 2022/23, mbekanyamushumo yo ṱanganedza khumbelo dza thandela dza 188 u bva kha khamphani dza 77 dzine ṱhanganyelo ya masheleni o dzudzanywaho a R&D a anganyelwa kha R1.5 biḽioni. Vhunzhi ha khumbelo dzo ṱanganedzwa u bva kha khamphani khulwane dzine dza vha na mbuelo ya ṅwaha ya masheleni a swikaho R100 miḽioni na u fhira.
9.4 Tshivhalo tshihulwanesa tsha khumbelo dza thandela tsho bva kha vunḓu ḽa Gauteng, ha tevhela vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela na ḽa Kwa-Zulu Natal.
10. Mvetamveto ya Milayo i elanaho na Zwiimiswa sa Tshomedzo dza zwa Ṱhoḓisiso zwa Lushaka na Milayo ya Nḓivhadzo ya Zwiimiswa zwa Ṱhoḓisiso .
10.1 Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha Mvetamveto ya Milayo ya nga ha Kuvhumbele na Mavhusele a Zwiimiswa zwa Ṱhoḓisiso zwa Lushaka (dziNRF) na Mvetamveto ya Milayo ya nga ha Nḓivhadzo ya Zwiimiswa zwa Ṱhoḓisiso hu tshi itelwa vhupfiwa ha vhadzulapo.
10.2 Milayo iyi i ṋetshedza muhanga wa u ṱalusa zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwo teaho hu tshi itelwa u ṋetshedza masheleni, uri zwi elane na zwipikwa zwa lushaka, u kovhana mafhungo na vhulavhelesi.
10.3 Muhanga uyu wo livhiswa kha u ṱalusa zwiimiswa zwine zwa vha na vhuḓifhinduleli ha u ita ṱhoḓisiso dza vhadzulapo, themamveledziso dzo teaho, vhukoni, nḓivho na tshumelo dzine dza bveledza phanḓa Sisṱeme ya Lushaka ya Vhubveledzi, u tikedza Adzhenda ya ṱhoḓisiso ya lushaka, na u bveledza vhuḓifhinduleli ha Mutheo wa Ṱhoḓisiso dza Lushaka.
10.4 Milayo yo dzinginywaho yo livhiswa kha u khwaṱhisa mavhusele na u vhona uri zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwi khou shela mushumo wa ndeme kha u ṱuṱuwedza vhubveledzi na u tikedza zwipikwa zwa mveledziso ya Afrika Tshipembe.
B. MILAYOTIBE
1. Mvetamveto ya Mulayotibe wa Gese, wa ṅwaha wa 2025
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u ṋetshedzwa ha mvetamveto ya Mulayotibe wa Gese, wa 2025 Phalamenndeni u itela uri hu kone u bvelwa phanḓa na u haseledza nga hawo. Mulayotibe uyu ndi une wa khou lavhelela u fhelisa Mulayo wa Gese wa 2001 khathihi na u ḓivhadza muhanga wa mulayo wa musalauno une wa sumbedzisa mveledziso dza thekhinoḽodzhi dza zwenezwino kha zwa u endedzwa na u vhulungwa ha gese.
1.2. Mulayotibe u dovha hafhu wa amba nga ha khaedu dze dza ṱanganiwa nadzo kha zwa u thoma u shumiswa na u tevhedzwa ha Mulayo wa zwino nga u vhea shango ḽa Afrika Tshipembe kha vhuimo ha u nga kona u langa zwiko zwaḽo zwa gese na themamveledziso nga nḓila ya khwine zwi tshi elana na maitele a khwinesa a ḽifhasi khathihi na zwipikwa zwa ndeme zwa fulufulu ḽa lushaka.
1.3. Mulayotibe u ṋea maanḓa Mulanguli wa Fulufulu wa Lushaka wa SA uri a vhee, u lavhelesa na u langa mbadelo dza u ṋetshedzwa ha fulufulu, u langa milayo ya u ḓiṅwalisa khathihi na u ta tshifhinga tsho teaho tsha u ṋetshedza ḽaisentsi.
1.4. Mulayotibe u dovha hafhu wa lavhelela u ṋetshedza mbetshelwa dza u maanḓafhadza dza vhupulani ha ndeme ha nga ha zwiimiswa zwiswa zwa gese, nga maanḓa zwiimiswa zwa phiriselo na u vusuludza gese zwine zwa vhumba muṱoḓo wa u ḓisa gese na vhuendedzi ha vhunzhi ha gese u itela u vhona uri hu khou vha na nḓisedzo ya fulufulu ḽa lushaka.
2. Mulayotibe wa Phurofesheni ya zwa Saintsi ya zwa Mupo (NSP), wa ṅwaha wa 2025
2.1. Khabinethe yo ṱanganedza u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Phurofesheni dza Saintsi ya zwa Mupo wa 2025 hu tshi itelwa vhupfiwa ha nnyi na nnyi. Ndivho khulwane ya Mulayotibe uyu ndi u khwinisa na u ima vhudzuloni ha Mulayo wa Phurofesheni dza Saintsi ya Mupo wa 2003 une wa langa phurofesheni dza saintsi ya mupo kha shango.
2.2. Mvetamveto ya Mulayotibe i ḓivhadza muhanga wa mulayo wo khwiniswaho wa u ṅwalisa, ndangulo, zwilinganyo zwa vhuḓifari na nḓila dza mashumele a vhorasaintsi vha zwa mupo hu na ndivho ya u ita uri phurofeshini iyi i langwe nga nḓila ya musalauno, u vhona uri hu khou vha na u elana na maitele a zwino a zwa saintsi khathihi na zwilinganyo zwa dzitshaka.
C. U tholwa
U tholwa hoṱhe hu ḓo khunyeledzwa nga murahu ha u khwaṱhisedzwa ha ndalukano na u ṱanzwa madzina ho teaho.
1. Khabinethe yo ṱanganedza u tholwa hu tevhelaho:
1.1 Vho Nkhumeleni Victor Vele sa Mulangi Muhulwane (DG) kha Muhasho wa Vhuendelamashango (u engedzwa ha khonṱhiraka).
1.2 Vho Mbulelo Service Tshangana sa DG kha Muhasho wa Tshumisano ya Mavhusele na Mafhungo a Sialala (u engedzwa ha khonṱhiraka).
1.3 Vho Mammetse Masemola sa Ṱhoho ya zwa Themamveledziso Afrika Tshipembe kha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso na Themamveledziso,
1.4 Vho Riaan Botha sa Mufarisa DG: Ndangulo ya Zwiimiswa kha Muhasho wa Mishumo ya Muvhuso na Themamveledziso.
2. Khabinethe yo tendelana na u tholwa ha vhathu vha tevhelaho:
2.1 Vho Themba Ngubeni sa Muofisiri Mulanguli Muhulwane (CEO) wa Zhendedzi ḽa Ndangulo ya Vhupo ha Muelelo wa Maḓi ḽa Mzimvubu Tsitsikama,
2.2 Vho Nkhetheleni Norman Ngidi sa CEO wa Bodo ya Dzifiḽimu na Khanḓiso
2.3 Vho Makgatho Mello sa Mulanguli wa Zhendedzi ḽa Thekhinoḽodzhi ya Mafhungo ḽa Muvhuso,
3. Khabinethe yo tendelana na u tholwa ha miraḓo ya Bodo i tevhelaho:
B. Mulanguli wa Bodo ya Eskom.
(i) Vho Thandeka Zondi-Mthembu
C. Bodo ya Tshiimiswa tsha zwa U laṱwa ha Mathukhwi a Radioactive tsha Lushaka:
(ii) Vho Thuli Mokgele; na
(iii) Muimeleli Vho Matefo Joyce Majodina.
D. Vhalangi vhane vha si vhe Miraḓo ya Khorotshitumbe kha Bodo ya Maanḓalanga a zwa Tsireledzo ya Lwanzheni a Afrika Tshipembe:
(i) Muimeleli Vho Vusumzi Sihawu (Mudzulatshidulo),
(ii) Vho Mervyn Burton (Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo),
(iii) Dokotela Vho Owen Peter Muller Horwood,
(iv) Vho Sandile Keswa,
(v) Dokotela Vho Natalie Skeepers, na
(vi) Muimeleli Vho Nosipho Sobekwa.
E. Miraḓo ya Bodo ya Tshikwama tsha Vhukati tsha zwa Fulufulu (CEF):
(i) Muimeleli Vho Lindelwa Nobantu Nziba,
(ii) Vho Niel Jansen, na
(iii) Vho Persely Mringathi Madokwe.
F. Miraḓo ya Tshoṱhe na ya tshifhinganyana ya Vhulanguli ha zwa Fulufulu ha Lushaka ha Afrika Tshipembe:
(i) Vho Ria Govender (Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo),
(ii) Vho Willibrod Majola, na
(iii) Vho Nomfundo Maseti.
G. Miraḓo ya Khoro ya Dzikhamphani:
(i) Muhaṱuli Vho Mohammed Navsa,
(ii) Muhaṱuli Vho Kathleen Satchwell,
(iii) Muhaṱuli Vho Robert Nugent,
(iv) Muhaṱuli Vho Boissie Henry Mbha, na
(v) Muhaṱuli Vho Visvanathan Ponnan.
H. Miraḓo ya Khoro ya zwa Mafhungo a Tshikhalani ya Afrika Tshipembe:
(i) Muimeleli Vho Luthando Simphiwe Mkumatela (Mudzulatshidulo),
(ii) Dokotela Vho Maria Ria Nonyana-Mokabane (Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo na muimeli wa dtic);
(iii) Muimeleli Vho Icho Kealotswe-Matlou
(iv) Vho Shafique Amid Dean Allie;
(v) Vho Kebeditswe Medupe;
(vi) Vho Sydney Linden Petzer;
(vii) Vho Vincent Molawa Ngoetjana;
(viii) Dokotela Vho Reshma Mathura;
(ix) Vho Nhlanhla Michael Mabaso;
(x) Vho Itumeleng Makola (muimeli wa DSTI);
(xi) Dokotela Vho Sarisha Harrylal;
(xii) Vho Yolanda Nxumalo;
(xiii) Vho Flenk Mnisi (muimeli wa DCDT)
(xiv) Mukolonele Vho Tamara Thomas-Herwels (muimeli wa DoD); na
(xv) Vho Levers Mabaso (muimeli wa DOT)
I. Miraḓo ya Bodo ya Mafhungo a zwa Mavu:
(i) Vho Lusanda Nomasongo Ṋetshitenzhe (Mudzulatshidulo);
(ii) Vho Precious Hlengiwe Makoe (Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo);
(iii) Muimeleli Vho Anthonie Michael Viviers;
(iv) Vho Pierre-Jeanne Alexander Gerber; na
(v) Vho Tsietsi Hamilton Madonsela.
J. Miraḓo ya Bodo ya zwa Maḓi ya Amatola:
(i) Dokotela Vho Gaster Sharpley (Mudzulatshidulo),
(ii) Vho Litha Charlotte Geza (Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo),
(iii) Vho Noxolo Phoebe Abraham,
(iv) Vho Mxolisi Sibam,
(v) Vho Siphumezile Thuthuka Songelwa,
(vi) Vho Simnikiwe Xawuka,
(vii) Vho Nomfundo Princess Douw-Jack,
(viii) Vho Bhekuyise Henry Makedama,
(ix) Vho Nondumiso Pumela Ngonyama,
(x) Vho Sinovuyo Ngumbela, na
(xi) Vho Trevor Balzer.
K. Miraḓo ya Bodo ya Sentech:
(i) Vho Themba Phiri (Mudzulatshidulo – lwa tshifhinga tsho salaho kha themo yavho)
(ii) Dokotela Vho Silvia Sathekge,
(iii) Dokotela Vho Lebogang Mphahlele-Ntsasa
L. Bodo ya zwa Vhueletshedzi ha Tshikwama tsha Ndiliso:
(i) Vho Dinao Lerutla (Mudzulatshidulo)
(ii) Vho Unathi Nosipho Mdledle-Mkize
(iii) Vho Ernest Thabo Thipa
(iv) Vho Nolitha Pietersen
(v) Vho Milly Ruiters
(vi) Vho Thembinkosi Mkalipi
(vii) Vho Mohamed Carrim
(viii) Vho Leevendree Pillay
(ix) Vho Jan Mahlangu
(x) Vho Mulalo Murudi
(xi) Vho Mamokete Roseline Mokoena Hadebe
(xii) Vho Frieda Monyane Mudau
(xiii) Vho Masedi Lonkokile
(xiv) Vho Duncan Luvuno
(xv) Vho Janek Wilimiec
(xvi) Vho Fani Xaba
(xvii) Vho Tertia Ndlovu
(xviii) Dokotela Vho Nothando Moyo
(xix) Vho Kresantha Pillay
(xx) Vho Sudeshan Pillay
(xxi) Dokotela Vho Tshepo Moses Sebibe, na
(xxii) Vho Kevin Cowley.
M. U tholwa ha vha Maanḓalanga a zwa Muvhalelano na Vhadzulatshidulo vha SETA
i. Phrofesa Vho Puffy Soundy (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo ya Sekhithara ya zwa Vhulimi-Agri SETA)
ii. Dokotela Vho Ntombana Sekgaphane (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo ya Sekhithara ya zwa Dzibannga – Bank SETA)
iii. Vho Karabo Mhlongo-Mbele (Vhugudisi & Pfunzo zwa Sekhithara ya zwa Mvelele, Vhutsila, Vhuendelamashango, Vhuṱanganedzavhaeni na Mitambo – CATHS SETA)
iv. Vho Tsakani Beatrice Nkambule (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo ya Nḓowetshumo dza Dzikhemikhaḽa - CHIETA)
v. Dokotela Vho Olwethu Siphuka (Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya Maitele a Mveledziso, Vhugudisi na Pfunzo – ETDP SETA)
vi. Vho Morwesi Ramonyai Thonga (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Maḓi na Fulufulu – EW SETA)
vii. Dokotela Vho Dala Prittish (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya Tshumelo dza Muvhalelano na zwa Masheleni - FASSET)
viii. Vho Siyabulela Ngcukana (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya Nḓowetshumo ya Vhubveledzi ha Zwinwiwa & Zwiḽiwa – FoodBev SETA)
ix. Vho Theresa Otto (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Vhubveledzi & Kushumisele kwa Faiba - FP&M SETA)
x. Dokotela Vho Nomsa Mnisi (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Ndondolo na Mutakalo – HWSETA)
xi. Vho Refilwe Matenche (Maanḓalanga a Vhugudisi & Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Ndindakhombo -InSETA)
xii. Phrofesa Vho Hoosen Rasool (Maanḓalanga a Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Vhumagi, Vhuinzhiniere na Tshumelo dzi Elanaho- MERSETA)
xiii. Vho Emma Mphahlele (Maanḓalanga a Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya Thekhinoḽodzhi dza zwa Vhudavhidzani, Mafhungo ba Nyanḓadzamafhungo – MICT SETA)
xiv. Dokotela Vho Nomusa Zethu Qunta (Maanḓalanga a Ndalukano dza zwa Migodi - MQA)
xv. Dokotela Vho Kenneth Maimela (Maanḓalanga a Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya Tshumelo dza Muvhuso - PSETA)
xvi. Vho Chris Setlhako (Maanḓalanga a Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Vhutsireledzi na Tsireledzo - SASSETA)
xvii. Vho Themba Dlamini (Maanḓalanga a Vhugudisi a Pfunzo dza zwa Vhuendi
xviii. Vho Thulani Tshefutha (Maanḓalanga a Vhugudisi na Pfunzo kha Sekhithara ya zwa Mavhengele na Holosele – W&RSETA)
D. Mafhungo maswa kha Khabinethe
1. U thoma u bveledzwa ha Thandela Mbili Khulwane dza Mveledziso ya Vhudzulo ha Vhathu kha ḽa Gauteng
1.1. Khabinethe yo dzhiela nṱha mvelaphanḓa kha zwa u thoma u bveledzwa ha thandela mbili khulwane dza zwa vhudzulo ha vhathu ngei Gauteng dzo livhiswaho kha u ṋetshedza miṱa i ṱoḓaho u swika 68 000 ngei Lufhereng (Ḓorobo ya Johannesburg) na Mooikloof (Ḓorobo ya Tshwane).
1.2. Mveledziso ya Lufhereng i khou lavhelelwa u ḓo vha thandela ine ya fhira zwa u tou ṋetshedzwa ha nnḓu fhedzi, lune ya vho ḓo vha tshitshavha tsho ṱanganelaho tsho fhelelaho tshi re na zwishumiswa zwa matshilisano na zwa ikonomi zwi katelaho zwikolo, khiretshe, kiḽiniki, fhethu ha vhurabeli, dziphakha, fhethu ho vuleaho, fhethu ha zwa mabindu na vhubindudzi na tshomedzo dza vhuḓimvumvusi. Tshivhalo tsha fhasisa tsha nnḓu dzine dza ḓo ṋetshedzwa fhaḽa Lufhereng tshi khou anganyelwa u vha nnḓu dza 32 636. Mveledziso ya Fhethu ha Vhudzulo ho Angalalaho ha Mooikloof i khou lavhelelwa u ṋetshedza nnḓu dzi swikaho 50 000.
1.3. Hedzi thandela dzi khou lavhelelwa u sika zwikhala zwa ndeme zwa mishumo nga tshifhinga tsha musi dzi tshi khou fhaṱiwa na u fhira, ngeno nga thungo dzi tshi ḓo dovha hafhu dza ṱuṱuwedza mveledziso ya mabindu maṱuku na nyaluwo ya ikonomi yapo, zwine hezwi zwa vha maga a ndeme kha shango ḽine ḽa khou lwa na u shayea ha mishumo hu re nṱhesa khathihi na tshayandingano.
2. Muvhigo wa Zwisumbedzi zwa Saintsi, Thekinoḽodzhi na Vhubveledzi (STI) wa Afrika Tshipembe, mawanwa a ṅwaha wa 2025
2.1. Khabinethe yo dzhiela nzhele mawanwa a Muvhigo wa Zwisumbedzi zwa STI wa 2025 na zwidodombedzwa zwawo zwa ndeme. Muvhigo u sumbedza uri naho Afrika Tshipembe ḽo thoma mutheo wo khwaṱhaho wa sisṱeme ya saintsi na vhubveledzi ha lushaka, sisṱeme iyi i kha ḓi vha yo fhandekana vhukati ha muvhuso, vhoradzipfunzo, nḓowetshumo, na tshitshavha tsha vhadzulapo.
2.2. U fhandekana uhu, ho ṱangana na u ṋetshedzwa ha masheleni a songo eḓanaho, zwi fhungudza vhukoni ha shango ha u ṱalutshedza mawanwa a ṱhoḓisiso kha zwibveledzwa zwa makwevho kana vhubveledzi ha zwa matshilisano.
2.3. Muvhigo u ita khuwelelo ya ṱhanganelo yo khwaṱhaho vhukati ha muvhuso, vhoradzipfunzo nḓowetshumo, na tshitshavha tsha vhadzulapo u itela u ṱuṱuwedza vhubindudzi ho dzudzanywaho kha Saintsi, Thekhinoḽodzhi na Vhubveledzi (STI), hu tshi shumiswa maitela a u bveledza ane a ita uri mawanwa a zwa ṱhoḓisiso a kone u shandukiselwa kha u vha mbuelo dzi vhonalaho dza ikonomi na matshilisano, ngauralo zwine zwenezwo zwa ḓo khwinisa tshiimo tsha shango ḽa Afrika Tshipembe uri hu vhe fhethu ha maimo a nṱha kha ḽifhasi.
3. Pfunzo ya nga Murahu ha U Fhedza Tshikolo na Tshiimo tsha u ḓilugisela kha zwa Vhugudisi
3.1. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha tshiimo tsha u ḓilugisela kha ṅwaha wa pfunzo wa 2026 kha sekithara ya Pfunzo ya Nga murahu ha u Fhedza Tshikolo na Vhugudisi (PSET). Tshifhinga tsha u ita khumbelo dza ṅwaha wa 2026 tsho vula nga ṅwedzi wa Khubvumedzi 2025 – nga u ṱavhanya u fhira miṅwaha yo fhiraho – nahone tshi ḓo vala nga ḽa 15 Lara 2025.
3.2. Zwa u khwaṱhisedzwa ha datha nga tshifhinga tsha vhukuma zwazwino zwo no dzheniswa tshoṱhe kha Muhasho wa zwa Muno, Tshumelo ya Mithelo ya Afrika Tshipembe na Zhendedzi ḽa Magavhelo a Matshilisano ḽa Afrika Tshipembe u itela uri hu kone u ḓadzwa zwidodombedzwa zwa mbuelo dza miṱa na vhudzulapo nga zwone zwiṋe. U itela u khwaṱhisa maga a u thivhela vhufhura, maga a ṱhaluso ya magunwe na ya muthu ene muṋe na one o no thoma u shumiswa.
3.3. Zwiṅwe hafhu, tshikwama tsha NSFAS na tshone tshi ḓo vha na vhukoni ho fhelelaho kha tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha pfunzo dza nṱha nga tshifhinga tsha u ḓiṅwalisa u itela u tikedza zwiimiswa na matshudeni vha re na khaedu dzi elanaho na zwa masheleni.
3.4. Hu ḓo vhumbiwa senthara ya zwa pulani ha vhukati ine ya ḓo vhumbwa nga vhaimeleli vha bvaho kha Muhasho wa Pfunzo ya Nṱha na Vhugudisi, NSFAS, zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha na madzangano a matshudeni. Senthara iyi i ḓo ṱangana vhege iṅwe na iṅwe u itela u ṱola khaedu na hune ha tea u lugiswa hone.
3.5. U engedza kha zwenezwo, NSFAS yo khwinisa maitele ayo a zwa vhudavhidzani u itela u vhona uri matshudeni vha khou wana mafhungo nga u ṱavhanya kha inthanethe, nga luṱingo na musi vho tou ḓivhonadza vhone vhaṋe.
4. U bvela phanḓa ha Tshikimu tsha Lushaka tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni (NSFAS)
4.1 Khabinethe yo ṱanganedza khathihi na u dzhiela nṱha muvhigo wa nga ha tshiimo tsha thuso ya masheleni ya matshudeni khathihi na u bvela phanḓa ha Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni tsha Matshudeni tsha Lushaka (NSFAS). Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele khaedu dza sisṱeme dzine dza vha dzone dze dza ita uri hu si vhe na vhudziki na u fulufhedzea ha tshikimu itshi khathihi na u tikedza zwa u thoma u shumiswa ha maga a tshihaḓu a u dzikisa tshiimo, hu tshi katelwa na u khwaṱhisa mavhusele khathihi na sisṱeme dza ICT, na u khwinisa maitele a u kovhelwa ha masheleni.
4.2 Khabinethe yo dovha hafhu ya ṱanganedza mvelaphanḓa yo no swikelwaho kha zwa vhukwamani na ayo vha kwameaho vha ndeme kha muvhuso, zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha, madzangano a matshudeni na vhashumi. Yo tendelana kha ḽa uri hu tea u vha na maitele maswa avhuḓi u ṋetshedza masheleni a matshudeni ane a tea u khunyeledzwa mathomoni a ṅwaha wa 2026, ho sedzwa uri a ḓo kona u shuma lwa tshifhinga tshilapfu, thikhedzo yo fhambanaho ya matshudeni a yunivesithi na TVET, na u khwinisa vhukoni kha maitele a u ita khumbelo, u kovhekanywa na u rumela mbilahelo. Khabinethe yo dzhiela nzhele mbekanyamaitele dzo vhalaho na u nanga ho fhambanaho kha zwiimiswa zwine ha khou lavheleswa khazwo khathihi na u khwaṱhisedza ndeme ya thuso ya masheleni a muvhuso kha u ṱuṱuwedza tswikelo ine ya eḓana kha pfunzo na vhugudisi ha nga murahu ha u fhedza tshikolo.
5. Pulane ya Vhushaka ha Nyaluwo ya Vhuendelamashango (TGPP) 2025 – 2030: U ṱuṱuwedza nyaluwo yo katelaho na u sika mishumo
5.1. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha TGPP ya 2025 – 2030, ine ya bvisela khagala muhanga wa miṅwaha miṱanu wa u ita uri hu vhe na nyaluwo ya ikonomi yo katelaho, ine ya nga kona u bvela phanḓa nahone yo rangwaho phanḓa nga vhuendelamashango. Pulane iyi i shumisa vhushaka uvhu ha tshumisano nga nḓila yo fhelelaho kha sekithara dzoṱhe dza muvhuso, dza phuraivethe na dza tshitshavha u itela u ṱuṱuwedza u swika ha vhaendelamashango vha dzitshaka na vha fhano hayani, u fhambanya zwibveledzwa, u sika mishumo, u khwaṱhisa u konḓelela na u vhona uri hu na mbuelo kha tshitshavha.
5.2. Khabinethe yo dzhiela nṱha fhungo ḽa uri TGPP yo sumbedzisa zwipikwa zwiṱanu zwa ndeme, mbekanyamushumo dza ndeme dza rathi khathihi na pulane dza u thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo idzi dzine dza vha na KPI dzi kaleaho, dzi tshi tikedzwa nga vhubindudzi vhu itwaho nga u sielisana khathihi na zwiko zwinzhi zwa masheleni.
5.3. Khabinethe yo dovha hafhu ya dzhiela nzhele fhungo ḽa uri nyaluwo ya vhuendelamashango yo no fhira zwipikwa zwa 2030, hu tshi katelwa na u fhira mbuelo dza vhuendelamashango dza phanḓa ha musi hu tshi vha na dwadze, mishumo yo sikwaho (ho sedzwa kha vhaswa na vhafumakadzi), na u lavhelesa hafhu kha zwa u khwinisa ndeme ya vhupo ha mahayani, u khwinisa themamveledziso na u ṱuṱuwedza maitele ane a ṱhogomela kilima.
3.2. Khonfarentse ya Vhoramafhungo vha Saintsi (WCSJ) ya Ḽifhasi ya vhu13
3.2.1. Khabinethe yo dzhiela nzhele na u ṱanganedza zwa u farwa zwavhuḓi ha Khonfarentse ya Vhoramafhungo vha Saintsi (WCSJ), ya Ḽifhasi ya vhu13 ye ya vha hone u bva nga ḽa 1 u swika nga ḽa 5 Nyendavhusiku 2025 ngei Pretoria. Khonfarentse yo vha yo vhidzwa nga u ṱanganelana nga Muhasho wa Saintsi, Thekhinoḽodzhi na Vhubveledzi (DSTI) na Khoro ya Ṱhoḓisiso ya zwa Saintsi na Nḓowetshumo (CSIR), ye khayo ha ombedzelwa mushumo wa ndeme wa zwa vhoramafhungo ha saintsi kha u lingedza u tandulula khaedu dza u sa eḓana ha ḽifhasini khathihi na u khwaṱhisa fulufhelo ḽa vhadzulapo kha zwa saintsi.
3.2.2. Khonfarentse yo bveledza mvelelo dza ndeme, hu tshi katelwa na vhuḓiimiseli ha u bvela phanḓa na mushumo wa mafhungo vha re na vhuḓifari havhuḓi, u khwinisa na u fhaṱa vhukoni ha dzingu, u ṱuṱuwedza vhubveledzi ha thekhinoḽodzhi na u ṱuṱuwedza vhurangaphanḓa ha Afrika kha vhudipuḽomati ha zwa saintsi.
E. Vhuṱambo vhune ha khou ḓa
1. Ṅwedzi wa Vhupfumedzani
1.1. Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi ḓo elelwa Ṅwedzi wa Vhupfumedzani kha ṅwedzi woṱhe wa Nyendavhusiku, hu tshi ḓo thomiwa nga Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Vhupfumedzani nga ḽa 16 Nyendavhusiku 2025 ḽine ḽa ḓo farelwa fhaḽa Muziamu wa Ncome ngei Nquthu, kha ḽa KwaZulu-Natal.
1.2. Vhuṱambo uvhu ha uno ṅwaha vhu ḓo pembelelwa fhasi ha thero ine ya ri: “U bva kha Ḓivhazwakale i Fanaho u ya kha Vhumatshelo vhu Fanaho nga kha Nḓila Ntswa na Vhubveledzi”, ngeno Ḓuvha ḽa Lushaka ḽa Vhupfumedzanyi ḽa 2025 ḽi tshi ḓo fhululedzwa nga fhasi ha thero ine ya ri: “U khwaṱhisedza Vhupfumedzani hu tshi itelwa Mirafho i ḓaho”.
1.3. Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe ya uri vha bvele phanḓa na mutheo we wa vhewa u tou bva tsha miṅwaha ya mahumi mararu ya demokirasi nga u eletshedza vhaswa, u tikedza mabindu apo o katelaho na u ḓidzhenisa kha nyambedzano dzo vhofholowaho nahone dzi fulufhedzeaho dza u ṱuṱuwedza u pfesesana na ndivho yo i fanaho.
1.4. Ṅwedzi wa Vhupfumedzanyi u shuma sa tshihumbudzi tsha ndeme tsha uri mbofholowo na demokirasi zwine ra ḓiphina ngazwo ṋamusi zwo vha zwi songo vhofholowa, zwi tou ṱumana thwii na u vhumbwa nga ḓivhazwakale ya shango ḽa Afrika Tshipembe ya u sa vha na khaṱulo kwayo na u sa eḓana, fhedziha, naho zwo ralo, vhumatshelo ha shango vhu funaho ho ḓitika kha mashumele a fanaho a u lingedza u wana phodzo, u ṱanganya na u bveledza zwiswa ri roṱhe.
F. Milaedza
1. Ngeletshedzo nga ha Nyimele dza Mutsho wo Kalulaho
1.1. Khabinethe i khou ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe uri vha vhe na ṱhogomelo khulwane vhukuma nga tshifhinga tsha nyimele dza mutsho wo kalulaho, une wa katela mvula khulu, mibvumo na tshifhango u mona na zwipiḓa zwo fhambanaho zwa shango. Mafhungo a mutsho a fulufhedzeaho a nga kona u swikelwa kha webusaithi ya Tshumelo ya Mutsho ya Afrika Tshipembe ine ya vha www.weathersa.co.za
2. Ndiliso
Khabinethe yo livhisa ndiliso dzayo kha khonani na miṱa ya:
i. Mukhomishinari wa kale wa SARS Vho Oupa Magashula, vhe vha tshimbidza tshiimiswa tsha u kuvhanganya muthelo nga tshifhinga tsha khaedu dza u tsela fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi nga ṅwaha wa 2008. Musi vha tshi kha ḓi tou bva u thoma mushumo wavho, Mukhomishinari Vho Magashula vho shuma sa mulwelambofholowo dza vhashumi phanḓa ha musi vha tshi dzhena kha sekithara ya mabindu hone nga murahu vha dzhena kha tshumelo ya muvhuso.
ii. Muhaṱuli Vho Leonora van den Heever, mufumakadzi wa u thoma u shuma sa muhaṱuli Afrika Tshipembe. Mushumo wavho wa u vha ḽizhakanḓila wo vulela mahothi mirafho ya vhafumakadzi kha zwa mulayo nahone wa dzulela u vha tsumbo ya tshoṱhe ya vhukoni ha zwa vhulamukanyi.
iii. Vho Sunny Singh, muṅwe wa vhalwelambofholowo vho ḓikumedzelaho vhukuma vha ḽa Afrika Tshipembe, vhe vha shuma tshigwevho tsha miṅwaha ya 10 ngei Robben Island. Vho shela mulenzhe zwihulwane kha mveledziso ya vhaswa na u vha na mushumo wa ndeme kha tshanduko ya poḽotiki ya Afrika Tshipembe nga tshifhinga tsha u bvelela ha demokirasi.
iv. Vho Dennis Pather, ramafhungo a ṱhonifheaho wa Afrika Tshipembe, muṅwali na mudzudzanyi wa kale wa khanḓiso dzo vhalaho dzi ḓivheaho hu tshi katelwa na Daily News. U shela havho mulenzhe kha u bveledza nyambedzano dza nga nyanḓadzamafhungo kha ḽa Afrika Tshipembe zwi ḓo humbulwa nga ṱhonifho khulwane vhukuma.
v. Dokotela Vho Jennifer Glennie, vhe vha vha vhe muimeleli wa vhulamukanyi ha matshilisano nahone vho shela mulenzhe muhulwane vhukuma kha zwa tswikelo i eḓanaho ya pfunzo nga vhoṱhe khathihi na tshanduko dza vhadzulapo. Vho dovha hafhu vha shela mulenzhe zwihulwane kha u bveledza na u khwaṱhisa mbekanyamaitele na kulangelwe kwa pfunzo ya nṱha fhano shangoni ḽashu kha mishumo wavho sa Muraḓo wa Khoro ya Pfunzo ya Nṱha (CHE), Muraḓo wa Khoro na Foramu ya Tshanduko yo Ṱanḓavhuwaho kha Yunivesithi ya Afrika Tshipembe (UNISA) na u vha Muraḓo wa Khoro kha Yunivesithi ya Sol Plaatje.
vi. Vho Vho Franklin Abraham Sonn, mudededzi, mudipuḽomati na ramabindu vhe vha vha na mushumo muhulwane kha u shanduka ha shango u bva kha muvhuso wa khethululo u ya kha demokirasi. Vho vha muambasada wa u thoma wa shango ḽa Afrika Tshipembe kha ḽa United States nga fhasi ha muvhuso wa demokirasi, vho shuma u bva nga ṅwaha wa 1995 u swika nga ṅwaha wa 1999.
3. U fhululedza
Khabinethe yo livhisa maipfi a u fhululedza na u tamela mashudu kha:
i. Thimu ya Springboks nge ya kunda thimu ya shango ḽa Ireland kha Mutevhe wa Quilter Nations wa 2025, na u dzula vha songo kundwa kha mutevhe woṱhe. Thimu ya Springboks yo dovha hafhu ya khunyeledza khalaṅwaha ya 2025 ya Castle Lager Outgoing Tour Test nga u kunda Wales nga 73-0 ngei Cardiff, he ya fhedza i songo kundwa na luthihi luvhili lwoṱhe nga u tevhekana.
ii. Thimu ya Proteas nge ya ita ḓivhazwakale nga gundo ḽayo ḽa u thoma ḽa Mutevhe wa Ndingo ngei India nga murahu ha miṅwaha ya 25. Gundo iḽi ḽo khwaṱhisa vhuimo ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha maimo a Vhugweṋa ha Ndingo dza Ḽifhasi dza ICC dza ṅwaha wa 2025 – 27, hune vhahali avha zwazwino vha vha kha vhuimo ha vhuvhili.
iii. Vhagudi vha Kiḽasi ya Maṱiriki ya ṅwaha wa 2025 kha u fhedza milingo yavho ya u fhedzisela nga nḓila yavhuḓi. Khabinethe i dzhiela nṱha mushumo wo khwaṱhaho wo itwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo kha u ṋetshedza milingo hu si na zwiwo zwihulwane. Mushumo wa u swaya milingo iyi wo thoma lwa tshiofisi u mona na senthara dzo tiwaho, hune ha vha na vhamaki vha fhiraho 52 000 vho tholwaho kha shangoni loṱhe.
iv. CSIR kha u pembelela anivesari yayo ya vhu 80 nga ḽa 5 Tshimedzi 2025. Lwa miṅwaha ya mahumi maṱanu na mararu, CSIR yo vha i phanḓa kha vhubveledzi ha zwa saintsi na thekhinoḽodzhi, u ṋetshedza ḽaisentsi dza thekhinoḽodzhi dzapo na dza dzitshaka hu tshi katelwa na u ṋetshedza thandululo dze dza khwaṱhisa mveledziso ya muvhuso u re na vhukoni. Izwi zwi katela zwishumiswa zwa u fema zwe zwa vhulunga matshilo nga tshifhinga tsha dwadze ḽa COVID-19, ṱhanziela dza khaelo dze dza thusa vhathu kha nyendo dzavho dza dzitshaka na garaṱa dza ID dzo bveledzwaho na Muhasho wa zwa Muno, musi hu tshi tou bulwa zwiṱuku kha zwiṅwe zwinzhi zwe zwa itea.
v. U khethwa hafhu ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha Khoro ya Dzangano ḽa Lwanzheni ḽa Dzitshaka (IMO), zwe hezwi zwa fhelisa tshikhala tsha miṅwaha miṋa u bva nga 2021. Uhu u khethwa hafhu ho vha hone kha dzulo ḽa vhu 34 ḽa Buthano ḽa IMO ngei London nga ḽa 28 Lara 2025, zwine zwa vhea Afrika Tshipembe fhasi ha Khethekanyo ya C ya themo ya 2027 – 2027. Khethekanyo iyi i katela mashango a re na dzangalelo ḽo khetheaho kha zwa vhuendi ha lwanzheni kana vhuendedzi ha zwikepe, u vhona uri hu khou vha na vhuimeleli vhu linganaho ha madzingu oṱhe mahulwane a dzingu ḽifhasini ḽoṱhe. Afrika Tshipembe ḽi ḓo shumisa vhuimo uhu u ṱuṱuwedza kuvhonele kwa Afrika ku fhaṱaho kha zwa kulangele kwa zwa lwanzheni ḽifhasini.
vi. Tshigwada tsha bola ya milenzhe tsha Orlando Pirates kha u wina tshiphuga tsha 2025 tsha Carling Black Label. Vhukoni ha bola ya milenzhe ya fhano hayani ndi tshithu tshihulwane tshine tsha shela mulenzhe kha u aluwa ha maanḓa a Thimu ya Bola ya Milenzhe ya Lushaka Bafana Bafana ine ya ḓo imela shango ḽa Afrika Tshipembe kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha ṅwaha wa 2026.
4. U vhea Tsireledzo phanḓa, Vhuḓifhinduleli ho Ṱanganelaho kha Khalaṅwaha ino ya Vhuṱambo ha Khushumusi
4.1. Khabinethe i khou tamela mashudu vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe a khalaṅwaha ya madakalo yo ḓalaho lufuno, mulalo na vhuṱambo ho tsireledzeaho khathihi na vha miṱa yavho na vhafunwa na kha tshitshavha tsha Vhakhiresithe Khirisimusi yavhuḓi. Khabinethe i khou bvela phanḓa na u ita khuwelelo kha tshitshavha uri tshi vhee phanḓa tsireledzo dzibadani, zwitshavhani, fhethu ha nnyi na nnyi na kha vhuṱambo hoṱhe vhune ha ḓo vha hone nga ino khalaṅwaha ya vhuṱambo ha madakalo.
4.2. Muhasho wa Vhuendedzi (DOT) wo ḓivhadza Pulane Ntswa dza Tsireledzo ya Tshifhinga tsha Vhuṱambo ha Dzikhushumisi u itela u tsireledza vhareili, vhaendelangaṋayo na vhaṋameli. Vhaofisiri vha zwa u tevhedza milayo ya vhuendi ha badani vha lushaka vhane vha swika maḓana a malo, vha tshi tikedzwa nga maṅwe mazhendedzi o fhambanaho a zwa u tevhedza mulayo, vha ḓo rumelwa nga tshifhinga tsha khalaṅwaha yoṱhe ya vhuṱambo uvhu u itela u ṱola zwa u tevhedzwa ha milayo ya vhuendi na u vhona uri hu khou vha na tsireledzo. Maṅwe mapholisa vha u ḓadzisa vha swikaho 558 vhane vha kha ḓi tou bva u gudiswa vha ḓo rumelwa u itela u vhona uri vhadzulapo vho tsireledzea nga tshifhinga itshi tsha musi hu tshi khou iwa nṱha na fhasi.
• Vhashumisi vha bada vha khou humbudzwa u tevhedza milayo ya badani, u vha na tshumisano afho hune ha vha na zwa u thivhiwa ha bada na u sa ḓidzhenisa kha vhuḓifari ha u sa londa, hu tshi katelwa u nwa na u reila, u shumisa zwidzidzivhadzi zwi shandukisaho muhumbulo, u reila nga luvhilo luhulu na u shumisa dzifounu dza zwanḓa musi vha tshi khou reila.
4.3. Vhabebi, vhaṱhogomeli na vhaunḓi vha khou ṱuṱuwedzwa u vhona uri vhana vha dzula vho lavheleswa na u tsireledzwa kha nyimele dzi re na khombo. Musi vha tshi khou tshimbila, kha vha vhone uri mabannda a tsireledzo o vhofhiwa zwavhuḓi nahone musi vhe fhethu ha nnyi na nnyi, kha dzulele u ṱhogomela vhana vhavho misi yoṱhe u itela u thivhela khombo kana u xela na u ngalangala ha vhana.
4.4. Tshitshavha na tshone tshi khou eletshedzwa uri tshi dzule tsho fhaṱuwa kha vhafhuri na vha vhadziavhukwila, vhane kanzhi vha shumisa tshifhinga tsha vhuṱambo uhu u itela u ṱhasela vhathu vha sa zwi ḓivhi. Vhigani mushumo muṅwe na muṅwe wa vhufhura kha mapholisa kana kha vhalanguli vho teaho nga u ṱavhanya.
4.5. Khabinethe i khou humbudza muthu muṅwe na muṅwe uri tsireledzo ndi vhuḓifhinduleli ho ṱanganelaho. Kha ri shumisane roṱhe u thivhela khombo dza badani, u huvhala na u lovha nga tshino tshifhinga tsha shishi ngaurali.
Ri vha tamela tshifhinga tsha madakalo na ṅwaha muswa wavhuḓi
Mbudziso dzi livhiswa kha: Vho Sathasivan Vandayar (Muambeli wa Muvhuso o tou farelaho)
Luṱingothendeleki: 082 444 9092
