A. Mafhungo ane a khou bvelela shangoni
1. U bveledza ikonomi yo khwaṱhaho nahone ine ya kona u konḓelela
1.1. Muvhuso na mabindu vha khou khwaṱhisa vhushaka ha tshumisano hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza nyaluwo ya ikonomi khathihi na u sika mishumo
1.1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Luṱa 3 lwa Vhushaka ha Tshumisano ya Vhukati ha Muvhuso na Mabindu hu tshi itelwa u ṱuṱuwedza nyaluwo, u kunga vhubindudzi khathihi na u sika mishumo i fhiraho miḽioni nthihi nga ṅwaha wa 2030.
1.1.2. Luṱa 3 lu khou bvela phanḓa u bva kha tshumisano yavhuḓi ye ya vha hone kha sekhithara dza ndeme kha Luṱa 1 na 2. Gundo ḽe ḽa swikelwa kha Luṱa 2, ḽi katela u fhelisa zwa u khaulwa ha nḓisedzo ya muḓagasi nga u sielisana, khwinifhadzo kha kushumisele kwa zwidimela na vhuimangalavha; u bviswa ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha mutevhe wa mashango o swifhadzwaho madzina wa FATF; na u khwinifhadzwa ha vhuimo ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha zwa zwikolodo nga vha S&P na Fitch.
1.1.3. Luṱa 3 lu ḓo bvela phanḓa na u ḓisa tshanduko, u khwaṱhisa fhulufhelo ḽa vhabindudzi khathihi na u engedza zwikhala zwa ikonomi hu tshi itelwa vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe. Musi zwipikwa zwihulwane zwo sedzesa kha u engedza vhukoni ha u bveledza fulufulu, u engedza vhunzhi ha thundu dzine dza khou endedzwa, u bveledza vhubindudzi vhuhulwane khathihi na u dovha hafhu ha engedzwa vhaeni vha zwa vhuendelamashango vha dzitshaka nga ṅwaha wa 2027.
1.2. Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi khou ḓilugisela u ḓivhadza khaelo ntswa ya dwadze ḽa lufhiha
1.2.1. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa yo no swikelwaho kha mushumo wa mveledziso ya khaelo ntswa ya dwadze ḽa lufhiha (TB), ine zwazwino ya vha kha ndingo dza Luṱa 3, ine ya ḓo shela mulenzhe nga huhulu kha u fhelisa TB sa dwadze ḽine ḽa vha na mushushedzo muhulwane kha mutakalo wa vhadzulapo.
1.2.2. Khabinethe yo dzhiela nzhele fhungo ḽa uri muvhuso u khou ita nzudzanyo dza u redzhisiṱara na u ḓivhadza khaelo iyi musi arali ndingo dza hone dzi tshi nga tshimbila zwavhuḓi.
Khabinethe yo dovha hafhu ya ṱanganedza thendelano ye ya swikelwa na vha Serum Institute of India ya u bveledza khaelo ya TB ine ya ḓo phaḓaladzwa ḽifhasi ḽoṱhe nga u angaredza, zwine hezwi zwa ḓo khwaṱhisa vhukoni ha shango ḽa Afrika Tshipembe ha u bveledza khaelo, u tikedza vhutumbuli na u shela mulenzhe kha nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo.
1.3. U vhea mutheo wa vhumatshelo ho khwaṱhaho ha zwa fulufulu: Mashumele a zwa Mveledziso ya Muḓagasi a Eskom
1.3.1. Eskom yo kona u swikela ḽiga ḽihulwane kha mbekanyamushumo yayo ya u fhelisa zwa u fhungudzwa ha vhunzhi ha muḓagasi nga u swikela tshiimo tsha u fhungudza vhunzhi ha muḓagasi une wa shumiswa kha mavundu a sumbe phanḓa ha tshipikwa tshayo tsha ṅwedzi wa Tshimedzi 2026. Vharengi vha ṱoḓaho u swika 1.2 miḽioni vho vhuedzedzwa kha nyimele dzo ḓoweleaho dza nḓisedzo, zwe hezwi zwa fhungudza mukovhe wa vharengi vho kwameaho u ya kha 6.8% ya vharengi vha Eskom.
1.3.2. Zwiṅwe hafhu, Eskom yo dovha hafhu ya kona u fhungudza vhukuma zwa u ḓitika hayo nga dizili, lwe masheleni e a vha a tshi shumiswa kha zwenezwo a fhungudzea vhukuma u swika kha 83% ṅwaha nga ṅwaha u bva kha masheleni a R5.92 biḽioni u ya kha R992 miḽioni kha tshifhinga tshenetsho tshi fanaho, musi kushumiselwe kwa Open Cycle Gas Turbine ku tshi tsela fhasi u bva kha 8.67% u ya kha 1.10%.
1.3.3. Hezwi zwa u fhungudzea zwihulwane ha u shumiswa ha dizili zwi sumbedza u khwinifhadzea hune ha khou bvela phanḓa kha kushumele kwa zwiṱitshi khathihi na sisteme ya muḓagasi i fhulufhedzeaho, i shumaho zwavhuḓi nahone ine ya konḓelela. Shango ḽa Afrika Tshipembe zwazwino ḽo rekhoda maḓuvha a 467 nga u tevhekana hu si na u fhungudzwa ha muḓagasi nga u sielisana u tou bva nga ḽa 16 Shundunthule 2025, hu tshi khou ṋetshedzwa muḓagasi u fhulufhedzeaho kha miḓi na mabindu zwine hezwi zwa tikedza mveledziso ya ikonomi nga u angaredza.
1.3.4. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u bvela phanḓa na u khwinifhadzea ha kushumele kwa Eskom he Tshikalo tsha u Wanala ha Fulufulu tsha vho wanala tshi tshi khou swika tshikalo tsha nṱhesa u tou bva nga ṅwaha wa 2020, zwe hezwi zwa sumbedza zwiṱitshi zwa mveledziso ya muḓagasi zwi fhulufhedzeaho. Khwinifhadzo iyi ine ya khou bvela phanḓa yo kona u vhuisa murahu megawatsi dzi swikaho 6 100 dza mveledziso ya muḓagasi kha giridi, ngeno zwa u khauwa ha muḓagasi hu songo pulaniwaho zwo tsela fhasi nga 40% kha ṅwaha nga ṅwaha
1.3.5. Khabinethe yo ita khuwelelo kha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe uri vha bvise vhupfiwa havho nga ha Mvetamveto ya Mbekanyamaitele yo Vusuludzwaho ya Mutengo wa Muḓagasi ine zwazwino yo vulelwa tshitshavha uri tshi bvise vhupfiwa hatsho. Maga aya a nga ha mbekanyamaitele ane a khou dzinginywa o livhiswa kha u fhungudza mutengo wa muḓagasi ngeno hu tshi khou bvelwa phanḓa na mbadelo dza fhasi khathihi na u tsireledza miṱa ine ya shaya hu tshi katelwa na sekithara dza ikonomi dza ndeme.
1.4. Simphoziamu ya vhu5 ya nga ha Mveledziso ya Themamveledziso ya Tshifhinga tshilapfu ya Afrika Tshipembe
1.4.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u farwa ha Simphoziamu ya vhu5 ya nga ha Mveledziso ya Themamveledziso ya Tshifhinga Tshilapfu (SIDSSA) ya Afrika Tshipembe fhaḽa ḓoroboni ya Kapa.
1.4.2. Khabinethe yo dovha hafhu ya ṱanganedza zwa u ṱaluswa ha thandela dza themamveledziso dzi swikaho 263 dza ndeme ya masheleni a swikaho R1.99 ṱhiriḽioni dzine dza vha kha maimo o fhambanaho a mveledziso na u thoma u shumiswa.
1.4.3. Kha tshifhinga tsha miṅwedzi ya 18 yo fhiraho, ho khunyeledzwa thandela dza 37 dzine dza vha na ndeme ya masheleni a swikaho R69 biḽioni, zwine hezwi zwa tikedza nyaluwo ya ikonomi na u sika mishumo.
1.5. Mulayo wa Zwikhala na Nyaluwo Afrika
1.5.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u engedzwa ha Mulayo wa Zwikhala na Nyaluwo Afrika (AGOA), une wa ombedzela tswikelo yo khetheaho ya zwibveledzwa zwo teaho zwa Tshipembe ha Afrika kha maraga wa shango ḽa United States of Amerika (USA). U engedzwa uhu, hune ha ḓo guma nga ḽa 31 Nyendavhusiku 2028, hu ṋetshedza fhulufhelo kha vhabveledzi vhapo na vhavhambadzelannḓa, u tikedza maraga yo fhambanaho, u engedzea ha zwivhambadzelwannḓa khathihi na vhushaka ho dzikaho ha zwa mbambadzo na vhubindudzi na shango ḽa USA.
1.6. Thendelano ya mitshelo ya Citrus na shango ḽa India
1.6.1. Khabinethe yo ṱanganedza thendelano ya vhukati ha shango ḽa Afrika Tshipembe na ḽa India ya u engedza nḓila dza u tshimbidza mbambadzelannḓa dza mitshelo ya citrus ya shango ḽa Afrika Tshipembe, nga murahu ha nyambedzano dzo fhedzaho tshifhinga tshi swikaho miṅwaha ya fumi. Thendelano idzi dzi ḓo ṋea vhabveledzi vha mitshelo ya citrus tshikhala tshihulwane nahone tsho vhofholowaho tsha zwa vhuendedzi khathihi na u tikedza mbambadzelannḓa yo engedzeaho u ya kha shango ḽa India, ḽine ḽa vha muṅwe wa maraga muhulwanesa une wa khou aluwa nga u ṱavhanya vhukuma ḽifhasini.
1.6.2. Sa vhavhambadzelannḓa vhahulwanesa vha vhuvhili vha mitshelo ya citrus kha ḽifhasi vhe vha vhambadzela nnḓa thani dza 2.9-miḽioni dza mitshelo ya citrus nga ṅwaha wa 2025 dze dza vhuisa masheleni a swikaho US$2.1 biḽioni, nḓowetshumo ya mitshelo ya citrus ya Afrika Tshipembe i tikedza mishumo ya ndeme kha nḓowetshumo yoṱhe ya nga u angaredza. Tswikelo ya maraga i ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya sekithara, mbambadzelannḓa na khonadzeo dza u sika mishumo.
1.7. U khwinisa tshiimo tshavhuḓi tsha shango ḽa Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhuendelamashango, mabindu na vhubindudzi
1.7.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u thomiwa ha puḽatifomo ya Thendelo ya Vhuendi ha Eḽekiṱhironiki (ETA) ya Afrika Tshipembe sa tshipiḓa tsha tshanduko ya didzhithala ya sisteme ya visa na zwa vhufhalali.
1.7.2. 1.7.2. ETA i khou ḓo dzhiela vhudzulo maitele a u itwa ha visa nga u tou ṅwala nga zwanḓa hune dza vho ḓo itwa hu tshi shumiswa sisteme ya didzhithala ine ya vha ya tshihaḓu nahone i shumaho zwavhuḓi.
1.7.3. Nga u ṱanganya khwaṱhisedzo ya bayomeṱiriki na thekhinoḽodzhi ya musalauno, ETA i ḓo khwaṱhisa tsireledzo ya mikaṋo, u khwinisa ndangulo ya zwa vhufhalali khathihi na u khwaṱhisedza vhuimo ha shango ḽa Afrika Tshipembe sa fhethu ha vhuendelamashango, mabindu na vhubindudzi.
2. U fhaṱa vhushaka ha dzitshaka ho khwaṱhaho
2.1. Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo fara Samithi ya vhu46 ya SADC ye ya tshimbila zwavhuḓi
2.1.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u farwa zwavhuḓi ha Samithi ya vhu46 ye ya tshimbila zwavhuḓi fhaḽa ḓoroboni ya Durban ye khayo shango ḽa Afrika Tshipembe ḽa vha ḽi tshi khou dzhia vhuimo haḽo sa Mudzulatshidulo nga fhasi ha thero ine ya ri: U konḓelela, U bvela phanḓa lwa tshifhinga tshilapfu na Vhubveledzanḓowetshumo vhu Katelaho, Vhulimi na Tshandukiso ya Minerala ya Ndeme hu tshi itelwa u swikela Ḽifhasi ḽo Dzikaho”.
2.1.2. Samithi yo ṱanganedza na u lavhelesa mivhigo nga ha: u thomiwa ha Pulane ya Mveledziso ya Ndeme ya Dzingu (RISDP) 2020 -2030, ine yo ḓisendeka kha ndingedzo dzine dza khou bvela phanḓa dza u khwinisa mulalo, tsireledzo, ikonomi, mutakalo, na kushumele kwa themamveledziso; mvelaphanḓa kha zwa mveledziso ya Khorido ya Ikonomi ya Devhula-Tshipembe (NSEC), u thomiwa ha mbekanyamushumo ya Vhubindudzi ya NSEC, na Tshiimiswa tsha Ndangulo ya Khorido; khathihi na ṱhoḓea ya u ṱalusa thandela / fhethu huraru (03) hune ha vha na mvelelo khulwane hune ha ḓo haseledzwa nga hao kha muṱangano u tevhelaho wa Khoro ya Dziminisiṱa.
2.1.3. Shango ḽa Afrika Tshipembe ḽo dzhia tshikhala tsha u ṱalutshedza Samithi nga ha ndangulo ya zwa vhufhalali fhano shangoni khathihi na ṱhoḓea ya u fara nyambedzano dza SADC dza nga ha fhungo ḽeneḽo hu tshi katelwa na zwivhangi zwine zwa kunga na u kombetshedza vhathu u ḓidzhenisa kha zwa vhufhalali hu tshi katelwa na mafhungo ane a elana na zwa vhutsireledzi.
2.2. Dzulo ḽa Vhuṋa (4) ḽa Khomishini ya Vhukati ha Mashango Mavhili ane a vha Afrika Tshipembe na Zimbabwe
2.2.1. Khabinethe yo fhululedza zwa u tshimbidzwa zwavhuḓi ha Khomishini ya Vhuṋa (4) Vhaukati ha Mashango Mavhili ane a vha Afrika Tshipembe na Zimbabwe ye ya sengulusa tshumisano ya vhukati ha mashango mavhili khathihi na u khwaṱhisa vhushaka vhukati ha mashango aya mavhili.
2.2.2. Khabinethe yo dzhiela nzhele zwauri shango ḽa Zimbabwe ḽi kha ḓi vha ḽiṅwe ḽa vhafarisani vhahulwanesa nahone vha ndeme vha shango ḽa Afrika Tshipembe kha zwa mbambadzo, lwe mbambadzo ya vhukati ha mashango aya mavhili ya swika henefha kha R81 biḽioni nga ṅwaha wa 2025.
2.2.3. Dzulo ḽa vhuṋa (4) ḽo swikela thendelano ntswa dza rathi dza tshumisano, hu tshi katelwa na MoU wa nga ha u fhiriselwa ha zwivhotshwa zwo gwevhiwaho vhukati ha mashango aya mavhili. Ho dovha hafhu ha vha na dziṅwe thendelano kha zwa vhudipuḽomati, vhulimi, vhutsila na mvelele, nahone zwa u maanḓafhadzwa ha vhafumakadzi zwi ḓo bvela phanḓa na u ṱuṱuwedza tshumisano ya dzingu na tshanduko ya ikonomi.
3. Mbekanyamushumo ya u Vhuiswa ha Masalela a Vhafhalali
3.1. Luṱa lwa Angola lwa Mbekanyamushumo ya u Vhuiswa ha Masalela a Vhafhalali ya shango ḽa Afrika Tshipembe
3.1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u thomiwa ha Luṱa lwa Angola lwa Mbekanyamushumo ya u Vhuiswa ha Masalela a Vhafhalali ya shango ḽa Afrika Tshipembe yo livhiswaho kha u wanulusa na u humisela murahu hayani masalela a vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vhe vha lovha vhe kha zwa vhufhalali nga tshifhinga tsha nndwa ya u lwela mbofholowo, sa tshipiḓa tsha Pulane ya u Vhuiswa ha Masalela a Vhafhalali ya Miṅwaha Miṱanu.
3.1.2. Khabinethe yo dzhiela nzhele zwauri shango ḽa Angola ḽi na tshivhalo tshihulwanesa tshine tsha ḓivhea tsha vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vhe vha lovha musi vhe kha vhufhalali, lwe ha kona u ṱaluswa mavhiḓa avho a fhiraho 400.
3.1.3. Khabinethe yo ita khuwelelo kha miṱa ye vhafunwa vhayo vha lovha, vha ngalangala kana vha vhulungwa kha shango ḽa Angola nga tshifhinga tsha nndwa ya mbofholowo uri vha ḓiṅwalise kha Zhendedzi ḽa Zwiko zwa Vhufa ḽa Afrika Tshipembe (SAHRA) nga kha Pothaḽa ya zwa u Vhuiswa ha Masalela a Vhafhalali ya SAHRA kha https://www.sahra.org.za/exile-repatriation/.
3.1.4. Miṱa ine ya ṱoḓa thuso i nga dovha hafhu ya ḓiṅwalisa fhaḽa ofisini dza SAHRA, Freedom Park, ofisi dza Muhasho wa zwa Mitambo, Vhutsila na Mvelele wa vundu na kha madzangano a vhahali vha mmbi.
3.2. Afrika Tshipembe ḽo humisela murahu hayani masalela a vhadzulapo vha ḽa Namibia na vhahali vha nndwa
3.2.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u humiselwa murahu hayani ha masalela a vhathu vha swikaho 86 vha shango ḽa Namibia, hu tshi katelwa na vhahali vha nndwa ya mbofholowo vha ngaho Vho Festus Nehale na Vho Simon Niilenge, vhe vha lovhela ngomu khothoni nga murahu ha u valelwa ngei Robben Island.
3.2.2. Masalela ayo, e a bviswa u bva kha shango ḽa Namibia miṅwaha i fhiraho ḓana yo fhiraho nahone a shumiswa u ita maedza ane a si vhe a vhuthu a tshifhinga tsha zwa vhukoloni, a ḓo vhulungwa hafhu fhaḽa mavhiḓani a Vhahali vha Nndwa vha Namibia.
3.2.3. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u humiselwa murahu hayani sa zwiito zwa ndeme zwa vhulamukanyi ha mbuedzedzo vhune ha ṱhonifha vhahali vha mbofholowo khathihi na u ṋetshedza tshikhala tsha u kona u hangwa kha vhaḓuhulu vhavho.
B. Tsheo dza Khabinethe
1. Khwiniso ya Athikili dza Thendelano ya Bannga ya Dzitshaka dza u Fhaṱa hafhu nga Huswa na Mveledziso
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u ṋetshedzwa Phalamenndeni ha khwiniso yo dzinginywaho ya Athikili dza Thendelano ya Bannga ya Dzitshaka ya u Fhaṱa hafhu nga Huswa na Mveledziso (IBRD) u itela u khwinisa maitele a bannga a u hadzima na u tikedza zwipikwa zwa mveledziso ya ḽifhasi na zwa dzingu.
1.2. Khwiniso i vhumba tshipiḓa tsha adzhenda yo angalalaho ya nga tshanduko ya Bannga dza Mveledziso dza Mashango Manzhi ine ya tikedzwa nga G20, hu tshi itelwa u khwaṱhisa vhukoni ha mashumele a zwa masheleni na u leludza mashumele a dziMDB.
1.3. U sainwa ha thendelano idzi nga shango ḽa Afrika Tshipembe zwi ḓo tikedza zwipikwa zwa ndeme zwa mveledziso ya shango nga u khwinisa tswikelo ya masheleni a muthelo wa fhasi hu tshi u itelwa mveledziso tshifhinga tshilapfu.
2. Mivhigo ya ṅwaha ya 2025/26 ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa Khwiniso ya Mulayo wa Vhugevenga wa 2007 (Milandu ya zwa Vhudzekani na Mafhungo a elanaho nazwo)
2.1. Khabinethe yo tendela zwa u ṋetshedzwa Phalamenndeni ha Mivhigo ya ṅwaha ya 2025/26 ya Mulayo wa u thoma u shumiswa ha Mulayo wa Khwiniso ya Mulayo wa Vhugevenga wa 2007 (Milandu ya zwa Vhudzekani na Mafhungo a elanaho nazwo).
2.2. Khabinethe yo sumbedza u vhilahedzwa nga mbalombalo dzine dza kha ḓi vha nṱhesa dza nga ha zwiwo zwa tshipiwa ha vhathu vha vhafumakadzi hu tshi katelwa na miṅwe milandu ya zwa vhudzekani ye ya sumbedziswa kha muvhigo naho ho vha na vhukando ho fhambanaho he ha dzhiwa nga muvhuso, ya dovha hafhu ya ṋea ndaela ya uri hu khwaṱhiswe maga a masia o fhambanaho nga fhasi ha Pulane dza Ndeme dza Lushaka dza nga ha Khakhathi dzo Ḓisendekaho nga Mbeu na Mabulayo a Vhafumakadzi.
2.3. Zwa u khwaṱhiswa ha maga o ṱanganelanaho kha milandu ya zwa vhudzekani, sekithara dza zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga, mutakalo, mveledziso ya matshilisano na pfunzo, u khwaṱhisa zwa u thivhela zwiito zwenezwo, thikhedzo ya zwipondwa, vhuḓifhinduleli ha vhatshinyi na tsireledzo ya zwigwada zwi songo tsireledzeaho.
3. Mivhigo ya Ṅwaha ya 2025/26 ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa Vhulamukanyi ha Vhana, wa 2008 (Mulayo 75 wa 2008)
3.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u ṋetshedzwa Phalamenndeni ha Mivhigo ya Ṅwaha ya 2025/26 ya u thoma u shumiswa ha Mulayo wa Vhulamukanyi ha Vhana, wa 2008 (Mulayo 75 wa 2008): 1 Lambamai 2025 -31 Ṱhafamuhwe 2026
3.2. Khabinethe ṋea ndaela ya uri hu engedzwe ndingedzo dza u khwaṱhisa maitele o ṱanganelaho a u thivhela vhutshinyi vhu itwaho nga vhana
C. Mafhungo maswa kha Khabinethe
1. U thoma u shumiswa ha Pulane dza Tshandukiso ya Mashumele a ha Masipala
1.1. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha mvelaphanḓa yo itwaho nga Komiti ya Vhukati ha Dziminisiṱa (IMC) kha Pulane dza u Shandukisa Mashumele a ha Masipala kha ndingedzo dza u tandulula khaedu dza mimasipala i shayaho.
1.2. Maga aya o engedzwa u bva kha mimasipala ya u thoma ya 10 u ya kha ya 38 nahone o sedzesa kha zwa u khwinifhadza mashumele avhuḓi a zwa masheleni, mavhusele, nḓisedzo ya tshumelo, mvelelo dza odithi na mashumele avhuḓi a tshiimiswa.
1.3. IMC i dovha hafhu ya tikedza zwa u thoma u shumiswa ha vhudzheneleli ha zwa ndayotewa afho hune maga a thikhedzo ane a vha hone zwazwino a vhonala a songo kona u swikela mvelelo dzo lavhelelwaho.
2. U khwiniswa ha themamveledziso ya mikaṋoni.
2.1. Khabinethe yo ṱanganedza Pulane ya Khwiniso ya Themamveledziso ya Mikaṋoni (2026–2030) u itela u khwaṱhisa na u ita uri themamveledziso ya mikaṋo ya Afrika Tshipembe i vhe ya musalauno sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso dzo ṱanḓavhuwaho dza nga ha ndangulo ya zwa vhufhalali nga u angaredza.
2.2. Pulane i ḓo thoma u shumiswa kha mikaṋo ya mavunḓu oṱhe a sumbe nahone i ḓo khwinisa tsireledzo ya mikaṋoni, u kona u tandula ha vhalindi, zwifhinga zwa u fhindula zwa mashumele, tsireledzo ya vhashumi, ndondolo ya themamveledziso na tshumisano ya vhukati ha mihasho, ngeno hu tshi khou thivhelwa zwa u pfukekanya mikaṋo nga nḓila ine ya si vhe mulayoni.
3. Tshiimo tsha u ḓilugisela Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2026
3.1. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha tshiimo tsha u ḓilugisela Khetho dza Mivhuso Yapo (LGE) dza 2026 khathihi na u dzhiela nṱha mvelaphanḓa yo no itwaho kha ndugiselo dza khetho dzo dzine dza ḓo farwa nga ḽa 4 Lara 2026.
3.2. Khabinethe yo dzhiela nṱha zwauri maitele a vhukwamani kha masia a muvhuso wa lushaka, wa vundu na muvhusowapo a hone u itela u tikedza maitele a khetho o vhofholowaho, o teaho, a fhulufhedzeaho nahone a mulalo. Khabinethe yo ṱanganedza maga ane a khou bvela phanḓa a u khwaṱhisa zwa u shela mulenzhe ha vhakhethi, u lwa na u phaḓaladzwa ha mafhungo ane a si vhe ngoho khathihi na u vhona uri hu khou vha na u ḓilugisela kha zwa mashumele; hu tshi katelwa na u ṱuṱuwedza vhadzulapo vhoṱhe vho teaho vha ḽa Afrika Tshipembe uri vha shele mulenzhe kha maitele a demokirasi nga u shumisa pfanelo dzavho dza u voutha.
3.3. Khabinethe yo sasaladza vhukuma mabulayo a zwenezwino a vhakhantseḽara khathihi na u ṱanganedza tshihaḓu tshe vha mulayo vha tshi sumbedza kha u wana vhaiti vha vhutshinyi uhu vhu shushaho ngaurali.
3.4. Khabinethe yo ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe ya uri vha bvele phanḓa u konḓelelana kha zwa poḽotiki, u hanedzana na zwiito zwa mishushedzo, khakhathi na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha nyadzisa u fulufhedzea ha maitele a zwa khetho zwenezwo musi shango ḽi tshi khou ḓilugisela Khetho dza Mivhuso Yapo dza 2026 nga ḽa 4 Lara 2026.
4. Mafhungo maswa nga ha Vhushaka ha Tshumisano kha zwa Maḓi
4.1. Khabinethe yo ṱanganedza mafhungo maswa nga ha mushumo wa Ofisi ya Vhushaka ha Tshumisano kha zwa Maḓi (WPO), ine ya tikedza mimasipala hu tshi itelwa uri i kone u khwaṱhisa nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi nga kha vhushaka ha tshumisano na vha sekithara ya phuraivethe.
4.2. Nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya Maḓi a si na Mbuelo, WPO yo thusa Masipala wa eThekwini u wana masheleni a swikaho R379 miḽioni nga tshifhinga tsha miṅwaha ya rathi u itela u fhungudza ndozwo ya maḓi nahone i khou tikedza masipala wa eThekwini na wa Ḓorobo khulwane ya Tshwane kha zwa u thoma u shumiswa.
4.3. Nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya u Shumisa Maḓi Hafhu, mimasipala ya 34 yo khunyeledza tsenguluso ya khombo ya kilima, ngeno ho swika he ha wanala masheleni a swikaho US$235 miḽioni u bva kha Tshikwama tsha Kilima i Vhavhalelaho Mupo u itela u bvela phanḓa na thandela dza u shumiswa hafhu ha maḓi.
4.4. WPO i khou bveledza bondo ya zwa vhuthathatshili na tshikwama tsha u tikedza thekhinoḽodzhi dzi si dza vhuthathatshili kha vhupo ha vhudzulo vhune ha vha ha mikhukhuni na zwikoloni.
4.5. Nga fhasi ha Mbekanyamushumo ya u Bvisa Muṋo kha Maḓi a Lwanzheni, ho ṋetshedzwa makumedzwa kha Ḓorobo khulwane ya Kapa u itela u tikedza thandela ya vhushaka ha tshumisano ha vhukati ha tshitshavha na phuraivethe ha u bvisa muṋo kha maḓi a lwanzheni ya fhaḽa Paarden Eiland.
D. Milayotibe
1. Mulayotibe wa Khwiniso ya Thundu dza Kale, wa 2026
1.1. Khabinethe yo tendela zwa u phaḓaladzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Thundu dza Kale wa 2026 u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Mulayotibe uyu ndi une wa khou ṱoḓa u khwaṱhisa milayo ya ndangulo ya sekithara ya thundu dza kale na u vala zwikhala zwa ndangulo hu tshi itelwa u fhelisa zwa u tswiwa ha thundu, u tshinyadzwa ha themamveledziso, u tswiwa ha khebuḽu na thengiso ya tsimbi dza kale i siho mulayoni.
2. Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwiito zwa Vhuvhava ha Zwifuwo, wa 2026
2.1. Khabinethe yo tendela zwa u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Zwiito zwa Vhuvhavha ha Zwifuwo, wa 2026 hu tshi itelwa vhupfiwa ha tshitshavha. Mulayotibe uyu ndi une wa khou ṱoḓa u khwaṱhisa maga a u thivhela, u ṱoḓisisa na u sengisa milandu ya vhuvhava ha zwifuwo, u khwinisa ndangulo ya vhuṋe ha zwifuwo, na u khwinisa tsireledzo ya sekithara ya zwa vhulimi.
3. Mulayotibe wa Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe, wa 2026
3.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe hu tshi itelwa uri tshitshavha tshi bvise vhupfiwa. Mulayotibe u khwinisa Mulayo wa Vhuḓifari ha Miraḓo ya Khorotshitumbe wa 1998 u itela u khwaṱhisa zwilinganyi zwa vhuḓifari na vhuḓifhinduleli, u bvisela khagala mushumo wa Mutsireledzi wa Tshitshavha khathihi na u khwinisa ndangulo ya khuḓano dza madzangalelo na kushumisele kwa ofisi ya tshitshavha nga nḓila i songo teaho.
E. U tholwa
U tholwa hoṱhe hu ḓo khunyeledzwa nga murahu ha musi ho ranga u khwaṱhisedzwa ndalukano na u ṱanzwa madzina ho teaho.
1. Dokotela Vho Thembisile Lynette Xulu sa Mulangi Muhulwane kha Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka
2. Vho Blikis Omar sa Tshanḓa tsha Mulangi Muhulwane: Mulayo na Ṱhoḓisiso ya Mbekanyamaitele kha Muhasho wa Vhuṅwaleli ha Vhadzulapo kha Tshumelo ya Mapholisa.
3. Vho Prudence Madiba sa Muofisiri Muhulwane wa Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Fulufulu tsha Lushaka.
4. Vho Babalwa Mapisa sa Muofisiri Muhulwane wa zwa Masheleni kha Koporasi ya zwa Masheleni a Vhudzulo ya Lushaka.
5. U tholwa ha miraḓo vhane vha si vhe kha khorotshitumbe kha Bodo ya Vhalangi ya Koporasi ya Ndangulo ya zwa Vhuendi ha Dzibadani
a. Vho Nomusa Mufamadi (Mudzulatshidulo);
b. Vho Lerato Magalo (vho tou dovha u tholwa hafhu);
c. Vho Lindani Agness Mncwango;
d. Vho Tshepiso Poho;
e. Vho Nomkhita Mona;
f. Vho Gift van Staden;
g. Vho Malebo Matolong; na
h. Dokotela Vho Mpostol Mashinini.
6. U tholwa ha miraḓo ya vhalangi vha tshifhinganyana kha tshiimiswa tsha zwa Vhulanguli ha Fulufulu ha Lushaka ha Afrika Tshipembe
a. Vho Sijabulile Makhathini;
b. Vho Dharamraj Brijlal; na
c. Vho Nompucuko Nontombana
7. U dovha u tholwa hafhu ha Mudzulatshidulo na Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo na Mulangi Muhulwane muthihi kha Bodo ya Tshiimiswa tsha u Laṱwa ha Mathukhwi a Radioekhithivi tsha Lushaka
a. Dokotela Vho Lemao Dorah Modise (vho tou dovhaho u tholwa na u vha Mudzulatshidulo);
b. Dokotela Vho Wolsey Barnard (vho tou dovha u tholwa na u vha Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo); na
c. Vho Ashley Latchu
8. Vho Graham Ian Wood sa Mudzulatshidulo wa Bodo ya zwa Vhuendelamashango ya Afrika Tshipembe.
F. Vhuṱambo na Dzikhonifarentsi
1.1. Samithi ya BRICS ya vhu18
1.1.1. Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha ḽa Afrika Tshipembe kha Samithi ya vhu18 ya BRICS ngei India nga ḽa 12 na ḽa 13 Khubvumedzi 2026 fhasi ha thero ine ya ri: “U Fhaṱa ho Lavheleswa kha zwa u Konḓelela, Vhubveledzi, Tshumisano na zwa Tshifhinga Tshilapfu”.
1.1.2. Samithi i ḓo ṋetshedza tshikhala tsha uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi bvele phanḓa na zwipikwa zwaḽo zwa ndeme zwa mveledziso ya lushaka na ya dzhango ḽa Afrika, ngeno hu tshi khou khwaṱhiswa tshumisano, mbambadzo, vhubindudzi na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu nga ngomu ha BRICS.
1.2. Muṱangano wa Khokhasi ya Afrika ya Ṅwaha ya Tshigwada tsha Bannga ya Ḽifhasi (WBG) wa ṅwaha wa 2027 na Tshikwama tsha zwa Masheleni tsha Dzitshaka (IMF)
1.2.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi fare muṱangano wa Tshigwada tsha Bannga ya Ḽifhasi (WBG) na Tshikwama tsha Masheleni tsha Dzitshaka (IMF) Muṱangano wa Ṅwaha nga Ṅwaha wa Khokhasi ya Afrika nga ṅwaha wa 2027 kha vhuimo haḽo sa Mudzulatshidulo wa Khokhasi ya Afrika. Muṱangano u ḓo ṋetshedza puḽatifomo ya u bvela phanḓa na zwipikwa zwa mveledziso ya Afrika, u khwaṱhisa ipfi ḽa dzhango kha zwa kulangelwe kwa masheleni ha ḽifhasi, khathihi na u shumisa vhuimo ha vhurangaphanḓa ha shango ḽa Afrika Tshipembe kha Khokhasi ya Afrika khathihi na tshenzhemo ye ḽa i wana u bva kha vhuimo haḽo ha Phresidennde ya G20 u itela u bvela phanḓa na zwipikwa zwo khetheaho zwa Afrika khathihi na u davhidzana na WBG na IMF.
1.3. Muṱangano wa Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi wo Khetheaho
1.3.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi fare Muṱangano wa Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi wo Khetheaho (WEF) fhaḽa ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 27 u swika nga ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2028, lwa u tou thoma WEF Spring Davos i tshi ḓo farelwa fhano shangoni, zwine hezwi zwa ḓo ṋetshedza tshikhala tsha u ṱuṱuwedza vhubindudzi, mbambadzo, tshumisano ya ikonomi na mveledziso ya tshifhinga tshilapfu.
1.4. Samithi ya Haiḓrodzheni yo Kunaho ya ṅwaha wa 2026
1.4.1. Khabinethe yo tendela zwa u farwa ha Samithi ya Vhuvhili (2nd) ya Haiḓrodzheni ya Afrika ngei ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 15 u swika nga ḽa 16 Khubvumedzi 2026 u itela u bveledza ikonomi ya haiḓrodzheni ya dzhango ḽa Afrika nga kha tshumisano ya vhukati ha mivhuso, vhabindudzi na vhashumisani kha nḓowetshumo.
1.4.2. Samithi i ḓo tikedza tshipikwa tsha shango ḽa Afrika Tshipembe tsha haiḓrodzheni yo kunaho nga u ṱuṱuwedza nḓowetshumo, vhubindudzi, u kovhana nḓivho ya thekhinoḽodzhi, mveledziso ya zwikili na tswikelo kha mimaraga ya haiḓrodzheni yo kunaho ine ya khou bvelela.
1.5. Khonifarentsi ya Dzitshaka ya nga ha Tswikelo ya Vhulamukanyi kha Vhoṱhe
1.5.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa uri shango ḽa Afrika Tshipembe ḽi fare Khonfarentse ya Dzitshaka ya nga ha Tswikelo ya Vhulamukanyi kha Vhoṱhe na u Fhindula kha Zwine zwa khou Bvelela, fhasi ha thero ine ya ri: “U khwaṱhisa Sisteme dza Vhulamukanyi dzo Ḓitikaho nga Vhathu: U Khwaṱhisa Demokirasi”. Khonfarentse i ḓo farelwa fhaḽa Sentharani ya Guvhangano ya Sun City ngei kha vunḓu ḽa Devhula Vhukovhela u bva nga ḽa 11 u swika nga ḽa 13 Lara 2026.
1.5.2. I ḓo ṱanganya Dziminisṱa dza Vhulamukanyi u bva kha dzingu ḽa SADC, BRICS, Dzheremane, Spain, Canada, Netherlands, Mbumbano ya Yuropa, Mbumbano ya Dzitshaka na Kenya, khathihi na vhashumi vha zwa mulayo, vhoradzipfunzo, vhadzulapo na vhaṅwe vha kwameaho. Khonfarentse i ḓo ṋetshedza puḽatifomo ya u ṱola maitele ane a khou bvelela, u kovhelana maitele a khwine, u khwaṱhisa vhushaka ha tshumisano na u bveledza themendelo dzine dza kona u shumea hu tshi itelwa u khwinisa tswikelo ya vhulamukanyi kha dzingu na kha ḽifhasi nga u angaredza.
1.6. Vhuṱambo ha Tshihumbudzo na Mafulo a Lushaka a ṅwedzi wa Khubvumedzi
1.6.1. Khabinethe yo dzhiela nṱha zwauri ṅwedzi wa Khubvumedzi u ḓo dzhielwa nṱha sa Ṅwedzi wa zwa Vhuendelamashango, Ṅwedzi wa zwa Vhufa na Ṅwedzi wa Tshumelo dza Muvhuso. Ṅwedzi wa Vhuendelamashango, nga fhasi ha thero ine ya ri: “U alusa Sekithara ya zwa Vhuendelamashango ya Afrika Tshipembe nga Tshifhinga tsha Didzhithaḽa”, u ṱuṱuwedza vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u dalela fhethu hapo nga kha fulo ḽa Sho’t Left khathihi na u shumisa tshikhala tsha nyendo dzi sa ḓuri.
1.6.2. Ṅwedzi wa Vhufa, une wa pembelelwa nga fhasi ha thero ine ya ri: “U Pembelela Vhufa Hashu vhune ha Tshila: U khwaṱhisa Vhushaka Vhune ha ri Vhofhekanya”, u pembelela mvelele dzo fhambanaho dza ḽa Afrika Tshipembe, sialala na vhufa vhu tshilaho, ngeno hu tshi khou ṱuṱuwedzwa vhuthihi ha matshilisano na u dzhiela nṱha zwa u fhambana ha mvelele dzo pfumaho dza lushaka lwashu.
1.6.3. Ṅwedzi wa Tshumelo dza Muvhuso u dzhiela nṱha zwa u shela mulenzhe ha vhashumeli vha muvhuso kha zwa mveledziso na nḓisedzo ya tshumelo, ngeno hu tshi khou ṱuṱuwedzwa vhuḓifari ha phurofeshinaḽa, vhuḓifhinduleli, vhubveledzi na mashumele avhuḓi kha Tshumelo ya Muvhuso nga u angaredza.
1.6.4. Khabinethe i khou ṱuṱuwedza vhadzulapo vha ḽa Afrika Tshipembe vhoṱhe u shela mulenzhe kha mishumo ine ya khou pembelela vhuṱambo uvhu khathihi na u pembelela mikhwa, vhathu na zwiimiswa zwine zwa shela mulenzhe kha u fhaṱa lushaka na mvelaphanḓa ya zwa matshilisano.
1.7. Ḓuvha ḽa Tshihumbudzo tsha Lushaka ḽa SAPS
1.7.1. SAPS i ḓo vha fara vhuṱambo ha u pembelela Ḓuvha ḽa Tshihumbudzo ḽa Lushaka nga Swondaha, ya ḽa 6 Khubvumedzi 2026 hu tshi itelwa u ṱhompha miraḓo yoṱhe ya SAPS vhe vha lozwa matshilo avho musi vhe mushumoni vhukati ha ḽa 1 Lambamai 2025 na ḽa 31 Ṱhafamuhwe 2026. Vhuṱambo uvhu vhu ḓo farelwa fhaḽa kha Tshihumbudzo tsha SAPS ngei Union Buildings, ḓoroboni ya Pretoria.
G. Milaedza
1. Ndiliso
Khabinethe yo livhisa maipfi ayo a ndiliso kha khonani na vha muṱa wa:
• Muhaṱuli Vho Fikile Eunice Mokgohloa, vhe vha vha shuma zwavhuḓi vhukuma kha ndangulo ya vhulamukanyi shangoni ḽashu. Vho lovha musi vha tshi khou shuma fhaḽa kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo.
• Muvhuso na vhathu vha Zimbabwe nga murahu ha u lovha ha vhathu vha swikaho 93 kha khombo ya tshikepe ngei kha Isha ḽa Kariba;
• Muvhuso na vhathu wa Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Congo nga murahu ha mpfu dzi fhiraho 2000 dzo vhigwaho nga ṅwambo wa mufuda wa zwino wa tshitzhili tsha Ebola vhubvaḓuvha ha DRC.
• Tlotlo Tsheka, muṅwali wa miṅwaha ya sumbe, muoli na muambasada wa zwa u vhala na u ṅwala, na muganḓisi wa bugu tharu, o lovha musi a tshi kha ḓi tou bva u fhedzisa u ṅwala bugu yawe ya vhuṋa;
• Mulanguli wa kale wa Thimu ya Bafana Bafana, Vho Sipho Nkumane, vhane vha ḓivhelwa u shela mulenzhe kha bola ya milenzhe ya Afrika Tshipembe; na
• Ngweṋa ya kale ya Ḽifhasi ya Mavili yo vhuyaho ya wina tshiphuga itshi luvhili, Vho Zolani Tete, vhane vha ḓo humbulwa nga u shela havho mulenzhe kha mutambo wa mavili wa Afrika Tshipembe.
2. U fhululedza
Khabinethe i khou tama u fhululedza:
• Sisteme ya Mafhungo na Vhudavhidzani ha Muvhuso (GCIS), kha u wana havho Pfufho ya Ikhoni ya Sekithara ya Muvhuso hu tshi khou dzhielwa nṱha vhurangaphanḓa hayo, vhulanguli ha tshiimiswa khathihi na u shela mulenzhe kha tshumelo dza tshitshavha na tshanduko ya lushaka.
• Vho Siyabulela Duda vha GCIS, vhe vha wina pfufho ya vhuvhili kha khethekanyo ya Zwifanyiso kha Pfufho dza Nyanḓadzamafhungo dza SADC dza 2026, na Vho Seakga Relebogile Tladi vha Sputnik Radio Africa, vhe vha wana pfufho ya vhuvhili kha khethekanyo ya Radio. Pfufho idzi dzi dzhiela nṱha kushumele kwavhuḓi kwa vhoramafhungo khathihi na u shela mulenzhe kha u bvela phanḓa na zwa ṱhanganelano ya dzingu, mveledziso na tshumisano nga ngomu ha dzingu ḽa SADC.
• Tshigwada tsha vhoramitambo vha ḽa Afrika Tshipembe kha mvelaphanḓa yavhuḓi ye vha i swikela musi vha tshi dzhielwa nṱha nga tshifhinga tsha Pfufho dza Mitambo ya Afrika Tshipembe dza 2026:
o Vho Akani Simbine nge vha ḓivhadzwa sa Ramitambo wa Ṅwaha;
o Vho Prudence Sekgodiso kha u wina havho pfufho ya u vha Ramitambo wa Mufumakadzi wa Ṅwaha;
o Vho Pieter Coetze nge vha ḓivhadzwa sa Ramitambo wa Ṅwaha;
o Vho Bayanda Walaza vhe vha wana Pfufho ya u vha Ramitambo Muswa wa Ṅwaha; na
o Thimu ya Ndingo dza Mutambo wa Khirikhethe ya Vhanna ya Protea nge ya ḓivhadzwa sa Thimu ya Ṅwaha.
• Banyana Banyana, nge vha swikela mitambo ya Thonamennde ya Makhaulatshele a Vhukati ha Madzangano a Bola ya FIFA khathihi na vhea fulufhelo ḽavho ḽa u swikela mitambo ya Tshiphuga tsha Bola ya Milenzhe ya Vhafumakadzi tsha FIFA ya ṅwaha wa 2027 FIFA;
• Thimu ya Hockey ya Vhafumakadzi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe, kha u wana gundo ḽavho ḽa u thoma kha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Hockey tsha FIH tsha ṅwaha wa 2026;
• Linani Potwana, we musi e na miṅwaha ya rathi a ambadzwa khare ya u vha ngweṋa kha Muṱaṱisano wa IPA All-Star ngei Wuhan, kha ḽa China, musi a tshi khou ṱaṱisana na vhashelamulenzhe vha bvaho kha mashango a fhiraho 40; na
• Vhaṱanganedzi vha Pfufho dza Saintsi ya Vhafumakadzi vha ḽa Afrika Tshipembe (SAWiSA) dza ṅwaha wa 2026, kha u shela havho mulenzhe kha u bveledza adzhenda ya saintsi, thekhinoḽodzhi na vhubveledzi ha shango ḽa Afrika Tshipembe.
Tsho bviswa ho imelwa Khabinethe nga:
Minisṱa Ofisini ya Phresidennde, Vho Khumbudzo Ntshavheni
Datumu: 28 Ṱhangule 2026
Mbudziso:
Sisteme ya Mafhungo na Vhudavhidzani ha Muvhuso (GCIS)
Hu kwamiwa: Vho Terry Vandayar, Mulangi Muhulwanevho tou Farelaho
Luṱingokhwalwa: 082 444 9092
www.gcis.gov.za; www.gov.za
