A. Mafhungo a zwino shangoni
1.1. SoNA 2026: U lugisa zwo Teaho u itela uri ri kone u Takuwa Roṱhe
1.2. Khabinethe yo ḓikumedzela kha u shumisa nga tshifhinga vhuḓiimiseli ho itwaho
nga Phresidennde Vho Ramaphosa nga tshifhinga tsha Mulaedza wavho wa nga ha Tshiimo tsha Lushaka wa 2026 na Phindulo ya khanedzano ya SoNA.
1.3. SoNA ya ṅwaha wa 2026 yo dzhiela nzhele zwa u tea u tandulula khaedu dza ndeme
dzine shango ḽa kha ḓi vha ḽo livhana nadzo naho ho vha na mvelaphanḓa yo khwaṱhaho kha sia ḽa ikonomi sa zwe zwa khwaṱhisedzwa nga u bvela phanḓa ha u khwinisea ha mbalombalo dza zwa ikonomi. Khaedu idzi ndi: (a) thaidzo dza zwa maḓi dza lushaka, (b) Vhulwadze ha Khwanḓa na Mulomo, (c) Vhugevhenga ho Dzudzanywaho na sisteme ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga ine ya sa khou shuma zwavhuḓi, (d) sisteme ya muvhuso wapo ine ya sa khou shuma zwavhuḓi, na (e) u shayea ha mishumo.
1.4. Kha thaidzo dza zwa maḓi, Phresidennde vha ḓo vha vhone mudzulatshidulo wa Komiti
ya Thaidzo dza zwa Maḓi ine ya ḓo ṱanganya na u dzudzanya maga oṱhe o livhiswaho kha u tandulula khaedu dza maḓi dza fhano kha Afrika Tshipembe. Komiti ya Thaidzo dza zwa Maḓi i ḓo khunyeledza Pulane ya Nyito ya zwa Maḓi ine ya ḓo lavhelesa kha maga a tshifhinga tshipfufhi, tsha vhukati, na tshilapfu ane a ṱoḓea u itela u vhona uri bommbi dzashu dzi khou bva maḓi. U itela u dzikisa tshiimo tsha nḓisedzo ya maḓi kha ḽa Gauteng, Minisṱa vha Muhasho wa zwa Maḓi na Vhuthathatshili vho tendela hu tshi ṋetshedzwa ḽaisentsi ya tshumiso ya maḓi nga u ṱavhanya kha vha ha Rand Water u itela uri vha kone u bvisa maṅwe maḓi a u ḓadzisa u bva kha Sisteme ya Mulambo wa Vaal yo Ṱanganelaho lwa miṅwedzi miraru (3), zwine hezwi zwa ḓo ita uri mimasipala i kone u ita uri hu vhe na u dzika kha zwikalo zwa maḓi madamuni.
1.5. Nndwa ya u lwa na zwiito zwa Vhugevhenga ho Dzudzanywaho hu tshi katelwa na
sisteme ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga ine ya sa shume zwavhuḓi i khou itwa hu tshi shumiswa pulane dza masia manzhi. Maga aya a katela u thoma u shumiswa ha Pulane ya Lushaka ya u Lwa na Vhugevhenga ho Dzudzanywaho ane a ḓo dovha hafhu a khwaṱhisedzwa nga u rumelwa ha maswole a SANDF kha vhupo vhune ha vha na zwigwada zwa zwigevhenga, khathihi na u bviswa ha vhathu vha zwiito zwi si zwavhuḓi kha sisteme ya zwa vhulamukanyi ha vhugevhenga nga kha u ṱolwa hafhu ha miraḓo na mapholisa a metro. Uhu u ṱolwa hafhu hu ḓo katela odithi dza matshilele. Pulane ya u Ṱola i ḓo ṋetshedzwa kha Komiti yo Ṱanganelaho ya zwa Vhusevhi. U ḓadzisa kha zwenezwo, ho vhumbwa tshigwada tsha mushumo tsho ḓikumedzelaho khathihi na vha ha SAPS u itela u ita ṱhoḓisiso dza nga ha vhuṱanzi ha zwiito zwa vhugevhenga kha miraḓo mihulwane ya SAPS vhe vha pomokwa kha Khomishini ya Madlanga.
2. Mugaganyagwama wa Lushaka wa ṅwaha wa 2026 (R2.67 ṱhiriḽioni)
2.1. Khabinethe yo ṱanganedza Mugaganyagwama wa R2.67 ṱhiriḽioni wa ṅwaha wa 2026 une wa ḓo shumiswa kha pfulufhedziso dze dza itwa nga Phresidennde kha mulaedzwa wavho wa SoNA.
2.2. U itela u tikedza nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhugevhenga, Minisṱa vha Muhasho wa Gwama vho engedza maṅwe masheleni a swikaho R2.7 biḽioni nga tshifhinga tsha MTEF kha mugaganyagwama wa zwa Vhupileli u itela u khwinisa mashumele nahone ho dovha hafhu ha vha na maṅwe masheleni a swikaho R1 biḽioni e a avhelwa vha ha SAPS na SANDF nga u fhambana havho u bva kha Tshikwama tsha CARA ane a ḓo shumiswa kha zwa u lwa na zwiito zwa vhugevhenga ho dzudzanywaho.
2.3. U tikedza tshanduko dza muvhuso wapo hu tshi itelwa uri hu kone u vha na nḓisedzo ya tshumelo, Minisṱa vha Muhasho wa Gwama vho ḓivhadza maṅwe masheleni a swikaho R27.7 biḽioni kha tshifhinga tsha MTEF ane a ḓo shumiswa kha tshanduko dzo ḓitikaho nga kushumele kha zwiimiswa zwi wanalaho kha mimasipala ya metro zwine zwa shuma nga muḓagasi, maḓi na mathukhwi a tshiomate. Ndivho ya tshanduko iyi ndi u vhona uri hu khou vha na u valelwa ha mbuelo dzi bvaho kha thengiso ya tshumelo dza maḓi na muḓagasi u itela uri mbuelo dzenedzo dzi kone u dovha hafhu dza shumiswa kha tshumelo dzenedzo phanḓa ha musi dzi tshi nga fhiriselwa phanḓa dza vho sabusidaiza dziṅwe tshumelo dzo no fhambanaho.
2.4. U ḓadzisa hafhu, Minisṱa vho ḓivhadza nga ha u thomiwa ha modele wa Nḓisedzo yo Fhambanywaho ya gavhelo ḽa themamveledziso ya ha masipala (MIG), hune mimasipala ine ya vha na thaidzo khulwane ya nḓisedzo ya tshumelo kana ya mavhusele, vho ḓo fhiriselwa kha modele wa tshumelo i songo livhaho. Modele wa tshumelo i songo livhaho, u ḓo bveledza mimasipala ya zwiṱiriki i re na vhukoni nahone maṅwe mazhendedzi a mashumele o tendelwaho a vho ḓo vhumba tshipiḓa tsha nḓisedzo ya themamveledziso.
2.5. Mugaganyagwama wo dovha wa ḓisa u ṱhaḓulo khulwane vhukuma kha zwa muthelo kha miṱa na mabindu maṱuku nga u fhelisa masheleni a swikaho R20 biḽioni a nyengedzedzo dza muthelo e tshifhingani tsha kale a vha o katelwa kha Mugaganyagwama wa ṅwedzi wa Shundunthule 2025, lwe hezwi zwa dzudzanya hafhu nga huswa tshikalo tsha muthelo wa mbuelo ya muthu khathihi na mbadelomurahu dza muthelo dzine dza elana tshoṱhe na infḽeisheni, hu tshi katelwa na u engedza tshikalo tsha zwa u ṅwalisa VAT tsha kombekhombe u bva kha masheleni a R1 miḽioni u swika kha R2 miḽioni.
2.6. Khabinethe yo dovha hafhu ya ombedzela vhuḓiimiseli hayo kha ndangulo yavhuḓi ya zwa masheleni, adzhenda ya tshanduko, na u thoma u shumiswa ha maga a tshandukiso na mbekanyamushumo dza hone nga u ṱavhanya zwe zwa ita uri hu vhe na u fhungudzea ha ṱhahelelo ya mugaganyagwama na nyaluwo ya ikonomi yo dzikaho ye ya ita uri Mugaganyagwama wa ṅwaha wa 2026 u konadzee.
3. Mvelaphanḓa khulwane kha nndwa ya u lwa na Vhushayamushumo
3.1. Khabinethe yo ṱanganedza mvelelo dza Ṱhoḓisiso dza zwa Vhashumi dza nga Kotara dza Kotara ya vhu 4 ya ṅwaha wa 2025, u ya nga he dza bviswa ngaho nga vha Statistics South Africa dzine dza sumbedza uri zwa vhushayamishumo zwo tsela fhasi nga phesenthe dza 0.5 u ya kha 31.4% kha kotara ya vhuṋa ya ṅwaha wa 2025 u bva kha 31.9% kha kotara yo fhiraho.
3.2. Tshivhalo tsha vhathu vha sa shumi tsho tsela fhasi nga 172 000 tsho vho vha vhathu vha swikaho 7.8 miḽioni vha sa shumi, ngeno mishumo yo engedzea nga 44 000 kha Kotara ya Vhuṋa (4) nga ṅwaha wa 2025 u ya kha vhathu vhane vha shuma vha swikaho 17.1 miḽioni.
3.3. Hezwi zwo vha kotara ya vhuraru nga u tevhekana ya nyaluwo ya mishumo, nahone zwi a ṱuṱuwedza u vhona uri sekithara dza ndeme dzi ngaho zwa vhufhaṱi, masheleni na vhulimi dzo vha na nyaluwo ya nṱhesa.
4. Tshandukiso ya Ikonomi na zwa Ndeme kha Mvelaphanḓa
4.1.1 Khabinethe yo tikedza nḓivhadzo ya Phresidennde kha mulaedza wavho wa SoNA ya uri a zwi ṱanganedzei uri nga murahu ha musi ro fhedza miṅwaha ya 31 ri kha demokirasi, Vharema, Makhaḽadi, na Maindia vha bvele phanḓa na u vha na zwikhala zwiṱuku zwa ikonomi musi vha tshi vhambedzwa na Vhatshena, nahone a zwi ṱanganedzei uri vhafumakadzi vha hole masheleni musi vha tshi vhambedzwa na vhanna.
4.1.2. Datha i bvaho kha vha Statistics South Africa (Stats SA) i khwaṱhisedza uri vhukati ha ṅwaha wa 2006 na wa 2023, miṱa ya vharema vha Afrika yo vhona hu tshi vha nyaluwo ya vhukuma ya mbuelo nga phesenthe dza 46, miṱa ya makhalaḓi nga phesenthe dza 29 ngeno miṱa ya Maindia yo vha na nyaluwo ya phesenthe dza 19. Tshikalo tsha vhushai kha vhadzulapo vha Vharema vha Afrika tsho tsela fhasi u bva kha phesenthe dza 67 nga ṅwaha wa 2006 u ya kha phesenthe dza 44 nga ṅwaha wa 2023 ngeno tshiimo tsha vhushai kha vhadzulapo vha makhaḽadi tsho tsela fhasi u bva kha phesenthe dza 43 u ya kha phesenthe dza 25 nga tshenetsho tshifhinga tshithihi.
4.1.3 Hu sa khou dzhielwa fhasi mvelaphanḓa iyi, Khabinethe yo ṱanganedza zwa uri mbuelo ya vhukati ya miṱa ya vhatshena i kha ḓi vha nṱha kaṱanu u fhira ya miṱa ya vharema.
4.1.4. Kha fhungo ḽeneḽi, Khabinethe yo ṱanganedza tsedzuluso ine ya khou ḓo vha hone hu si kale ya Muhanga wa u Maanḓafhadzwa ha Vharema kha zwa Ikonomi wo Angalalaho u itela uri u kone u tikedza tshanduko khulwane na nyaluwo ine ya katela vhathu vhoṱhe.
4.2. Miṱa ya vharema zwazwino i kha 41% ya vhane vha hola masheleni manzhi
4.2.1 Khabinethe yo dzhiela nṱha mawanwa a tshiimiswa tsha Liberty Institute of Strategic Marketing tsha Yunivesithi ya Kapa e a vha o ḓisendekaho kha datha dza vha ha Stats SA, dze dza sumbedza uri tshivhalo tsha miṱa ya vharema ine ya hola masheleni a fhiraho R75 000 nga ṅwedzi tsho gonya u swika kha phesenthe dza 41 nga ṅwaha wa 2024 u bva kha phesenthe dza 29 nga ṅwaha wa 2012. Tshivhalo tsha vharema vhane vha hola miholo ya vhukati na ya nṱha, ine ya fhira R22 000 nga ṅwedzi, tsho engedzea kaṋa tsha vho fhira 7 miḽioni nga ṅwaha wa 2024. Nga u angaredza, tshivhalo tshoṱhe tsha vhathu vhane vha vha kha zwigwada izwo zwa miholo tsho gonya u bva kha vha 4 miḽioni u ya kha vha fhiraho 11 miḽioni, vhukati ha ṅwaha wa 2012 na wa 2024.
4.2.2 U gonya ha miholo ya vharema zwi khou shandukisa nga zwiṱuku zwigwada zwa vhathu vha Afrika Tshipembe vhane vha hola masheleni manzhi musi ho sedzwa muvhala. Hezwi ndi mbuelo ye ya vha hone nga mulandu wa miṅwaha ya furaruthihi ya tshanduko ya demokirasi nga kha mbekanyamushumo dzi ngaho u ndinganelo ya zwa mishumo na u manḓafhadza vharema kha zwa ikonomi. Mvelaphanḓa heyi i khou itwa kha shango ḽe ḽa vha ḽo ḓala zwiito zwa u sa eḓana, he vhunzhi ha vharema vha vha vha tshi khethululwa nga tshifhinga tsha muvhuso wa vhukoloni na wa khethululo, nahone miholo yo vha i tshi ḓisendeka kha murafho wa muthu, nge zwazwino ri vho shumisa mbekanyamushumo dza tshandukiso dza muvhuso.
4.2.3 Khabinethe i dovha hafhu ya dzhiela nzhele uri mvelaphanḓa iyi a i athu lingana na tshivhalo tsha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe u ya nga murafho. Vharema vha Afrika Tshipembe vha kha ḓi vha vhanzhi kha avho vha shayaho na vhashai vhane vhane vha tea u tou shuma u itela uri vha kone u ḓitshidza, ngeno vhaṅwe vha dzimiḽioni vha tshi kha ḓi tshila kha vhushai.
5. Afrika Tshipembe ḽo thoma hafhu u bveledza mishonga ya u thivhela tshiwo tsha vhulwadze ha Khwanḓa na Mulomo (FMD) khathihi na u vhuedzedza shango kha tshiimo tsha u sa vha na vhulwadze uvhu.
5.1. Khoro ya Ṱhoḓisiso dza zwa Vhulimi (ARC), Ṱhoḓisiso dza Madokotela a Zwifuwo ya Onderstepoort (OVR) yo thoma u bveledza hafhu khaelo dza Vhulwadze ha Khwanḓa na Mulomo (FMD) nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 20. Muvhuli wa u thoma wa khaelo dza FMD dzo bveledzwaho fhano hayani wo ṋetshedzwa nga Ḽavhuṱanu, ḽa 6 Luhuhi 2026. Ḽiga iḽi ḽihulwane ngaurali ḽi ḓo shela mulenzhe kha maga a tshihaḓu a u thivhela tshiwo tsha u tshoṱa ha vhulwadze ha FMD vhune zwazwino ha khou vhanga tshinyalelo khulwane vhukuma kha zwifuwo zwi fhiraho 14 miḽioni fhano shangoni hu tshi katelwa na u vhanga tshinyalelo i saathu vhonwa kha vhalimi.
5.2. Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri zwa u engedzwa hafhu ha vhukoni ha u bveledza khaelo dzapo hu tshi shumiswa zwiimiswa zwa muvhuso zwi ngaho ARC na OBP na zwone zwi ḓo dovha zwa shela mulenzhe kha tshipikwa tsha u vhea hafhu Afrika Tshipembe kha tshiimo tsha u sa vha na vhulwadze ha FMD kha Dzangano ḽa Ḽifhasi ḽa Mutakalo wa Zwifuwo (WOAH). Khabinethe i livhisa ndivhuwo dzayo kha vhalimi vhe vha shuma vha sa neti musi vha tshi ḓadzisa ndingedzo dza Muhasho wa Vhulimi dza u thivhela tshiwo tshine tsha vha hone zwazwino tsha vhulwadze ha FMD.
6. Mbalombalo dza zwa Vhugevhenga dzo khwiniseaho dzi sumbedza mvelaphanḓa yo khwaṱhaho kha nndwa ya u lwa na zwiito zwa vhugevhenga
6.1. Vha ha SAPS vho bvisa mbalombalo dza zwa vhugevhenga dza Q3 2025/26 nga ḽa 20 Luhuhi 2026 he tshifanyiso tsha nga ha vhugevhenga tsha lushaka tsha sumbedza u vha na fulufhelo nga nḓila ya vhuronwane nahone ḽo thewaho kha vhuṱanzi ngeno hu tshi kha ḓi vha na mushumo munzhi une wa kha ḓi tea u itwa.
6.2. Kha mabulayo, maitele a sumbedzaho u tsela fhasi e a thoma kha Q1 ya 2023/24 o ona u bvela phanḓa, lwe ha rekhodiwa u fhungudzea nga 8.7%, zwine hezwi zwa sumbedza uri ho vha na u fhungudzea ha ndozwo ya matshilo nga tshivhalo tshi linganaho 602 musi zwi tshi vhambedzwa na tshifhinga tshenetshi tshithihi ṅwaha wo fhiraho. Kha tshifhinga tsha miṅwaha mivhili, mabulayo e a vha hone nga tshifhinga tsha kotare yeneyi o tsela fhasi nga 17.6%, zwine zwa amba uri ho vha na mabulayo ane a vha fhasi nga 1 359. U fhungudzea ha mabulayo nga didzhithi mbili ho rekhodiwa kha mavundu maṱanu ane a vha vunḓu ḽa KwaZulu-Natal, Gauteng, Mpumalanga, Free State, na Devhula-Vhukovhela. Ho vha na u fhungudzea zwiṱuku ngei kha vunḓu ḽa Kapa Vhukovhela na Kapa Vhubvaḓuvha, ngeno ho vha na u engedzea zwiṱuku he ha rekhodiwa kha vundu ḽa Limpopo na ḽa Kapa Devhula. Kha vhupo ha 30 vhune ha ḓivhelwa u vha na mabulayo manzhi kha shango ḽoṱhe, ndi ha 15 fhedzi he khaho ha rekhodiwa u fhungudzea ha zwiwo zwenezwo. Hezwi zwi khwaṱhisedza uri naho zwiito izwi kha shango ḽoṱhe zwi tshi khou khwinisea, maga o livhiswaho kha tshitshavha zwenezwo a kha ḓi vha a ndeme.
6.3. Khabinethe i khou kwamea vhukuma nga u engedzea zwihulwane ha mabulayo a vhaofisiri vha mapholisa kha ino kotara. Vhaofisiri vha 23 vho xelelwa nga matshilo avho, ngeno vhaṅwe vha swikaho 80% vho vhulahwa musi vha siho mushumoni. Mukhomishinari wa Lushaka wa Tshumelo ya Mapholisa a Afrika Tshipembe vho ṋewa mushumo wa u ita tsedzuluso yo fhelelaho u itela u thivhela mpfu idzi.
6.4. Vhugevhenga hoṱhe vhune ha vha na u kwamana muvhilini, vhune ha katela na tshaka dzoṱhe dza vhugevhenga ha dzikhakhathi, ho fhungudzea nga 6.7%, zwine hezwi zwa sumbedza uri ho vha na u fhungudzea ha milandu nga 12 682 kha milandu yoṱhe ye ya vhigwa kha vha ha SAPS musi zwi tshi vhambedzwa na kotara yeneyi nthihi ṅwaha wo fhelaho. Kha tshifhinga tsha miṅwaha mivhili, vhugevhenga hoṱhe ha dzikhakhathi ha ino kotara ho tsela fhasi nga 8.3%, kana milandu ye ya tsela fhasi nga 15 763.
6.5. 6.5. Tshiṅwe tsha zwine zwa khou ita uri zwithu zwi vhe nga nḓila iyi, ndi mashumele a mapholisa o khaṱhiswaho.
7. Muvhigo wa vha SIU wa VISA dza Muhasho wa Mafhungo a zwa Muno
7.1. Musi Phresidennde Vho Ramaphosa vha tshi saina Nḓivhadzo ye ya ṋea maanḓa Yunithi ya Ṱhoḓisiso dzo Khetheaho (SIU) a u ita ṱhoḓisiso kha mavharivhari a zwiito zwa vhuaḓa na vhukwila kha maitele a u ita khumbelo ya VISA nga ḽa 16 Luhuhi 2024, ndivho khulwane yo vha i ya u tsireledza u fulufhedzea ha maṅwalo a Afrika Tshipembe a tshiofisi khathihi na sisteme ya zwa vhufhalali.
7.2. Khabinethe yo fhululedza vha SIU kha mushumo wavho une wa ḓo thusa vha Muhasho wa Mafhungo a zwa Muno u vala zwikhala zwine zwa kha ḓi vha hone khathihi na u vhona uri vhaiti vhoṱhe vha zwiito zwa vhutshinyi vha khou farwa vha sengiswa.
7.3. Khabinethe yo dovha hafhu ya fhululedza vha Muhasho wa Mafhungo a zwa Muno kha mvelaphanḓa yo itwaho ya u khwaṱhisa sisteme ya zwa vhufhalali ya shango ḽashu u tou bva tshe ha wanala mavharivhari a u thoma a zwiito zwa vhuaḓa na vhukwila.
8. U vhuya ha vhaṱhannga vha 15 kha vha 17 vhe vha vha vho kungwa uri vha ḓidzhenise kha nndwa ya ngei Russia
8.1. Muvhuso wa Afrika Tshipembe u tshi khou shumisana na muvhuso wa Russia wo swikela thendelano ya u vhuiswa fhano hayani nga nḓila yo tsireledzeaho ha vhanna vha miṅwaha ya vhukati ha 20-39 vhe vha kungwa uri vha dzhene kha mmbi ya Russia. Hezwi zwi khou vha hone nga murahu ha u ṱanganedza khumbelo ya thuso ya u vhuiswa fhano ye ya itwa nga avha vhanna vha fumisumbe (17) vha Afrika Tshipembe.
8.2. Khabinethe yo ṱanganela na Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u livhuwa Phresidennde Vho Vladimir Putin vhe vha fhindula nga nḓila yavhuḓi kha khuwelelo ya Phresidennde Vho Ramaphosa ya u tikedza maitele a u vhuiswa murahu ha avha vhanna vha ḽa Afrika Tshipembe vhe vha kungwa uri vha ḓidzhenise kha nndwa vhukati ha Russia na ḽa Ukraine.
8.3. Vhanna vhothe vha fumisumbe (17) vho vhofhololwa kha thendelano dze vha vha vho dzi saina na vha khonṱhiraka dza zwa mmbi. Vhanna vha fumiṱhanu (15) vho vhuya fhano hayani Afrika Tshipembe ngeno vhaṅwe vhavhili (2) vha tshee vho sala ngei Russia, hune muṅwe wavho a vha vhuongeloni ngeno muṅwe mushumo wa u ita ndugiselo dza u fhedzisela dza uri a kone u vhuya fhano hayani u kati.
8.4. Ṱhoḓisiso dza nga ha zwivhangi zwo itaho uri hu vhe na u kungedzelwa ha avha vhaṱhannga khathihi na u pfukwa ha milayo ya Afrika Tshipembe dzi kati.
9. Khombo ye ya bvelela fhaḽa Mugodini wa Ekapa
9.1. Minisṱa vha Muhasho wa Zwiko zwa Minerala na Pheṱhroḽiamu, Vho Gwede Mantashe, khathihi na Mulangavundu wa vundu ḽa Kapa Devhula Vho Zamani Saul na Ṋeḓorobo Muhulwane wa Sol Plaatje Vho Martha Bartlett, vho dalela mugodini wa Ekapa Minerals Joint Shaft ngei Kimberley, he ha vha na khombo ya u pilimuwa ha mavu nga ḽa 17 Luhuhi 2020 zwe zwa sia ho vha na u ahahedzwa ha vhashumi vhaṱanu nga fhasi ha mavu. Mishumo yoṱhe afho mugodini yo imiswa zwenezwo musi hu kati na u itwa mushumo muhulwane wa u phulusa. Musi mushumo wa u phulusa wo no khunyeledzwa, Muhasho u ḓo ita ṱhoḓisiso dza tshiofisi u ya nga Mulayo wa Mutakalo na Tsireledzo Migodini u itela u wana tshivhangi tsha tshiwo itshi.
9.2. Tshigwada tsha DMPR, tsho rangwaho phanḓa nga Muṱoli Muhulwane wa Migodi tshi kha ḓi vha henefho fhethu u itela u lavhelesa na u tikedza ndingedzo dzoṱhe dza u phulusa. Muvhuso wo fhululedza khamphani dza zwa migodi na vha Khoro ya Minerala ya Afrika Tshipembe kha thuso yavho ya u tikedza mushumo wa u phulusa. Miṱa yo kwameaho i khou dzulela u wana vhudavhidzani misi yoṱhe. Mihumbulo na thabelo dza muvhuso dzi kha vha miṱa ya vhashumi vho kwameaho zwenezwo musi ndingedzo dza u phulusa dzi tshi khou bvela phanḓa.
10. Vhushaka ha Dzitshaka
10.1. Dzulo ḽa Nnyi na Nnyi ḽa vhu39 ḽa Guvhangano ḽa AU
10.1.1. Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa vho ranga phanḓa vhurumelwa ha maimo a nṱha ha Afrika Tshipembe kha Dzulo ḽa vhu39 ḽa Guvhangano ḽa Nnyi na Nnyi ḽa AU u bva nga ḽa 14 u swika nga ḽa 15 Luhuhi 2026. Guvhangano iḽo ḽine ḽa khou ḓo amba nga ha maḓi na tshampungane nga fhasi ha thero ine ya ri: “U khwaṱhisedza zwa u Wanala ha Maḓi lwa Tshifhinga tshilapfu na Sisteme dza zwa Vhuthathatshili dzo Tsireledzeaho u itela u Swikela Zwipikwa zwa Adzhenda 2063” ḽi ḓo lavhelesa nga maanḓa kha zwipikwa zwa ndeme zwa Afrika Tshipembe khathihi na adzhenda ya tshifhinga tsha mulaedza wa SoNAi ne ya amba nga ha thaidzo dza ngomu shangoni khathihi na u khwaṱhisa ndingedzo dza dzhango ḽoṱhe dza u tikedza tswikelo ya tshumelo dza maḓi na vhuthathatshili dzine dza nga kona u vha dza tshifhinga tshilapfu.
10.1.2. Phresidennde Vho Ramaphosa vho dovha hafhu vha dzhenela muṱangano wa Komiti ya Vhuimo ha Nṱha ya Tshifhinganyana ya AU ya nga ha Samithi ya South Sudan (C5) Plus he vha vha vhone mudzulatshidulo wa muṱangano wonoyo. Iyi C5 i shela mulenzhe muhulwane vhukuma sa mulavhelesi wa nga ha u thoma u shumiswa ha Thendelano dzo Vusuludzwaho dza nga ha u Fheliswa ha Khuḓano kha Riphabuḽiki ya South Sudan.
10.2. Afrika Tshipembe sa Mudzulatshidulo wa tshifhinganyana wa SADC ḽi khou ḓilugisela u fara muṱangano wa Samithi ya vhu 46 ya SADC
10.2.1. Afrika Tshipembe, sa Mudzulatshidulo wa Tshifhinganyana wa
Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika (SADC), ḽo thoma ndugiselo dzo livhiswaho kha u fara Samithi ya vhu46 ya SADC nga ṅwedzi wa Ṱhangule 2026 nga u fara miṱangano miṱuku ya sekithara.
10.2.2. Kha fhungo ḽeneḽi, Afrika Tshipembe ḽo kona u fara zwavhuḓi
muṱangano wo ṱanganelaho wa Minisṱa dza Mihasho ya Mutakalo khathihi na dziṅwe Minisṱa dzine dza vha na vhuḓifhinduleli ha malwadze a ngaho HIV na AIDS ngomu ha vhupo ha SADC u bva nga ḽa 23 u swika nga ḽa 24 Luhuhi 2026, he muṱangano wonoyo wav ha wo dzhenelwa nga vhaimeleli vha WHO, UNAIDS, UNDP, UNESCO, UNFPA, na UNICEF.
10.2.3. Nyambedzano dza muṱangano dzo vha dzo livhiswa kha u sedzulusa
mafhungo a zwa mutakalo na tshumisano kha zwa zwiwo zwa malwadze.
10.2.4. U ḓadzisa kha zwenezwo, Afrika Tshipembe ḽi ḓo dovha hafhu ḽa fara Miṱangano ya Khoro ya Minisṱa dza SADC u bva nga ḽa 12 – 13 Ṱhafamuhwe 2026, ine miṱangano yeneyo ya ḓo dzhenelwa nga Minisṱa dzi bvaho kha mashango a 15 ane a vha miraḓo ya SADC, nahone hezwi zwi ḓo rangelwa phanḓa nga miṱangano ya Komiti ya Tshifhinga tshoṱhe ya muofisiri muhulwane.
11. Vhushaka ha Tshumisano ya zwa Ikonomi ha vhukati ha Afrika Tshipembe na China
11.1. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha u sainwa ha Thendelano ya Vhushaka ha Tshumisano ya Ikonomi ha vhukati ha Afrika Tshipembe na China ha Mvelaphanḓa yo Ṱanganelaho (CAEPA) sa tshipiḓa tsha Mbumbano ya zwa Mithelo ya Tshipembe ha Afrika (SACU) na vhushaka ha zwa mbambadzo na China he ha katela nyambedzano nga ha Thendelano ya Khaṋo ya u Thoma ine ya ḓo ita uri hu vhe na tswikelo ya maraga une wa sa vhe na mbadelo dza muthelo kha Mashango a Afrika ane a vha na vhushaka ha zwa vhudipuḽomati na China.
11.2. U ḓadzisa kha zwenezwo, Afrika Tshipembe ḽi ḓo fara muṱangano wa Nyambedzano dza Ndeme dza vhu13 dza vhukati ha Afrika Tshipembe na China nga ḽa 25 Ṱhafamuhwe 2026, dzine nyambedzano dzenedzo dza ḓo ṋetshedza tshikhala tsho dzudzanyeaho tsha maimo a nṱha kha mashango aya oṱhe vhuvhili hao u itela u sedzulusa, u vhambedza, na u bvela phanḓa na zwa u thoma u shumiswa ha vhushaka havho ha mashango mavhili khathihi na u khwaṱhisedza hafhu Vhushaka ha Ndeme ha Tshumisano nga kha Vhudavhidzani ha vhudipuḽomati ha misi yoṱhe.
11.3. Nga ḽa 26 Ṱhafamuhwe 2026, Tshanḓa tsha Phresidennde, Vho Paul Mashatile vha ḓo vha mudzulatshidulo wa muṱangano wa Khomishini ya Vhukati ha Mashango Mavhili ane a vha Afrika Tshipembe na China wa vhu 9 (BNC) une ndivho yawo ndi u sedzulusa na u bvela phanḓa na tshumisano ya ndeme ya vhukati ha mashango mavhili, u ita uri hu vhe na u elana vhukati ha sekithara dza ndeme, na u khwaṱhisa tshumisano ya zwa poḽotiki, ikonomi na thekhinikhala vhukati ha mashango aya mavhili.
B. Tsheo dza Khabinethe
1. Mvelaphanḓa kha zwa u thoma u tevhedzwa ha Phindulo ya Phresidennde kha themendelo dza Khomishini ya nga Ṱhoḓisiso ya Zwiito zwa u Dzhenelela ha Vhathu vha Nnḓa kha Ndaulo ya Muvhuso
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza mvelaphanḓa yo no itwaho kha zwa u thoma u tevhedzwa ha vhukando ho teaho u bva kha Themendelo dza Khomishini ya Vhulamukanyi ya nga ha Mavharivhari a u Dzhenelela ha Vhathu vha Nnḓa kha Ndaulo ya Muvhuso, Zwiito zwa Vhuaḓa na Vhukwila u itela uri zwi kone u rumelwa ngei Phalamenndeni.
1.2. Nga Lara 2025, ndaka dze dza wanala murahu dzi elanaho na mavharivhari a u Dzhenelela ha Vhathu vha Nnḓa kha Ndaulo ya Muvhuso, Zwiito zwa Vhuaḓa na Vhukwila, dzo vha swika henefha kha masheleni a linganaho R16.432 biḽioni:
Yunithi ya Ṱhoḓisiso dzo Khetheaho yo vhuisa masheleni a swikaho R2.89 biḽioni,
Yuniti ya u Dzhiela Ndaka yo vhuisa masheleni a linganaho R8.142 biḽioni, ngeno vha Tshumelo ya Mbuelo ya Muthelo ya Afrika Tshipembe vhone vho vhuisa murahu masheleni a linganaho R5.4 biḽioni.
1.3. Mvelaphanḓa kha tshandukiso ya milayo ndi ine ya katela, (i) Mulayotibe wa Khwiniso wa tshumelo dza Muvhuso na Mulayotibe wa Khwiniso ya Ndangulo ya Muvhuso ine yoṱhe ya vha ofisini ya Phresidennde u itela thendelo; (ii) Muhaṱuli wa vhulavhelesi o tholwa kha Vhulanguli ha u Lwa na Zwiito zwa Vhuaḓa (IDAC); (iii) Afrika Tshipembe ḽo bviswa kha mutevhe wa u swifhadzwa nadzina wa vha ha FATF; (iv) Muvhigo wa phanele ya Vhukwamani ha Tshandukiso ya zwa Khetho wo ṋetshedzwa Phalamenndeni; (v) Mvetamveto ya Mulayotibe wa Tsireledzo ya Tsevhi hu si kale i ḓo khunyeledzwa nga kha Khabinethe, ngeno (vi) Redzhisiṱara ya Vhukati ya Vhaofisiri vho Pandelwaho i kha vhuimo ha vhukwamani hu tshi itelwa uri hu vhe na thendelano.
1.4. U swika zwino 57% (34 kha 60) ya Vhukando ho no dzhiiwa, 18% (11 kha 60) ya vhukando ndi vhune ha kha ḓi vha nḓilani, 23% (14 kha 60) ya vhukando ho salela murahu fhedzi mushumo u khou ḓi bvela phanḓa ngeno hu tshi tou vha na 2% (1 kha 60) ya vhukando vhune ha khou tea u dzhielwa nzhele.
2. Maga a Ndangulo ya Vhulwadze ha Khwanḓa na Mulomo (FMD)
2.1. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha tshikalo na vhuhulu ha vhulwadze ha khwanḓa na mulomo (FMD) fhano kha ḽa Afrika Tshipembe.
2.2. Khabinethe yo ṱanganedza makumedzwa a u thoma u shumiswa ha mbekanyamushumo ya lushaka ya u haela phukha na zwifuwo zwinzhi zwine zwa vha na khwanḓa dzo fhandekanaho sa maga a ndeme a u thivhela na u vusuludza.
2.3. Mbekanyamushumo ya khaelo i khou ḓo katela sambi ḽa lushaka ḽa kholomo dzi swikaho 14 miḽioni, zwine zwa ḓo ṱoḓa khaelo dzi anganyelwaho henefha kha 28 miḽioni kha tshifhinga tsha miṅwedzi ya 12 i ḓaho.
2.4. Mbekanyamushumo iyi ya u haela nga vhanzhi i ḓo tikedzwa nga maitele a u renga thundu na tshumelo a vhukati u itela uri hu kone u rengwa khaelo dzo teaho kha lushaka lwa vhulwadze vhune ha khou phaḓalala.
2.5. Maga aya a ṱalutshedza nga vhuḓalo uri ndi mavunḓu afhio ane a ḓo vhewa phanḓa kha zwa u haelwa hu tshi tevhedzwa vhuhulwane ha u wa ha vhulwadze honoho.
2.6. Khabinethe yo ḓivhadzwa nga ha khaelo dza 2 miḽioni dzi re hone u itela u thoma mushumo wa muhaelo.
2.7. Khabinethe i khou ita khumbelo kha vhafuwi ya uri vha tevhedze maga a u langa u tshimbila ane a vha hone zwazwino sa one maga a shumaho zwavhuḓi kha u fhungudza u phaḓalala ha vhulwadze.
3. Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Tsenguluso ya Lushaka wa 2025
3.1. Khabinethe yo ṱanganedza Muhanga wa Mbekanyamaitele ya Vhulavhelesi ya Lushaka ya 2025, ine ya khwinifhadza Mbekanyamaitele ya Vhulavhelesi uri i dzule yo tea nahone i tshi shuma nga nḓila yavhuḓi.
3.2. Uyu Muhanga wa Mbekanyamaitele wa 2025 ndi une wa khwaṱhisa maitele a u vhea zwipikwa na mvelelo ngeno hu tshi dzhielwa nṱha tsenguluso dza vhulavhelesi kha Pulane dza Kushumele dza Ṅwaha khathihi na u bveledza maitele a ndaulo o fhelelaho a nga ha u sa shuma zwavhuḓi hu tshi katelwa na u ṱuṱuwedza kushumele kwavhuḓi.
4. Muvhigo wa Lushaka wa Vhuvhili wa nga ha u thoma u shumiswa ha Adzhenda ntswa ya Dziḓoroboni
4.1. Khabinethe yo ṱanganedza Muvhigo wa Lushaka wa Vhuvhili wa nga ha u thoma u shumiswa ha Adzhenda ntswa ya Dziḓoroboni.
4.2. Muvhigo uyu u ṋetshedza zwishumiswa zwa u vhiga ḽifhasini ḽoṱhe nga ha u thoma u shumiswa ha Adzhenda Ntswa ya Dziḓorobo:
4.1.1 Mvelaphanḓa ya lushaka na khaedu dzi elanaho na mveledziso ya ḓorobo ya tshifhinga tshilapfu hu tshi itelwa u katelwa ha vhathu vhoṱhe kha zwa matshilisano na u fhelisa vhushai.
4.1.2 Tshiimo tsha lushaka kha mvelaphanḓa ya vhupo ha dziḓorobo ya tshifhinga tshilapfu nahone i katelaho vhoṱhe.
4.1.3 Mupo une wa nga tsireledzea lwa tshifhinga tshilapfu na mveledziso ya dziḓorobo yo khwaṱhaho hu tshi katelwa mavhusele, vhupulani, mihanga ya zwa masheleni na vhukoni ha zwiimiswa.
4.3. Khabinethe yo dovha hafhu ya tendela uri Minisṱa vha Muhasho wa Vhudzulo ha Vhathu vha bveledze pulane ya u tandulula thaidzodza u fhaṱwa ha zwifhaṱo zwa mikhukhu fhethu hune ha vha khombo, kha vhupo vhune ha anzela u vha na zwiwo, hu tshi katelwa na thandululo dza tshifhinga tsha vhukati u ya kha tshilapfu dza u bveledza Yuniti dza Vhudzulo ha Tshifhinganyana (TRU)
5. Pulane dza Muvhuso dza nga ha Vhulamukanyi ha zwa Vhudzekani na Mbebo (SRJ) dza Afrika Tshipembe
5.1. Khabinethe yo ṱanganedza Pulane dza Vhulamukanyi ha zwa Vhudzekani na Mbebo (SRJ) dza Afrika Tshipembe.
5.2. Pulane idzi ndi dzine dza tevhela muhanga wa vhulamukanyi ha zwa vhudzekani na mbebo wo thewaho kha pfanelo nahone une wa ḓitika nga Ndayotewa.
5.3. Pulane idzi dzo livhiswa kha u vhona uri vhathu vhoṱhe, nga maanḓa vhafumakadzi, vhaswa na zwigwada zwa vhathu vho khethululwaho, vha na maanḓa na zwishumiswa zwa u kona u dzhia tsheo dzavhuḓi nga ha mivhili yavho, vhudzekani, na mbebo.
C. Milayotibe
1. Mulayotibe wa Khwiniso ya Phentsheni wo Khetheaho, wa 2026
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza u ṋetshedzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Phentsheni dzo Khetheaho Phalamenndeni. Mulayotibe uyu u phumula Mulayo wa Phentsheni dzo Khetheaho wa vhu69 wa 1996, u itela uri hu vhe na u vhulungwa ha mbuelo dze dza tiwa phanḓa ha musi hu tshi fheliswa dziṅwe mbetshelwa. U tendela vhathu vhane vha tea u wana mbuelo dzi fhiraho nthihi uri vha ṋewe mbuelo dzine dza vha dzavhuḓi, u itela uri zwithu zwi vhonale zwi tshi khou itwa nga nḓila yavhuḓi nahone yo teaho khathihi na u tevhedzwa ha milayo ya ndangulo ya phentsheni dzo khetheaho nga nḓila yavhuḓi.
1.2. Mulayotibe uyu u vha na mbetshelwa ya pfanelo ya uri mufarisi o salaho a tshi kha ḓi tshila kana muvhuyelwa a wane mbuelo ya masheleni oṱhe nga vhunzhi hao sa muthu ane a kha ḓi tshila u bva kha masheleni a uyo muthu o lovhaho kana ane a dzhiiwa sa o lovhaho u ya nga mulayo. Khwiniso idzi dzo dovha hafhu dza itelwa u tandulula vhuṱudzeṱudze vhune ha vha hone kha zwa ndaulo khathihi na u engedza u tea ha vhavhuelwa, musi hu tshi khou dzhielwa nṱha u ḓikumedzela ho itwaho nga vhathu kha u thomiwa ha muvhuso wa demokirasi wa Afrika Tshipembe.
2. Mulayotibe wa Khwiniso ya Milayo ya zwa Vhashumi, wa 2025
2.1. Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Milayo ya zwa Vhashumi u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Mulayotibe uyu ndi une wa khou lavhelela u khwinifhadza na u khwaṱhisa muhanga wa mulayo wa vhashumi wa Afrika Tshipembe nga u khwinisa Mulayo wa Vhushaka ha zwa Vhashumi wa vhu8 wa 2018, na Mulayo wa Nyimele dza Mutheo dza Mishumoni wa vhu7 wa 2018, khathihi na mvusuludzo dza Mulayo wa Muholo wa Fhasisa wa Lushaka wa vhu9 wa 2018 hu tshi katelwa na Mulayo wa Ndinganyiselo ya zwa Vhashumi wa vhu55 wa 1998. Wo livhiswa kha u khwinisa tsireledzo ya vhashumi, u vhona uri u khou elana na pfanelo u ya nga Ndayotewa dza u lingana na tshirunzi, u khwinisa zwa u tevhedzwa ha zwilinganyo zwa mushumoni na u bvisela khagala maitele a u tandulula khanedzano mishumoni.
2.2. Mulayotibe u khwaṱhisa tsireledzo ya vhashumi vha re khomboni na vha si vha maimo ngeno u tshi khou ita uri hu vhe na ndinganelo yo teaho na ṱhoḓea dza mashumele u ya nga vhatholi afho mishumoni. Mulayotibe u ita uri Ndayotewa i shume nga u ṱuṱuwedza maitele a mishumo o teaho, vhulamukanyi ha zwa matshilisano na u shela mulenzhe kha zwa ikonomi nga nḓila ine zwa katela vhoṱhe.
3. Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhushaka ha zwa Vhashumi, wa 2025
3.1. Khabinethe yo tendela u anḓadzwa ha Mulayotibe wa Khwiniso ya Vhushaka ha Vhashumi u itela vhupfiwa ha tshitshavha. Mulayotibe uyu ndi une wa khou lavhelela u khwaṱhisa na u ita uri muhanga wa vhushaka ha zwa vhashumi u vhe wa musalauno nga u bveledza milayo i re khagala kha baḽotho dzo valwaho, u fhungudza zwa u engedzea ha thendelano dza khoro ya nyambedzano hu iteaho nga hone huṋe u ya kha maṅwe mabindu maswa khathihi na u langa zwa u ṋetshedzwa ha masheleni na u vhiga nga ha masheleni ha khoro ya nyambedzano, madzangano a vhashumi na madzangano a vhatholi. Khwiniso dzine dza khou dzinginywa dzo livhiswa kha u ita uri hu vhe na ndinganyiselo yo teaho vhukati ha u pfesesa ha vhatholi na tsireledzo yo engedzeaho ya vhashumi.
3.2. Mulayotibe uyu u khou dzinginya maga a u leludza maitele a u tandulula thaidzo dza u sa anḓana, u vhea tshikalo tsha nṱhesa tsha mbadelo dza ndiliso tsha vhashumi vhane vha hola miholo ya nṱha na u khwinisa maitele a u fhungudza vhashumi.
D. U tholwa
U tholwa hoṱhe hu ḓo khunyeledzwa nga murahu ha u khwaṱhisedza ndalukano na u ṱanzwa madzina ho teaho.
1. Vho Mpumelelo Nconco sa Mulangi wa Khomishini ya zwa Vhupfumedzani, Vhulamukanyi na Vhuhaṱuli (CCMA).
2. U tholwa ha Vhalangi vha Bodo ya Tshumelo dza Vhualavhi ha Vhuendi ha Muyani
i. Vho Zola Majavu (u tholwa hafhu na u vha Mudzulatshidulo).
ii. Mufumakadzi Vho Doris Dondur (u tholwa hafhu).
iii. Mufumakadzi Vho Zandile Matilda Kabini.
iv. MufumakadziVho Mapela Angelina Serote.
v. Vho Peter Marais.
vi. Vho Badisa Matshego.
vii. Mufumakadzi Vho Boni Patricia Beauty Dibate.
viii. MufumakadziVho Teboho Nokuthula Fihla.
ix. Vho Ashley Latchu; na
x. Vho Mogamat Wasfie Ismail
3. U tholwa ha Vhalangi vha Bodo ya Zhendedzi ḽa zwa Dzibadani ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe (SANRAL)
i. Vho Potas Thamsanqa Phili (Mudzulatshidulo).
ii. MufumakadziVho Refilwe Buthelezi (u tholwa hafhu).
iii. Dokotela Vho Ismail Vadi.
iv. Mufumakadzi Vho Orateng Yvonne Motsoai; na
v. MufumakadziVho Rochelle Blaauw.
4. U tholwa ha Vhalangi vha Bodo ya Maanḓalanga a zwa Vhufhufhi ha Muyani ya Afrika Tshipembe
(i) Muimeleli Vho Mpati Mmasechaba Lebakeng (u tholwa hafhu na u vha Mudzulatshidulo).
(ii) Vho Mankopane Daniel Tshepo Peege (u tholwa hafhu).
(iii) Mufumakadzi Vho Tshitshi Phewa (u tholwa hafhu na u vha muimeleli wa Muhasho).
(iv) Mufumakadzi Vho Lindiwe Mamashela; na
(v) Mufumakadzi Vho Gloria Zanele Nkosi.
D. Vhuṱambo na Khonfarentsi
1. U farwa ha Vhuṱambo ha Mitambo ya LIV Golf South Africa fhaḽa Steyn City Golf Course: 2026 u swika 2028
1.1. Khabinethe yo ṱanganedza zwa u farwa ha vhuṱambo ha LIV Golf South Africa vhune ha ḓo farwa u bva nga ḽa 19 u swika nga ḽa 22 Ṱhafamuhwe 2026 fhaḽa mudavhini wa goḽofu wa Steyn City ngei Johannesburg.
1.2. Ligi ya LIV Golf ndi lwendo lwa phurofeshinala lwa mutambo wa goḽofu wa vhanna lune lwa vha na vhatambi vha goḽofu vha ḓivheaho vha dzitshaka vhane vha ḓo vha vha tshi khou ṱaṱisana kha mutevhe wa mitambo yo fhambanaho ya ḽifhasi.
1.3. U farwa ha thonamennde iyi ya LIV Golf zwi khou lavhelelwa uri zwi ḓo ḓisa mbuelo khulwane dza ikonomi na matshilisano, hu tshi katelwa na u engedzea ha vhuendelamashango, u sika mishumo, ngeno nga thungo hu tshi ḓo dovha ha shela mulenzhe kha zwa u ṱuṱuwedza na u bveledzisa mutambo wa goḽofu fhano kha ḽa Afrika Tshipembe nga kha mbekanyamushumo dza ndeme.
1.4. Vhuṱambo uvhu vhu khou anganyelwa uri vhu ḓo bveledza masheleni a vhukati ha R500 miḽioni na R800 miḽioni kha mbuelo dzine dza tou vha khagala dza zwa ikonomi.
1.5. Mbekanyamushumo ya ḓivhazwakale ya LIV Golf yo livhiswaho kha u manḓafhadza vhaswa nga kha tswikelo, ṱhuṱhuwedzo nahone zwikhala zwa u ḓibveledza kha zwa phurofeshinaḽa zwi ḓo thoma u shumiswa nga u tevhekana nga nṱha mbili. Luṱa lwa u thoma lu ḓo vha fhaḽa tsini na Southern Grounds Golf Club na lwa Steyn City Gauteng Academy, ngeno Luṱa lwa vhuvhili lu ḓo engedza tswikelo ya mbekanyamushumo iyi u ya na kha zwiṅwe zwitshavha.
1.6. Vhuṅwe vhuṱambo ha goḽofu ya LIV ha u ḓadzisa ho dzudzanyelwa u farwa nga 2027 na 2028, hu na khonadzeo ya u engedzwa u swika nga ṅwaha wa 2029 u swika 2030.
1. Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhuthu
1.1 Afrika Tshipembe ḽi ḓo elelwa Ṅwedzi wa Pfanelo dza Vhuthu nga ṅwedzi wa Ṱhafamuhwe fhasi ha thero ine ya ri: “Ḓivhazwakale ya Vhuḓikumedzeli: U Tsireledza Pfanelo, U Vhulunga Vhuthu.” Uno ndi ṅwaha wa vhu30 u tou bva tshe Ndayotewa ya sainiwa ya vha mulayo.
1.2 Zwa u rwelwa ṱari ha Vhuṱambo ha u Fhululedza Miṅwaha ya 30 ya u ṱanganedzwa na u sainwa ha Ndayotewa uri i vhe mulayo zwi ḓo vha hone nga ḽa 2 Ṱhafamuhwe 2026 ngei Muziamu wa zwa Khethululo. Vhuṱambo uvhu ndi tshifhinga tsha uri roṱhe ri khwaṱhisedze hafhu uri demokirasi na mbofholowo yashu zwi ḓi dzula zwo khwaṱha.
1.3 Khabinethe i khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhoṱhe vha ḽa Afrika Tshipembe ya uri vha bvele phanḓa na u dzhiela nṱha tsumbo i tshilaho ya vhuḓiimiseli ha lushaka nga u angaredza kha demokirasi yashu yo ḓitikaho nga ndayotewa, pfanelo dza vhuthu na mbofholowo, mulayo, khathihi na u ṱhonifha u shela mulenzhe ha vhahali vha nndwa ya mbofholowo na demokirasi yashu.
2. U farwa ha Khonfarentsi ya zwa Vhuendi ha Lushaka ya u Thoma
2.1. Khabinethe yo tendela u farelwa ha Khonferentsi ya Vhuendi ha Lushaka u bva nga ḽa 16 u swika nga ḽa 18 Ṱhafamuhwe ngei Johannesburg, Gallagher Estate.
2.2. Khonfarentse i ḓo kuvhanganya sekithara ya zwa vhuendi ya Afrika Tshipembe u itela u tandulula khaedu na u bveledza thandululo. Khonfarentse i khou lavhelelwa u kunga vhaeni vha swikaho 750 u bva kha ḽoṱhe ḽa Afrika Tshipembe, mashango a Tshitshavha tsha Mveledziso ya Tshipembe ha Afrika, na tshitshavha tsha dzitshaka nga u angaredza.
2.3. Khonfarentse yo livhiswa kha u bveledza bono ḽi fanaho ḽa vhuḓifhinduleli ha zwa vhuendi kha mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya Afrika Tshipembe, u kuvhanganya avho vhoṱhe vha kwameaho uri vha ambe nga ha adzhenda nthihi i fanaho ya zwa vhuendi. I ḓo dovha ya ṱuṱuwedza zwa u kovhana nḓivho, u guda kha ṱhoḓisiso dza dzitshaka na dza fhano hayani, khathihi na u thoma u shumisa thekhinoḽodzhi dza zwa vhuendi khathihi na thandululo dza didzhithala u itela u khwinisa kushumele na mashumele avhuḓi a sisṱeme ya vhuendi ha shango.
12. Ḓuvha ḽa Mmbi ya Maswole
12.1. Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa sa Mukomanda Muhulwane wa Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka ya Afrika Tshipembe vho amba nga ha Ḓuvha ḽa Mmbi ya Maswole fhaḽa Masipalani wa Tshiṱiriki wa Vhembe nga ḽa 21 Luhuhi 2026.
12.2. Ḓuvha ḽa Mmbi ya Maswole ḽi pembelelwa ṅwaha muṅwe na muṅwe hu tshi khou elelwa u ṋupela ha tshikepe tsha SS Mendi, khathihi na u hulisa maswole oṱhe vhe vha lovha musi vha tshi khou shumela Riphabuḽiki nnḓa ha mikano yashu na kha mishumo ya nga ngomu. Ndi ḓuvha ḽa u humbula vhuḓikumedzeli ha avho vhane vha ambara yunifomo, na avho vhane vha shuma u tsireledza lushaka lwashu na vhathu vhalwo.
12.3. Khabinethe yo ṱanganela na Phresidennde Vho Cyril Ramaphosa kha u hulisa miraḓo ya Native Labour Corps vhe vha xelelwa nga matshilo avho musi tshikepe tsha SS Mendi tshi tshi ṋupela nga ḽa 21 Luhuhi 1917 nga tshifhinga tsha Nndwa ya Ḽifhasi ya u Thoma. Vhuhali havho, u ima havho vho khwaṱha na vhuthihi naho musi vho sedzana na lufu zwi ḓi dzulela u pfala, nahone vhuḓikumedzeli havho na muya wavho zwi khou bvela phanḓa na u ri ṱuṱuwedza na ṋamusi.
E. Milaedza
1. Ndiliso
1.1. Khabinethe yo livhisa maipfi ayo a ndiliso kha vha muṱa wa:
1.1.1. Mulwelapfanelo dza vhuthu na muhali wa nndwa ya u lwa na khethululo, Vhafunzi Dokotela Vho Jesse Louis Jackson Sr. Afrika Tshipembe ḽo xelelwa nga khonani ye ya vha yo ḓala vhuthu. Mihumbulo ya Vhafunzi Vho Jackson yo vhofhekanywa na nganea yashu ya mbofholowo nahone vho vha muṅwe wa avho vhe vha takusa ipfi ḽavho vha tshi lwa na zwiito zwa khethululo nga lukanda nga tshifhinga tshe vhanzhi vha sedza thungo. Nga ṅwaha wa 2013, Afrika Tshipembe ḽa demokirasi, ḽo vha hulisa nga u vha avhela muṅene wa National Order of the Companions of O.R. Tambo wa Siḽivhere.
1.1.2. Dokotela Vho John Bolana, Mubishopo wa vhuṱanu wa Kereke Bantu Church of Christ (Ibandla Lika Krestu LaBantu) vhe vha vha vhe mushumeli wavhuḓi wa vhathu na kereke fhano Afrika Tshipembe na kha dzingu ḽa SADC. Vho shuma sa tshisima tsha nḓivho na tshiko tsha ngeletshedzo khulwane kha vhathu vhanzhi kha ḽino shango. Vho vha vha tshi dzulela u ṱuṱuwedza vhuthihi, tshirunzi, vhurangaphanḓa ha vhuḓifari havhuḓi na vhupfumedzani ha zwa matshilisano, he vha wana ṱhonifho ya vhathu vha bvaho kha masia oṱhe a vhutshilo.
1.1.3. Hosi Dokotela Vho Phylia Tinyiko N’wamitwa II, murangaphanḓa, ḽizhakanḓila na ṅwananyana wa mavu a ḽino shango vhe vha vha na mushumo wa bvumo vhukuma sa mudededzi nahone vho vha vhe mulwelambofholowo a ḓivheaho. Vho vha vhe muimeleli o khwaṱhaho wa pfanelo dza vhafumakadzi na ipfi ḽi re na maanḓa ḽa u lwa na khakhathi dzo ḓitikaho nga mbeu nahone zwenezwino vho ṱanganedza thambo ya u vha muraḓo wa Tshigwada tsha Vhathu vha Ḓivhaleaho, tshine tsho ṋewa mushumo wa u sumbedza nḓila na u eletshedza kha Nyambedzano dza Lushaka
1.1.4. Muḓivhi wa zwa vhumatshelo, Vho Clem Sunter, vhe “tshifanyiso tshavho tsha Nḓila ya Nṱha, Nḓila ya Fhasi” tsha itela khaedu Afrika Tshipembe ya uri ḽi sedzane na mvelelo dza tshe dzaḽo dza zwa poḽotiki na ikonomi. Mushumo wawe wo ṋea shango muhanga wa u humbula nga ha vhumatshelo ha khwine nga tshifhinga tshe vhumatshelo honoho ha vha vhu kule na u vha hone.
1.1.5. Ḽizhakanḓila ḽa Mupalestina wa mudipulomati we a bebwa fhaḽa Lebanon na mulwelambofholowo Vho Leila Shahid vhe vha ita ḓivhazwakale sa muambasada wa u thoma wa mufumakadzi wa Palestina. Nga kha tshumelo yavho wo khetheaho kha dzangano ḽa PLO na Maanḓalanga a Palestina ngei Ireland, Netherlands, na France, vho vha muṅwe wa maipfi a ṱhonifheaho vhukuma a u ḓilanga ha Palestina kha ḽifhasi ḽoṱhe nga u angaredza.
2. U fhululedza
Khabinethe yo rumela mulaedza wayo wa u fhululedza na u tamela mashudu kha:
2.1. Thimu ya Proteas kha u bvela phanḓa havho u swika kha Vhuimo ha Super Eight ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Vhanna tsha T20 tsha ICC, ngei India na Sri Lanka. Ri vha tamela mashudu kha ndingedzo dzavho dza u swikela mitambo ya thangela makhaulatshele.
2.2. Zwitshavha zwa Vhakriste na Vhamuslim musi vha tshi pembelela vhuṱambo ha Lent na ha Ramadan nga u tevhekana. Khabinethe yo ṱanganela na Phresidennde Vho Ramaphosa kha u vha tamela mashudu.
Tsho bviswa ho imelwa Khabinethe nga:
Minisṱa Ofisini ya Phresidennde, Mufumakadzi Vho Khumbudzo Ntshavheni
Mbudziso: Sisteme ya Mafhungo na Vhudavhidzani ha Muvhuso (GCIS)
Vhukwamani: Mufumakadzi Vho Nomonde Mnukwa, Muthusamulangi Muhulwane o tou Farelaho
